несов. 1. (затухать) у мулу н, ее; звёзды гаснут сулустар умуллаллар; 2. перен. (слабеть, чахнуть) ахсаа, мөлт.еөн ис; силы гаснут күүс мөлтөөн иһэр.

туохт. Мөлтөөн, устунан уостан, намтаан симэлий (туох эрэ дьайар күүһүн туһунан). ☉ Затухать, постепенно ослабевая (о действии, силе чего-л.). Этиҥнээх ардах аҕырыйда
□ Түүн биир чааска дьэ тыал аҕырыйан, умайа сытар мастары быыһынан ыстаҥаластыбыт. П. Егоров
«Оҕуруос» үрэх ыалларыгар тахсыбыт аймалҕан уламулам аҕырыйан нам-нум буолан баарта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Хаххалыыр хараҥа халбарыйда, Хабараан да тымныы аҕырыйда. Болот Боотур

аат.
1. Туох эмэ умайар, холбонор уота барыта, туох эмэ элбэх уота. ☉ Яркий свет, освещение, сияние
Халлаан сулустара буоллаҕына уоттара-күөстэрэ сүрдэммит. Н. Неустроев
Бу ыал утуйбут, уоттаракүөстэрэ көстүбэт, түннүктэрэ хараҥа. Н. Якутскай
Бу да киэһэ уоткүөс сандааран тупсубут. Далан
2. көсп. Өрө көтөҕүллүү, көх-нэм, күүс, эрчим. ☉ Энтузиазм, воодушевление, огонёк
[Эмээхсин:] Уотум-күөһүм букатын бүппүт эмээхсиммин, харах мөлтөх. Л. Габышев
Ити кэнниттэн кэпсэтии уота-күөһэ сөҕүрүйдэ. Е. Неймохов
Хамначчыт сойууһа диэн тэриллэн үлэлээн эрэр да, билиҥҥитэ уота-күөһэ мөлтөх. И. Гоголев
♦ Уота-күөһэ умуллубут (өлбүт, өспүт) — 1) мөлтөө, мөлтөө-ахсаа. ☉ Терять силу, слабеть, затухать, угасать
Ити бэртээхэй саҕалааһыннар уоттара-күөстэрэ улам өһөн барар. «Кыым»; 2) туохха эмэ хам баттат, туохтан эмэ харааһын. ☉ Впадать в подавленное состояние, чахнуть, гаснуть
Луха бэйэтэ да хайдах эрэ уота-күөһэ өстө. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор эмээхсинигэр уотакүөһэ умуллан, сүргэтэ тостон тиийдэ. «ХС». Уотун-күөһүн умуруор — ким эмэ туохха эмэ өрө көтөҕүллүбүтүн, көхтөммүтүн тохтот, хам баттаа. ☉ Подавлять чью-л. инициативу, чей-л. энтузиазм (букв. погасить чей-л. огонь-горшок)
Уоскуйан иһит: Ороспуойу да туттаргын Уоккун-күөскүн умуруор, Омуҥҥун харат! Күн Дьирибинэ
ср. тат. ут-күз ‘пожар’

туохт.
1. Ким да ылбыта биллибэккэ суох буолан хаал (хол., туох эмэ мал-сал, тэрил туһунан этэргэ). ☉ Пропадать, исчезать неизвестно куда (напр., о предметах, вещах)
Маһарах сарсын ыһыахха бараары атын көрдөөбүтэ, ата сүтэн хаалбыт. Эрилик Эристиин
Тойоно саах күрдьээччи уолу, быыкаа арыы дуома сүппүтүн иһин буруйдаан, тайах маһынан сууттаабыт. Н. Заболоцкай
2. Ким туох эмэ хараҕын далыттан таҕыс, көстүбэт буол. ☉ Исчезнуть из поля зрения, скрыться
Мааны киһи атын миинэн айанната турда. Сотору соҕус ойуур иһигэр киирэн сүтэн хаалла. Күндэ
Охоноон сүөһүлэр, уҥуоргу кэриигэ киирэн, сүтэн эрэллэрин саҥата суох батыһа көрөн турда. Л. Попов. Көтөр аала аччаан Күүгэс саҕа буолар, Онтон былыт сабан Отой сүтэн хаалар. Кутаа т.
3. Ханна да барбытыҥ биллибэккэ сураҕа суох мэлий, суох буолан хаал (үксүгэр киһини этэргэ). ☉ Исчезнуть в неизвестном направлении, без следа (о человеке)
Аҕыйах хонукка нэһилиэгэр көстө түһээт, эмиэ сүтэн хаалар. Амма Аччыгыйа
Оннооҕор сорохтор олорор дьиэлэриттэн таһырдьа тахсан киирэбит диэн сүтэллэрэ. Н. Якутскай
Бу кыра үөрэхтээх буолан, баайдарга онуманы эридьиэстээн, кытыйа-хамыйах саласпыт киһи биллибэккэ сүтэн хаалбыта ыраатта. Н. Заболоцкай
4. Иһиллибэт буол, тыаһаабат буол (тыас, дорҕоон туһунан). ☉ Стать неслышимым, стихнуть (о звуке)
Ат туйаҕын тыаһа улам-улам ырааттар ыраатан, кэннигэр сүппүтэ. И. Гоголев
Ханна эрэ ойуур иһигэр кыыкыныыр мас тыаһаата. Ол тыас тыаһаат, сонно сүтэн хаалла. Күндэ
Таба эгээнин тыаһа хараҥаҕа «тыс-тас, тыс-тас» гынан баран сүтэн хаалла. Т. Сметанин
5. Мөлтөөн бар, сырдаабат, көстүбэт буол. ☉ Становиться менее ярким, угасать, затухать (об источнике света)
Арҕаа халлаан диэки өрө көрбүтүм, күнүм хайы-үйэҕэ сүтэн хаалбыт. Н. Неустроев
Тогойкин тыа үөһүн диэки киирэн истэҕин аайы, күнүн уота улам тэйэн, мастар быыстарынан сүтэ-сүтэ көстүмэхтиир буолла. Амма Аччыгыйа
Күн тиһэх сардаҥалара халлаан улаҕатыгар баар ньалака былыттарга кыыһан сүппүттэрэ. Далан
6. Туохтан эмэ мэһэйдэтэн мөлтөөн, тохтоон, уостан хаал (хол., киһи баҕа санаатын туһунан). ☉ Исчезать, улетучиваться в силу каких-л. причин (напр., о желании человека)
Мин кэпсэтэр баҕам сүппүтэ: бачча нус-хас киэһэ мөккүһүөхпүн баҕарбатаҕым. Далан
Сорох оҕо хайдах да муҥнаммытын иһин үөрэҕи ылбат. Дьэ, ол иһин кыаҕын баһыйтаран, үөрэххэ баҕата сүтэр. Н. Лугинов
7. көсп. Тыыннаахтар ахсааннарыгар киирсимэ, өл. ☉ Умереть, скончаться (о человеке)
Бэйэни өлөрүнүү, тарбахтары сүгэнэн кэрдинии, адьас сүтэн хаалыы күнтэн күн үксээн испитэ. Амма Аччыгыйа
Уон икки оҕобутуттан ордон хаалбыт Ньургуһуммут аны сүттэ, биһигини бу дойдуга тыыннаах накааһыгар хааллартаата. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Буруота сүттэ көр буруо
Биир баар эрэ ыалбыт, доҕорбут буруота сүттэҕэ ити. Бу бүгү күн кини аатынан аһаан-сиэн бүтүөхпүт буоллаҕа. Эрилик Эристиин
Имниин сүттэ — имниин (имиттэн) эһиннэ (сүттэ, быһынна) диэн курдук (көр им II). Ийэ сир иэниттэн сидьиҥ үөннэр Илбиллэн имниин сүтүөхтэрэ. Күннүк Уурастыырап
Харах уута, хаан түспүт Сордоох сэрии бүтүөҕэ, Эрэн, күндү көмүспүт, Фашист имниин сүтүөҕэ. П. Тулааһынап
Күнтэн (күн сириттэн) сүт көр күн. Ньургуу кыысчаан, бастаан тымныйбытыттан тэптэрэн ол курдук аҕатыгар көстүбэккэ эрэ күн сириттэн сүппүт. Софр. Данилов
Кимтэн да ордук Сааска уолуйбута, сибилигин аҕай кинини кытта бииргэ аһаабыт киһи хайы-үйэ күнтэн сүтэ охсубута наһаа соһумар, ыар суол этэ. Д. Таас
Гошабыт олох мөлтөөбүтэ. Дьонун, төрөппүттэрин ыҥыртыыра, сороҕор мэнээк мичээрдиирэ. Ол курдук сотору кини күн сириттэн сүппүтэ. ИИФ УС. Сураҕа суох сүт — ханна тиийбитиҥ да, өлбүтүҥ, тыыннааҕыҥ да биллибэккэ мэлий. ☉ соотв. пропасть без вести
Икки сыл суруспуппут. 1944 сыллаахха кини сураҕа суох сүппүтэ. Н. Габышев
Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. И. Федосеев. Сыттыын сүт — олох, таһыччы сүт. ☉ Пропасть навсегда
Бэстилиэнэй биир көлүнэр оҕустааҕын тутан ылан биэлэйдэргэ биэрбитэ сыттыын сүппүтэ. Амма Аччыгыйа
Таастыы сүт (сүтэн хаал) — ууга тааһы бырахпыттыы сүт (сүтэн хаал) диэн курдук (көр уу). Саллаакка барар дьон испииһэктэрин хат-хат оҥордулар. Сорох дьон испииһэккэ суруппакка таастыы сүтэн хааллылар. М. Доҕордуурап
Онтон былырыын сайын Ивановтаах Лукьянов, куораттан тыаҕа кыһыл дружиналарга сааны-сэби таһааран иһэн, таастыы сүтэн хаалбыттара. С. Никифоров
Александр Сергеев таастыы сүппүтэ уонча хонно. «ХС»
Ууга тааһы бырахпыттыы сүт (сүтэн хаал) көр уу. Көмүстүүн, бэйэлиин, адьаһын ууга тааһы бырахпыттыы сүтэн хаалбыттар. И. Никифоров
ср. ДТС йит, уйг. йүтмэк, жүтмэк, йитмэк, тув. чит ‘исчезать, теряться, пропадать’

I
көҕүй диэнтэн холб. туһ. Тахсыбыт күнү айхаллаан, бөһүөлэк бөтүүктэрэ көҕүһэ ыллаатылар. Л. Попов
Дьон мунньустан көрүлүүр көрө ол хаарты эрэ курдук санаан, көҕүһэ-көҕүһэ, мунньуста-мунньуста оонньууллар. Эрилик Эристиин
Көҕүспүт курдук, олбуор иһигэр үүнэн турар дороххой эрбэһин былаастаах бэттиэмэ оту охсон куугунатан кэбистилэр. А. Бэрияк
II
1. аат.
1. Киһи сиһиттэн үөһээ (моонньугар, сүнньүгэр диэри) өттө. ☉ Спина человека
Саҕатынан хаар киирэн, көхсүн тымныынан хаарыйбахтаата. Амма Аччыгыйа
Титиик кэннинээҕи ойуурга киһи көхсө элэкис гынан хаалла. М. Доҕордуурап
Таня саҥата суох бинсээги ылан көхсүгэр быраҕынна. «ХС»
2. Кыыл, сүөһү арҕаһыттан сиһигэр дылы миэстэтэ. ☉ У животных: часть спины между загривком и крупом или поясницей
Сутаакы тириитэ сутуруо, Сылгы көхсө сыалыйа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ньуукка уол кылгас уктаах батыйатынан кыылы көхсүгэ сырбатта. Л. Попов
Кытаат, аһаа, сынньан! — диэн баран, оҕонньор оҕуһун көхсүттэн имэрийбэхтээн ылла. Н. Заболоцкай
Дьэ, доҕоор, биир куобах талах төрдүгэр көхсө мохчойон, хараҕа бүлтэйэн сытар эбит. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Туох эмэ дьогдьойон, токуруйа үрдээн көстөр өттө. ☉ Дугообразная, выгнутая сторона чего-л.
Айа көхсө оҥорон, кытаанах баҕайы киил маһы кыһан тиниктэһэр. Күндэ
Борокуот гудога чускуутаан, Халлаан көхсө дуораһыйда. С. Васильев
Өскө балаҕан ыйыгар ый кэлтэкэтэ көхсүнэн тиэрэ түспүт буоллаҕына, хас даҕаны күнү быһа …… ичигэс күннэр буолуохтарын сөп. ДьСИи
4. Таҥас киһи көхсүн сабар өттө, кэннэ. ☉ Задняя, закрывающая спину человека часть одежды
Сон көхсүн абырахтыы олордо. Эрилик Эристиин
Ырбаахытын көхсө хайдыбыт. Амма Аччыгыйа
△ Туох эмэ кэтэх өттө. ☉ Тыльная сторона чего-л.
Хортууһун көхсүнэн сүүһүн уонна моонньун соттумахтыы-соттумахтыы албыннык ньамырҕаата. Амма Аччыгыйа
Хараҕын уутун илиитин көхсүнэн сотто. Суорун Омоллоон
5. Тардыы форматыгар: туох эмэ үрдэ, ньуура, иэнэ. ☉ В форме принадлежности: поверхность, площадь чего-л., простор
Күөх садпытын чэлгитэ ибииртибит, Көччүйэр таас уулуссабыт көхсүн сууйдубут. С. Зверев
Күөл көхсө күндээрэн көстөрө. Күннүк Уурастыырап
Сир-дойду көхсө киэҥ. Күндэ
2. сыһ. суолт. Туттуу (сороҕор сыһыарыы) түһүккэ: ким эмэ кэннигэр, ким эмэ кэннинэн. ☉ В форме орудного (реже дат.) падежа: сзади, за спиной; задом (стоять, сидеть и т. д.)
Сэгэйэр ойуун кутуруксута уунан биэрбит дүҥүрүн уонна былаайаҕын, көхсүнэн олорон, икки илиитин кэннинэн уунан, ылар. Л. Попов
— Валерий Иванович, дорообо!.. — көхсүгэр, адьас чугас, киһи саҥарда. Л. Попов
Яков көхсүнэн да турдар, тугу эрэ бүтэйдии сэрэйэн, кэннин хайыста. Н. Заболоцкай
♦ Киэҥ көҕүстээх — кыраҕа кыыһырбат, уолуйбат; холку. ☉ Терпеливый, великодушный, способный переносить страдания, боль, неприятности
Бытархай суол аайы аахса сылдьыбат, киэҥ көҕүстээх киһи этэ. Н. Заболоцкай
Намыын майгылаах, …… киэҥ көҕүстээх, Сир ийэ бэйэтин курдук киппэ санаалаах саха дьахтара. С. Федотов
Кулаковскай Манчаарыны хаһан даҕаны, бэл диэтэр, бэйэтин тус өстөөҕүн Чоочону өлөрбөтөх, айылҕаттан киэҥ көҕүстээх, дириҥ өйдөөх гуманист киһи быһыытынан сыаналыыр. АЕЕ ӨӨ. Утар. кыараҕас көҕүстээх. <Киэҥ> көхсө кыараата — 1) кытаанах суолга түбэһэн ыксаата; тугу гыныан билбэт гына ыгылыйда. ☉ Ему стало тяжко, трудно; он оторопел, не зная что делать
Түҥнэритэ охсон, Түүтүн үргэҥнэтэн, Түлэй-балай түһэрдэ... …… Киһи эрэ буоллар Киэҥ көхсө кыараан барда. П. Ойуунускай
Болугур оҕонньор ааспыт ыар олоҕун санаан, …… кэргэнин аһыйбыт аһыытын өйдөөн көхсө кыараан олороро. Н. Якутскай; 2) туох эмэ буоларын эбэтэр ким эрэ кэлэрин кэтэһэ сатаан кыйахан, кыыһыр. ☉ Терпение его лопнуло; вот-вот выйдет из себя
Көһүтэригэр Көхсө кыараабыта буолуо диэммин, Кэтэһэригэр Кэтэҕэ көһүйбүтэ буолуо диэммин, Кэбэлийэнкэбэлийэн Кэллим эбээт... П. Ойуунускай
Кинээс күүтэн, көхсө кыараабыт этэ. Тугу да саҥарбатаҕа, бүтэйдии түтүр-татыр туттара. «ХС». Көҥдөй көҕүс кэпс. — акаары, өйө суох киһи. ☉ Пустая голова, тупица, дурак. Ырыаҕа көҥдөй көҕүс, өлөрүн-сүтэрин билбэт акаары, киһиргэс быһыытынан күлүллэр. Саха фольк. Көҥдөй көхсө эрэ кэпс. — ис тээбиринэ, оҥоһуга суох, тас барыла, уҥуоҕа эрэ. ☉ Остов, каркас чего-л.; коробка здания
Быһыт көҥдөй көхсө эрэ барыйан турар. Амма Аччыгыйа
Вислоухов биригээдэтэ дьиэ көҥдөй көхсүн эрэ туруорар. «Кыым». <Көҥдөй> көхсө эрэ олорор — билигин туох буоларыгар кыһаммакка, олох атыҥҥа санаатын ууран, атыҥҥа тартаран олорор. ☉ Сидеть отрешенно, отчужденно
Кэтириис бу бытаан сыарҕа үрдүгэр көҥдөй көхсө эрэ олорор, кини кыычыргыыр тыаһын кулгааҕа эрэ истэр. НС ОК
Манна, бу ыскамыайкаҕа, көҥдөй көхсө эрэ олороохтуур. Өйө-санаата ыраах, — ханна эрэ сэриилэһэ сылдьар уолаттарыгар. «ХС»
Тулааһынап сарсыарда, уутун ситэ астыбакка, лиэксийэлэргэ баран көхсө эрэ олортообута. «ХС». Көхсө билэр кэпс. — этинэн-хаанынан, сүрэҕинэн-быарынан сэрэйэр. ☉ Предчувствует, чует что-л., догадывается о чем-л. (букв. спина его знает)
Манна түүнүн-күнүһүн киһи дэбигис быһаарбат, биир кэм бүдүк... хараҥа... Оттон Бүөтүр көхсө билэр, билигин... оруобуна түүн үөһэ буолан эрдэҕэ. А. Сыромятникова
Көхсө буһар көр көхсүн хаана кыынньар. Сорокин Чаровтаах тустарынан кэрэһэлээбититтэн кини көхсө буһан, түҥ-таҥ, өйүкүтөйүкү соҕус. Р. Баҕатаайыскай
Көхсө көөнньөр көр көхсүн хаана кыынньар. Төбөт баара, билиҥҥиттэн киһи тылын истибэт, — диэн Дуугун көхсө көөнньө олордо. М. Доҕордуурап. Көхсө кэҥээтэ — туохтан эрэ дуоһуйан эбэтэр ыксаллаах суолтан төлөрүйэн холкутуйда, уоскуйда, чэпчээтэ. ☉ Успокоился, вздохнул облегченно, отлегло на душе
Сөдүөччүйэ хойуу чэйтэн утаҕа ханан, көхсө кэҥээтэ. М. Доҕордуурап
Сипсики тугу да билбэттэр эбит дии санаат, көхсө кэҥээбитэ, кыараҕас хараҕа сырдаабыта. Л. Попов
Кэтириис аргыый уолу уураан ылла. Уолун минньигэс сытыттан туоххаһыйбыт ийэ, көхсө кэҥии, сүрэҕэ сымныы, сылаанньыйа түстэ. НС ОК. Көхсүгүн көрдөр кэпс. — 1) кыыһыран эбэтэр туоххуттан эмэ көҥөнөн кэннигинэн буол, түҥнэри хайыс. ☉ Отвернуться от кого-л., показать спину, не желая объясняться, разговаривать и т. п. Бар, тамыйахтары тардыс! — Сүөкүлэ кыыһырбыт курдук көхсүн көрдөрөн кэбиспитэ. В. Гаврильева
Онон хайыыбытый? Ыҥыран аҕалан баран, көхсүбүтүн көрдөрөн кэбиһэбит дуу? «ХС»; 2) куот, тэскилээн баран хаал. ☉ Бежать, отступать; показывать спину
Кэлбиппит, көхсүлэрин көрдөрбүттэрэ ырааппыт этэ. — Байбал Сүөдэрэбис хара балыырга түбэспит ыар күммэр көхсүн көрдөрдө. НС ОК. Көхсүгүн этит — күөмэйиҥ кэһиэҕирбитин чөллөрүтэн сөтөлүн (үксүгэр долгуйууттан, айманыыттан эҥин). ☉ Закряхтеть, закашлять (чаще всего от волнения, расстройства)
Күөмэйин оҥостунан Көхсүн үс төгүл этиппитэ. С. Зверев
Андриан чэйдии олорон, көхсүн этиппэхтээн баран, суругу сиэбиттэн ылан Машаҕа уунна. М. Доҕордуурап. Көхсүгэр оноҕостоох эргэр. — аска-үөлгэ эбэтэр тугу эмэ үллэстиигэ соһуччу түбэһэ түспүт киһи. ☉ Приходящий на пир или дележ вовремя, но случайно, везучий на угощение (букв. со стрелой на спине). Тэҥн. муннугар сыттаах. Көхсүн иһигэр — 1) бүтэйдии киҥинэйэн, иһиллэр иһиллибэттик (саҥар). ☉ Про себя, себе под нос (говорить, бормотать)
Аны Хобороос доргуччу саҥарара хаалбыт, көхсүн иһигэр эҥсэр. А. Сыромятникова; 2) саҥата суох, таһыгар таһаарбакка, туора киһи көрүүтүгэр биллэрбэккэ. ☉ Про себя (смеяться, злиться)
Көхсүн иһигэр абаланар. ПЭК СЯЯ
Көхсүн иһигэр күллэ. А. Сыромятникова. Көхсүн хаана кыынньар (буһар, көөнньөр) кэпс. — кимиэхэ, туохха эмэ ис-иһиттэн абаланар, кыыһырар. ☉ Пылать гневом, ненавистью к кому-л.
Абабыттан көхсүм хаана кыынньан кэлэр. М. Доҕордуурап
Дьоҥҥо көхсүн хаана буһан хаһыытаабытынан тиийдэ. Н. Босиков. Кыараҕас көҕүстээх — кыраттан да кыыһырар, тымтар. ☉ Способный быстро рассердиться, разгневаться; вспыльчивый, обидчивый
Катя элбэх тыллаах, татакайдаммыт …… кыараҕас көҕүстээх, харса-хабаана суох, бүрэ көрүҥнээх кыыс. А. Федоров. Миигин өһүргэскин, кыараҕас көҕүстээххин, солуута суох буолталыыгын диэн сэмэлиирэ. «ХС». Утар. киэҥ көҕүстээх
◊ Көҕүс хараҕа көр харах
Үрүҥ Уолантай Додор хоруолу …… үҥүүнэн көхсүн хараҕар тирээн испит. Саха фольк. Айталыын Куо көхсүн хараҕыттан Хараҕаланан баран, Хараҕын уутунан суунан, Иэйэ-туойа олорорун көрдө. П. Ойуунускай
Ат саҥардыы тэнийэн сүүрэн эрдэҕинэ оҕонньор уҥа көхсүн хараҕа ньир гына түһэр. Р. Кулаковскай. Көҕүс ыарыыта кэпс. — киһи, сүөһү тыҥатынан ыалдьыыта. ☉ Общее название болезней легких (у человека, животных)
Куйаас түстэ да, табаларга көҕүс ыарыыта көбөн таҕыста. Ити аата, саас төрүөх кэмигэр тымныйар эбит буоллахтара. П. Егоров
Саха народнай медицинатыгар бу үүнээйинэн [үөрэ отунан] бас ыалдьыытыттан, илиистиги түһэрэргэ, араҥтан, көҕүс ыарыытыттан эмтэнэллэрэ. МАА ССКОЭҮү. Көҥдөй көҕүс — киһи, сүөһү баһа, лабаалара суох сүрүн өттө. ☉ Туловище человека, животных
Киһи этин сүрүн чаастара: төбө, моой, көҥдөй көҕүс, илиилэр уонна атахтар. СМН АҮө
Дьардьамаҕа бас уҥуоҕун, көҥдөй көҕүс уҥуохтарын (сиһи, агданы) уонна лабаалар (илии, атах) уҥуохтарын араартыыллар. СМН АҮө. Көхсө сааллар — өр олорон, сылайан, көхсө ыалдьар, көһүйэр. ☉ От усталости, долгого сидения застыла, заныла спина
Кини көхсө сааллар быһыылаах — кириэһилэтигэр өйөнөн олорбохтуу түһэр. Суорун Омоллоон
Сорох-сорохтор истиэп киэҥ ньуурун көрөртөн харахтара сылайан, көхсүлэрэ сааллан, кириэһилэҕэ тиэрэ түһэн утуйан хаалбыттара. Умнуллубат к. Көхсө тыаһыыр — сылайан, эстэн күрдүргээн тыынар. ☉ Дышать шумно, с хрипом (от усталости, изнеможения)
Мөлтөөбүт таба көхсө тыаһыыр сурахтааҕын мин урут дьонтон истэр этим. И. Никифоров
Кэнникинэн ыстаарсай күүһэ эһиннэ, бастаан аҕылыыаҕылыы хаарга силлээтэ, онтон көхсө тыаһаата, сиһэ кэдэҥнээтэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. көгүс ‘верхняя часть туловища, грудь; сердце, ум’, тюрк. көгүс ‘грудь’
III
даҕ., эргэр. Толору буолбатах, быһаҕас (иһит туһунан). ☉ Неполный (о посуде, емкости с чем-л.). Көҕүс кымыстаах көҕүөр иһит турар
♦ Көҕүс түс — 1) туохтан эмэ санаарҕаа, мунчаар, хомой; туохтан эмэ астыныма, дуоһуйума. ☉ Огорчаться, разочаровываться, расстраиваться из-за чего-л.
Киниттэн бэрт кытаанах тыллаах суругу туппута. Оннук суругу күүппэтэҕэ, улаханнык хомойон, көҕүс түһэн сылдьар. А. Сыромятникова
Валя кинини хомоппутуттан эмискэ көҕүс түһэн хаалла. А. Фадеев (тылб.)
Турар дьон кэлин кэккэлэригэр көҕүс түспүт кэпсэтии иһиллэрэ. М. Горькай (тылб.); 2) быһаҕас түс, ситэтэ суох буол; уруккутааҕар мөлтөө. ☉ Убавляться; ухудшаться, слабеть, затухать
Утуйар уум уу буолбата, аһыыр аһым ас буолбата. Доруобуйа төһө-хачча көҕүс түспүтүн этиллибэт даҕаны. Н. Заболоцкай
Тууйастаах арыы көҕүс түспүтүн биирдэ өҥөс гына көрө түһэн баран, …… ырбаахыны атыылыырга быһаарынныбыт. СДТА
Күүстээх Сокомуой умайан кэлэр, эмиэ да сөҕүрүйэн көҕүс түһэн хаалар ураһа уотун одуулаһа сыппыта. «ХС»
ср. др.-тюрк. коҕус ‘пустой’