1) имеющий глаза, зрячий; хараҕа суох слепой; 2) имеющий какие-л. глаза, с... глазами; хара харахтаах черноглазый, с чёрными глазами; аҥаар харахтаах кривой, одноглазый; 3) имеющий отверстие отделение, ячею; с... отверстием, с... отделением, с... ячеёй; кыараҕас харахтаах илим сеть с мелкими ячеями; сүүс харахтаах дуобат стоклеточные шашки; үс харахтаах хамыйах уст. большая деревянная ложка с тремя отверстиями (для вычерпывания из котла рыбы, мяса).

сов. 1. (стать зрячим) харахтан, көрөр буол; 2. что, перен. (понять, увидеть) өйдөн, өйдөө (урут өйдөөбөтөх суолга харах аһыллыытын туһунан).

аат.
1. Көрөр; сытыытык көрөр (киһи). ☉ Зрячий; обладающий хорошим зрением (человек)
Оҕонньор Дьон кэпсэтэрин иһиллиирэ биллибэт, эбэтэр, былыр, харахтаах эрдэҕинэ хайдах сылдьыбытын санаан, курутуйан олороро биллибэт. Н. Неустроев
«Харахтаах киһи саппын уган кулу эрэ» — диэтэ сымнаҕас куолаһынан. Хомус Уйбаан
△ Хараҕынан көрбөт, хараҕа суох. ☉ Слепой, незрячий
Кини туохтан хараҕа суох буолбутун бэйэтэ да билбэт. П. Ойуунускай
Иһиччит Ньукулай Томторук диэн икки хараҕа суох имииһит оҕонньору кытта кэпсэтэ олорор. Болот Боотур
Ийэтэ икки хараҕа суох, киһи дьүүлдьаабы аахсыбат балай эмээхсинэ. Эрилик Эристиин
2. харыс. т. Киһи. ☉ Человек (букв. имеющий глаза)
Саха Бэһиэлэйэп саллар-сааһын тухары мин хара көлөһүммүн эммитин харахтаах бары көрбүт, кулгаахтаах бары истибит суола ини. Амма Аччыгыйа
[Нүһэр Дархан:] Бабат, бу Төрөкөй хара түөкүн Мин уолум Киис Бэргэн сонун Кэтэн турар буолбаат! Харахтаах барыгыт көрүҥ! И. Гоголев
Көмүстэн, муостан, мастан да Саха кэрэни айбытын Харахтаах барыта хайгыыр, Сүрэхтээх барыта сөбүлүүр! Баал Хабырыыс
♦ Туора харах көр туора I
Омолон эбэ балай эмэ киэҥ ахан да, биир да туора харахтаах көрсүбэтэ. П. Ламутскай (тылб.)
Кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ, харахтаахха көрдөрбөккө көр кулгаах. «Харахтаахха көрдөрүмэ, кулгаахтаахха иһитиннэримэ... Мин ыҥырдахпына — ыраах да буоллаххына чугаһаар, суох да буоллаххына баар буолаар, соноҕоһуом» — диэн баран самыытыгар лап гына оҕуста. Саха фольк. Харахтаах көрбөт, кулгаахтаах истибэт сиригэр тиийэн иккиэйэҕин олоруохпут. Болот Боотур. Харахтаах кынчарыйыа, илиилээх охсуо, тыллаах этиэ (саҥарыа) — киһи барыта атаҕастыа (тулаайаҕы эбэтэр дойдутуттансириттэн тэлэһийэ сылдьар киһини, үксүгэр оҕону этэргэ). ☉ Все, кому не лень, обидят (о сиротах)
Оҕолорум сордоохтор …… харахтаахтан кынчарыллан, Илиилээхтэн охсуллан, Тыллаахтан этиллэн [муҥнаныахтара]. Өксөкүлээх Өлөксөй

I 1) миновать, проходить, проезжать; проследовать, идти дальше; күөлү аас = миновать озеро; аттаахтар аастылар проехали всадники; хоско аас = пройти в комнату; куоракка аас = проследовать в город; 2) протекать, миновать (о времени); идти, проходить, совершаться (о каком-л. процессе, работе и т. п.); икки хонук ааста прошло два дня; мунньах үчүгэйдик ааста собрание прошло хорошо; үһү сүүрбэ (или мүнүүтэ ) ааста двадцать минут четвёртого; үс хонугу ааспакка кэл приходи не позже, чем через три дня; киһи буруйа ааспат —халлаан түргэнник көнөр погов. вина человека не скоро забывается, скорее нёбо прояснивается; 3) прекращаться, утихать; исчезать; проходить; ардах ааста дождь прекратился; тыал ааста ветер утих; сылайбытым ааста моя усталость прошла; 4) в сочет. с деепр. на =ан означает действие, совершаемое мимоходом, попутно: сылдьан аас = зайти мимоходом; этэн аас = сказать мимоходом (следуя куда-нибудь); хонон аас = переночевать в пути; 5) переходить какой-л. предел, границу; уу тобукпун ааһар вода мне выше колен; 6) утрачивать возможность, быть не в состоянии (делать, предпринимать что-л.); тулуйарбыттан аастым я не в силах больше терпеть; 7) редко утратить что-л., лишиться чего-л.; көрөр харахпыттан ааһыым клятва чтоб мне ослепнуть (букв. пусть я лишусь своих зрячих глаз) # ааһар былыт албына пройдоха, плут, мошенник; ааһа түс = превосходить кого-л. в чём-л.
II уст. голодать, терпеть голод; айан киһитэ ааспыт путник проголодался; аастахха аба да амтаннаах , утаттахха уу да минньигэс посл. для голодного и трава вкусна, для жаждущего и вода сладка.