готовить, изготовлять творог.

несов. что, тех. 1. (придавать форму) формалаа, быһыылаа, быс; 2. (изготовлять форму) формата оҥор, киэптэ быс.

аат. Сигэни, сигэлээһини үчүгэйдик сатыыр киһи. ☉ Человек, умеющий изготовлять тальниковые ремешки и хорошо ими пользующийся.

1) обносить изгородью, огораживать; хочону бүтэйдээтилэр покосные луга обнесли изгородью; 2) перен. изготовлять (основную часть какого-л. изделия); этэрбэһи бүтэйдээн бүтэрдэ она закончила основную работу по шитью торбасов.

туохт., кэпс. Туох эмэ хаалбыты эбэтэр оччото суоҕу бөрөөн оҥор (хол., эргэ таҥаһы абырахтааһыҥҥа этиллэр). ☉ Чинить что-л. уже изношенное или составлять, изготовлять что-л. из неполноценного материала (преимущественно употр., когда речь идет о шитье). Наскы абырахтаан бөөччөйөр. Тэҥн. бооччой

несов. 1. что (сооружать, изготовлять) тут, оҥор; строить заводы заводтарда тут; строить самолёты самолёттарда оҥор; 2. что, перен. (созидать) тут; оҥор; строить коммунизм коммунизмы тут; строить планы былаанна оҥор; 3. что, мат. тут, оҥор; строить треугольник үс муннукта оҥор; 4. что (формулировать, выражать) оҥор; правильно строить фразы этиилэргин табатык оҥор; 5. что, разг. (делать) оҥор, таһаар; строить каверзы дьээбэтэ таһаар; 6. кого-что, воен. (ставить в строй) туруортаа; строить в ряды кэккэ-кэккэ туруортаа.

несов. 1. что (производить, изготовлять) оҥор, оҥорон таһазр; делать мебель миэбэллэ оҥор; 2. что и без доп. (действовать) оҥор, гын; не говорить надо, а делать саҥарар наадата суох, оҥоруохха наада; 3. что (выполнять) оҥор, толор; делать задачи задача-лары оҥор; делать уроки уруоктаргын толор; 4. что (совершать) оҥор (сороҕор туспа тылбаастаммат); делать сообщение иһитиннэриитэ оҥор; делать попытку холонон көр; делать подарок бэлэхтээ; делать обход (о враче) кэрий, кэрийэн көр; делать распоряжения дьаһалла оҥор; 5. что, разг. (заказывать или изготовлять для себя, для кого-л.) оҥортор, оьгоһун; я делаю себе костюм бэйэбэр көстүүм оҥорторобун; 6. (продвигаться) оҥор, бар; поезд делает семьдесят километров в час поезд чааска сэттэ уон километры барар; 7. кого кем (обращать, превращать) оҥор, гын (сороҕор туспа тылбаастаммат); это делает его счастливым ити кинини дьоллуур; делать кого-л. своим помощником кими эмэ бэйэҕэр көмөлөһөөччү гын; не делайте его несчастным кинини сорго киллэримэ; # делать вывод түмүктэ оҥор, түмүктээ; делать по-своему бэйэҥ билэргинэн оҥор; что делать! тугу гыныахха!; делать честь кому-л. 1) (оказывать уважение) чиэстээ, ытыгылаа; 2) (являться заслугой) чиэһэ буол, үтүөтэ буол; нечего делать тугу да гынар суох; от нечего делать тугу да гынара суох буолан, олоруо'х-тааҕар.

несов. 1. что (приближать к себе с силой) тарт; тянуть рукоять на себя тутааҕын бэйэҥ диэки тарт; 2. кого-что (волочить, тащить) тарт, сое; рыбаки тянули сети балыксыттар илим тардаллара; пароход тянет бар- жу борокуот баржаны соһор; 3. что (натягивать) тарт, чиркэччи тарт; 4. что, тех. (изготовлять волочением) сыый, сыыйтар; тянуть проволоку боробулуохата сыыйтар; 5. что (прокладывать) тарт; тянуть трубопровод трубопроводта тарт; 6. что (протягивать, вытягивать) уун; тянуть руки к кому-л. кимиэхэ эмэ илиилэргин уун; тянуть кожу тириини ууннары тарт; 7. кого, разг. (звать с собой) сое, кучуй; 8. кого-что (манить) тарт, баҕарт; его тянет природа кинини айылҕа тардар, кини айылҕаҕа тартарар; 9. (обладать тягой) тарт; печка хорошо тянет оһох үчүгэйдик тардар; 10. (медлить) тарт, хойутат; он тянет с ответом кини эппиэтин тардар; 11. безл. чем (о струе воздуха, о запахе) кэл; от окна тянет холодом түннүктэн тымныы кэлэр; 12. что (растягивать слова и т. п.) тарт, эҥээрит; тянуть песню ырыаны эҥээрит; 13. разг. (весить) тарт; арбуз тянет 8 килограммов арбуз 8 килограмы тарта; # тянуть за душу кого-л. дууһатын моруулаа, сордоо.

несов. 1. (ударять) оҕус, сырбат; бить хвостом кутуруккунан сырбат; 2. кого (избивать) сыс, кырбаа; 3. кого-что (побеждать) үлтү сыс, кыай; бить врага өстөөҕу үлтү сыс; 4. что (разбивать) үлтү сыс, үлтүрүт, алдьат, кумалаа; бить посуду иһити алдьат; 5. кого и без доп. (стрелять) ыт, ытан түһэр; тэп; бить птицу на лету көтерү күөрэтэн ыт; ружьё бьёт хорошо саа үчүгэйдик тэбэр; 6. кого-что (резать скот) өлөр; 7. по кому-чему, перен. (бичевать) үлтү сыс, саралаа; бить по бюрократизму бюрократизмы саралаа; 8. во что и без доп. (ударими производить звуки) оҕус, тыаһат; часы бьют чаһы охсор; бить в колокол куолакалы тыаһат; бить в барабан барабаанна оҕус; 9. что (дивить сигнил) оҕус, биллэр, биэр; бить тревогу 1) воен. тревогата оҕус; 2) перен. түрбүөннэ тарт; бить отбой 1) воен. отбойда биэр; 2) перен. төнүн, чугуй (тылгыттан, санаммыт санааҕыттан); 10. (вытекать) тык, күүскэ сүүр; кровь бьёт из раны бааһыттан хаан тыгар; 11. кого (трясти) титирэт, титирэстээ; иэрит, иэрий; меня бьёт лихорадка (миигин) титирэтэр, мин ти-тириирдиибин; его мучительно бил кашель кинини сөтөлө сүрдээхтик иэритэрэ; 12. что (изготовлять) иирт; тыыт; кут; бить масло сүөгэйдэ иирт; бить шерсть түүтэ тыыт, сиэллэ тыыт; # бить в глаза харахха быраҕылын; бить в цель таба тутун, сыыһыма (сыалгын ситиһэргин сыыһыма); бить карту хаартыны оҕус, хаартыны сиэ; бить по карману хармааҥҥа оҕус, ньочоокко тэп.

I
туохт.
1. Тимири, көмүһү (атын да металы) ууллар. ☉ Плавить, выплавлять металл из руды (напр., железо, золото)
Аны кэлэн мин кыһам кытыастыа, мин кыстыгым көмүһү-алтаны уһаарыа, уулларыа дуо? Суорун Омоллоон
Уйбаан уус: «Уһааран, уулларан уус ахан буоллаҕым», — диэн субусубу ыллаан куйаарар. М. Доҕордуурап
Манна тимир уустара болгуолары уһаарар оһохторо бааллара. МАП ЧУу
2. Ууллубут тимири (атын да металы) хатаран таһаар (собуоту этэргэ); тимири хатар, хатаран тугу эмэ оҥор (тимир ууһун этэргэ). ☉ Закаливать металл (напр., на заводе); изготовлять что-л. путём закаливания (о кузнеце)
Кэтит биилээх, чараас иэдэстээх чэпчэки баһымньылары уһааран, кыстыгын тыаһа лыҥкыныы ыллаата. М. Доҕордуурап
Уһааран оҥоруох тустааххын Дьикти тимиртэн иччилээх тыллааҥҥын Хомуһуннаах хомуһу хоҥкунас тыастааҥҥын. «ХС»
Соҕурууҥҥу собуоттар хайыы-үйэ чугууну тымныылыы үрдэрэн уһаарбыттара, таҥастаабыттара. «Кыым»
3. көсп. Тугу эмэ буһаран-хатаран, оҥорон таһаар. ☉ Строить, создавать что-л. упорным трудом, ковать (напр., счастье)
Баҕарабын мин бары дьоҥҥо Саргы эҥээрдээх саҥа дьылы, Уус тыл уйадытар баай абын Уһаарар поэт чулуута төрүөн. И. Эртюков
Саҥа олох сайдарүүнэр Кылаассабай охсуһуутун Кыһатыгар уһаарбытыҥ. Күннүк Уурастыырап
Олоҕу кини бэйэтэ оҥорон, уһааран, инники кэккэҕэ испитэ. Э. Соколов
◊ Тимир (тимири) уһаар көр тимир II
Апполинарий аҕата тимир уһаарар собуокка литейщик этэ, ийэтэ дьиэтигэр олороро. П. Филиппов
Былыр саха уустара тимири хайдах уһааралларын туһунан М.Я. Струминскай …… сиһилии суруйбута. СНЕ ӨОДь
Археолог А. П. Окладников тимир уһаарар оһохтор ордон хаалбыт тобохторун булаттаабыта. ДНА СХБКК
II
туохт. Сүүрүк устун уһуннаран атын сиргэ ыыт, илт (хол. маһы). ☉ Сплавлять по воде (напр., древесину)
Сайын өрүс баһыттан тутуу маһын уһаардахпытына, бэйэбэр биир кыра дьиэ маһын аҕалыныам, туспа ыал буолуом диир. Болот Боотур
Биһиги Дьокуускайга болуот уһааран иһэр дьону кытта олорсон, өрүһүнэн айаннаан киирбиппит. «ЭК»
Уста сылдьар носуоһу сүүрүк эбэтэр тыал уһаарбатын наадатыгар дьаакырданыахтаах. БАА ОКН