ж. 1. мед. ииригирии; мания величия бэйэ улуутунан ииригирии; 2. перен. ииригирии, үлүһүйүү.

с. 1, (исступление) ииригирии; 2. (жестокость) кыырыгырыы, кыыллыйыы.

I
аат.
1. Судаарыстыбалар эбэтэр норуоттар бэйэ-бэйэлэрин кытта сэбилэниилээх киирсиилэрэ, охсуһуулара. ☉ Война. Сэриигэ барбыт. Сэрииттэн эргиллибэтэх
□ [Түмэппий] аҥаар атаҕын сэриигэ хаалларан кэлэн, холкуоһугар бэрэссэдээтэллии сылдьар. Амма Аччыгыйа
Кини гражданскай сэриигэ сылдьан өстөөхтөрү үлтүрүтүспүтэ. М. Доҕордуурап
Тулуйуохха наада! Сэрии эрэйин, кыһалҕатын туораан, күүтэр күммүтүгэр тиийиэхпит, сылаас харахпытынан көрсүһүөхпүт. Т. Сметанин
2. Сэбилэниилээх хапсыһыы, ытыалаһыы, кыргыһыы. ☉ Бой, битва, сражение. Сэрии толооно. Салгын сэриитэ
□ Сэрии толоонугар тылланан киирэн Сэймэктэтиэ диэн түһээн да баттаппатым. И. Егоров
Урут сэриигэ да киириэх иннинэ буоларын курдук, Гурьянов биһикки ону-маны омуннаан, фантазиялаан кэпсэтэрбит бу күннэргэ. Т. Сметанин
Суруктарым кэлэллэрэ Үксүн сэрии хонуутуттан, Сорохторо сүтэллэрэ Кутааланар холоруктан. М. Хара
3. Сэрииһиттэр, сэбилэниилээх күүстэр. ☉ Войско, армия. Хонуутааҕы сэриилэр. Пограничнай сэриилэр
□ Кыһыл сэриитэ иһэрин туһунан кэпсээн нэһилиэк үрдүнэн тарҕана охсор. Амма Аччыгыйа
Күн ыраахтааҕы биһиги уолаттарбытын ылан, сэриитин хаҥатаары гынар! Н. Якутскай
Сэбиэскэй сэриилэр сытар окуопалара бүтүннүүтэ түллэх гынарга дылы гынна. Т. Сметанин
◊ Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии (Аҕа дойду сэриитэ) — төрөөбүт дойдуҥ тутулуга суох буоларын иһин өстөөхтөртөн босхолуур, көмүскүүр сэрии. ☉ Отечественная война. Аҕа дойдуну көмүскүүр 1812 сыллаах сэрии
□ Аҕа дойду сэриитин сылларыгар Белоруссияҕа кэргэммин, икки оҕобун сүтэрбитим, соҕотох хаалбытым. И. Гоголев
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ арҕаа фроҥҥа артиллерийскай чааска сулууспалаабыта. Н. Якутскай
Аҕа дойду сэриитигэр оҕото геройдуу охтубутун хаста да хаттаан аахпыта. Н. Заболоцкай. Аан дойду сэриитэ — бүтүн аан дойдуга сыһыаннаах, аан дойду үрдүнэн суолталаах сэрии. ☉ Мировая война
Аан дойду иккис сэриитигэр сэбиэскэй Сойуус норуоттара биир түмсүүлээхтик фашизмы утары охсуспуттарын уонна кинини утары умсары уурбуттарын курдук уот курааны кытта охсуһуллуохтаах. М. Доҕордуурап. Сэрии сэ- бэ — сэриилэһэргэ аналлаах сэп-сэбиргэл, байыаннай тиэхиньикэ. ☉ Оружие, вооружение. Ядернай сэрии сэбэ
□ Бастарыттан атахтарыгар дылы сэрии сэбин сүкпүт сатыы этэрээттэр көмөҕө кэлэллэр. Эрилик Эристиин
«Катюшаны», араас сэрии сэптэрин дьон толкуйдаан таһаарбыттара. Т. Сметанин. Уота суох сэрии полит. — эйэлээх кэмҥэ дойдулар икки ардыларынааҕы сыһыаҥҥа өстөһүүнү, тыҥааһыны соҥнуур политика. ☉ Холодная война
Оччолорго «уота суох сэрии» уонна сэриинэн ииригирии кэмэ буола турдаҕына, бу куорат Мирнэй диэн ааттаммыта. И. Данилов
«Уота суох сэрии» саҕаламмыта. Л. Брежнев (тылб.)
ср. ДТС, тюрк., монг. чериг, чирү, сэрэг ‘рать, войско, армия’
II
аат. Туох эмэ эркин эбэтэр тэлгэх курдук кэккэлэччи анньыллыбыт эбэтэр ууруллубут мастара. ☉ Плахи, доски, которые кладутся или выставляются ровным рядом (напр., на сани при перевозке сена)
Сыарҕаҕа от тиэйэрдии сэриитэ тэлгэтиллибит. М. Доҕордуурап
Миэлиҥсэ сэрии мастара эргийэн атыгыраһаллар, Ампаар иһигэр ыарахан суоруна тыаһа лүһүргүүр. Д. Таас
Быһыт сэриитигэр ыарахан мөҥүөлэри сала оҕустартаатылар. А. Фёдоров
Онно сытан кини орон сэриитин улаҕа өттүгэр үс сиринэн быһаҕынан кэрдиистээн кэбиспит. «ХС»
ср. монг. сэрээ ‘вилка; острога, трезубец’

сов. разг. 1. (заболеть бешенством) иир; 2. (прийти в неистовство) ииримтий, ииригир.

даҕ.
1. Умайар, умайа турар. ☉ Имеющий огонь, с огнём
Ыстапаан борук-сорук ортотугар умуллан эрэр уоттаах оһоҕун чанчыгар олорбохтоон баран, туран сытта. А. Софронов
Уоттаах чоҕу сирилэччи тардан Оһоҕун эбии оттон тигинэттэ. С. Васильев
Уоттаах гаас уһуурар Улуу турбата тардыллан, Оҥоһулла охсубутун Сотору буолаат көрдүбүт. И. Петров
2. Сырдык, сырдатыллыбыт. ☉ Имеющий свет, со светом, освещённый
Биһиги тоҥон тиийэммит, уоттаах хоско аастыбыт. Амма Аччыгыйа
Им барыара быһыытыйда, дэриэбинэ ол-бу өттүлэригэр уоттаах түннүктэр чоҕулустулар. Софр. Данилов
Ыалбыт сибилигин аҕай уоттаах этилэр, ыраахтан көрө испиппит. Н. Габышев
3. көсп. Олус омуннаах, төлөннөөх, өрө күүрүүлээх. ☉ Исполненный пылкости, огня, пламенный
Манна бастаан сатарбыта Омуоһап уоттаах саҥата, Бастаан манна ылламмыта Ойуунускай гимн ырыата. С. Данилов
Саҥа дьыл эйиэхэ уонна киниэхэ саҥа эрэли үөскэтэр, эһиги умуллубат уоттаах тапталгытын күөдьүтэр. Т. Сметанин
[Семёнов:] Эйигин эрэ уоттаах сүрэхпинэн таптыыбын! С. Ефремов
♦ Уоттааҕынан көр — кыыһырбыт, уордайбыт хараххынан чаҕылыс гын. ☉ Смотреть горящими глазами, пронизывающим взглядом
Миитэрэй Луха диэки уоттааҕынан көрөн аһарда. Амма Аччыгыйа
Уот (уоттаах) тыл көр уот II. Саатар туох эмэ сытыы уоттаах тылынан утары хардарбыта буоллар. Болот Боотур
Бу курдук Куоста Сокуонньукап уоттаах тыла, былыр баайдар дьадаҥы киһи көхсүгэр сүүрбэ биэс оруосканы бэрдэрэр оруоскаларынааҕар ордук сытыытык баайдары сирэйгэ сырбатта. Бэс Дьарааһын. Уоттаах уу (утах) — арыгы. ☉ Горячительные напитки
[Луодур] Көҥүл-күүлэй сылдьыахтаах, Уочаракка турбакка Уоттаах утах ылыахтаах. Күннүк Уурастыырап
Үксүгэр эдэр дьоннор уоттаах утахха убанан, тэлиэс-былаас дайбыы, сылтах була сатыы сылдьалларын көрсүөххэ сөп. «Кыым»
Ламуттар хааһахтарыттан түүлээх хостоноро, оттон анарааҥҥылара, чачайа-чачайа, уоттаах ууну ыймахтыыллара. А. Кривошапкин (тылб.)
Уоттаах харах көр харах. [Миша] тоҥсоҕор муруннаах уонна уоттаах харахтаах. Н. Габышев
Эрбантей элэктээбит курдук сытыы уоттаах харахтарынан бардам тойоттор диэки көрүтэлээн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Онуоха уоттаах улахан хара харахтара эбии дириҥээн, тугу эрэ толкуйдуур дуу, санааргыыр дуу курдук этилэр. Н. Заболоцкай
Уоттаах харахтаах (харах) утары көрбөтүн, <татаар тыллаах таба эппэтин> көр харах. Татаар тыллаах таба эппэтин, Уоттаах харахтаах утары көрбөтүн диэн оҥорбуппут. Ньургун Боотур
Уоттаах харах утары көрбөтүн, үс баара күлүктээхтэр кырыы харахтарынан кынчарыйбатыннар! Суорун Омоллоон
◊ Уота суох сэрии — судаарыстыбалар бэйэ-бэйэлэригэр байыаннай уонна политическай утары туруулара, тыҥааһыннаах сыһыаннара. ☉ Состояние военнополитической конфронтации государств, холодная война
Оччолорго уота суох сэрии уонна сэриинэн ииригирии кэмэ буола турдаҕына, бу куорат Мирнэй диэн ааттаммыта. И. Данилов
Сир шара хайдах эрэ тыҥаан, ыйыллан иһэргэ дылы. Уота суох сэрии тымныы тыына биллэр. Н. Босиков
Уоттаах куйаас — уот куйаас диэн курдук (көр уот II). Уоттаах куйаас сыралыттан От-мас хамсыы үүнээччи. Күннүк Уурастыырап
Бүгүн эмиэ сытайбыт курдук хара сарсыардааҥҥыттан уоттаах куйаас таҥнары сатыылаан түстэ. Г. Колесов. Уоттаах сэрии — элбэх өлүүлээхсүтүүлээх сэрии. ☉ Кровавая, с большими потерями война
Аҕа дойдуну көмүскүүр уоттаах сэрии буоларыгар Кыһыл Знамя аннынан кыайыыны ситиспиттэрэ. Н. Якутскай
Мундербектар ыраахтааҕы уоттаах сэриитигэр сылдьаннар маннык уокка, маннык алдьархайга хаста да түбэһэн буспут-хаппыт дьон. Эрилик Эристиин. Уоттаах хомурдуос биол. — хараҥаҕа сырдаан көстөр хомурдуос үөн биир көрүҥэ. ☉ Разновидность жучковых, жук-светляк, светлячок
Уоттаах хомурдуос олус дьикти. МНА ФГ

м. ииригирбит киһи.

несов. 1. ииригир, дьүүлэ суох бар; ветер неистовствовал тыал дьүүлэ суох барбыта; 2. (проявлять жестокость) кыырыгыр, кыыллый.

v. to go mad; to go sour (of milk); иирдэр массыына n. churn; ииригир= v. to behave foolishly, act madly

туохт. Тыалтан өрүтэ түллүтэлээн долгуннуран бар, долгуннаах буол. ☉ Покрываться волнами
Долуой тыал суоҕар күөллэрэ Долгуннанан ииригирэр. Күннүк Уурастыырап
Хараабай хайатын бэтэрээ өттүгэр өрүс долгуннанна. «ХС»

күппээрий диэнтэн дьаһ
туһ. Тыал күүһүрэн кэлитэлээтэ, сири үрдүнэн хаары тибэн сирилэттэ, өрүтэ ытыйан күппээриттэ. Болот Боотур
Ииригирбит өстөөхтөр бартыһааннар саспыт тыаларын ытыалаан күппээриппиттэрэ. «Кыым»