прил. 1. чааннаах, ыыстаах, буруолаах; 2. перен. ииримтийбит, ииримтийии-лээх.

с. иирэ абатыйыы, ииримтийии; в исступлении иирэ абатыйан; довести до исступления ииримтийиигэ тириэрт.

с. 1. (болезнь) иирии; 2. (неистовство, ярость) ииримтийии (кыыһыран эбэтэр туохтан эмэ); прийти в бешенство ииримтийэ кыыһыр.

ж. 1. (уу) сыыһа-буора; поднять муть со дна түгэҕиттэн буорун-сыыһын көбүт; 2. перен. (отсутствие ясности сознания) бутуллуу, ииримтийии.

аһааҕыр диэнтэн хай
аата. Сырата, хаана суох бэйэтэ Соргулаах бу күн кэлбэтэх. Ахсааҥҥа киирбэтэх сааһырыы, Араанаттан аһааҕырыы! Баал Хабырыыс
Оскуолаҕа уопсастыба куһаҕан содуллара — араасанан атааннаһыы, наркотиктарынан ииримтийии, аһааҕырыы, сатарыйыы күөрэйдэхтэринэ, улахан дьон ыччаты эрэ эбэтэр оскуолалар салалталарын эрэ буруйдууллар. АИА КХО

ж. 1. уст. (лихорадка) тииһигирии (ыалдьан тиритэн-тоҥон); талыыланыы (родильная); арыгыттан ииримтийии (белая); 2. перен. разг. (страстное увлечение) үлүскэн; 3. перен. разг. (спешка) ыгылҕан, былдьаһык; горячка перед отъездом айаҥҥа барыы ыгылҕана; # золотая горячка көмүскэ үлүһүйүү; пороть горячку былдьаһыкка түс, наһаа тиэтэй.

аат. Киһини итирдэр утах. ☉ Алкогольный напиток, вино
Арыгы адьарай Акаарыларга ас. А. Софронов
Арыгыга үөрэнимэ — үөрэн мас суорарга, от охсорго. ТХХ АС
Бачча кырдьыахпар диэри арыгыны эккирэтэн испэтэх киһибин. С. Ефремов
тюрк. аракы, монг. архи
◊ Арыгыга баттатыы — наһаа элбэх арыгыны иһэн ыалдьыы. ☉ Сильное похмелье. Арыгыга ылларыы — арыгыны эккирэтэ сылдьан иһэн арыгыһыт буолуу. ☉ Алкоголизм. Арыгыга ылларыы — ыарахан ыарыы. Арыгыттан ииримтийии — тохтообокко өр кэмҥэ арыгы иһииттэн төрүттээх өй санаа, ньиэрбэ айгырааһыныгар тиэрдэр ыарахан ыарыы. ☉ Белая горячка. Арыгыттан ииримтийии билигин да баар көстүү буолар. Кыһыл арыгы — үксүн виноградтан оҥоһуллубут кыһыл өҥнөөх арыгы. ☉ Красное вино; вино, изготовленное чаще из винограда. Остуолга кыһыл арыгыны уурдулар. Үрүҥ арыгы — испиир ууламмыта. ☉ Водка; разбавленный спирт
Өлөөнө ас киллэрэр, чаанньыктан чэй кутар уонна кыра кыраппыыҥҥа үрүҥ арыгы, үрүүмкэ аҕалар. С. Ефремов

несов. ииримтий, иир-кутур.

сов. разг. 1. (заболеть бешенством) иир; 2. (прийти в неистовство) ииримтий, ииригир.

I
туохт.
1. Өйгүнэн ыарый, булкулун. ☉ Страдать потерей рассудка, умопомешательством, сойти с ума
Иирбит киһи күүһэ-уоҕа икки төгүл эбиллээччи дииллэр. Күннүк Уурастыырап
Сылгыһыт уола соһуччу иирбитэ сыл кэриҥэ буолбут. И. Гоголев
△ Ньиэрбэ сыстыганнаах ыарыытынан (иирэр ыарыынан) ыарый (кыыл-сүөһү туһунан). ☉ Заболевать бешенством (о животных). Бу ыт иирбит
2. Тугу да кыайан өйдөөбөт буол, булкуллан хаал. ☉ Терять рассудок, путаться, сбиваться с толку
Ахсааммар иирэн хааллым.  Мин букатын иирэн хааллым. Н. Неустроев
Иирбит, акаары ыраахтааҕы сэриини тэрийэн, бу алдьархайы тэрийдэ. Эрилик Эристиин
3. көсп. Түктэри-баламат быһыылан; харса-хабара суох тыллас, айдаар-куйдаар; толоостук, сиэри таһынан кыыһыр. ☉ Вести себя нагло, непристойно, нахально; скандалить, поднимать невообразимый шум-гам; быть, находиться в крайнем раздражении
Сэриинэн тыыланан, Сэттээхтик тыллаһан - Алыстаан эрэҕит, Аһара иирэҕит. Күннүк Уурастыырап
«Хаһан, ханнык ыстараап харчытын туппуппун этэҕин, киэр буол, ииримэ», - диэн мэлдьэһэн кэбиһэр. Күндэ
4. көсп., сөбүлээб. Тугунан эмэ күүскэ үлүһүй (үксүгэр тоҕооһо, солуута суоҕунан). ☉ Сильно увлечься чем-л. (обычно мелочным, нестоящим)
Кэпсээҥҥэ иирэммин барбакка хааллым.  Мааҕын Тигээйилэр оҕолоро кырбаатылар диэн ытаан-соҥоон бараҥҥын, аны мээчик оонньоон иирэҕин. Амма Аччыгыйа
5. көсп., сөбүлээб. Кими-эмэ күүскэ таптаа, киниэхэ наһаа ыллар, сүрэххин сүүйтэр (үгэс курдук, ылыныллыбыт сиэри кэһэн туран). ☉ Сильно влюбляться в кого-л., увлекаться кем-л., терять голову от любви к кому-л. (обычно нарушая общепринятую этику)
Күнүүлүөм суоҕа дуо! Саабысынаҕа иирбитиҥ мэлдьэх буоллаҕай? Болот Боотур
Кини саныыр быһыылаах: хайа кыыһы таптыы көрдүҥ да, ол кыыс хайаан даҕаны киниэхэ иириэхтээх. С. Ефремов
[Суоппуйа:] Бу, тойон, кийиитиҥ, Дьаарбаҥҥа иирэн, эриттэн арахсара кэллэҕэ буолуо. Эрилик Эристиин
♦ Иирбит аҕабыыт дьыалатыын (кинигэтин) курдук - киһи иннин-кэннин, бэрээдэгин, чуолкайын булбатын курдук булкуллубут (үксүн дьыала туһунан). ☉ О большом беспорядке в делах, бумагах
Дьыалаҥ иирбит аҕабыыт дьыалатын курдук, туох даҕаны дьыалата тигиллибэт, киирэр-тахсар сурунаалгар суруллубат. Күндэ. Иирбит барыс кэпс. - чэпчэки суолунан кэлбит, булуллубут өлгөм барыс. ☉ Легко доставшийся щедрый барыш (прибыль)
Хоту олорор көс омуктарыгар, устугас сахаларга испиири атыылаан, түүлээҕи хомуйартан ордук иирбит барыс суох. Болот Боотур. Иирбит <курдук> элбэх кэпс. - олус элбэх. ☉ Очень много, полным-полно
Икки атахтаах Ситэн сэрэйбэтэх Иирбит элбэх харчылаах киһи. Өксөкүлээх Өлөксөй
Итиэннэ аата биллибэт күөл иирбит курдук элбэх. «ХС». Иирбит ыт үөхс. - «сидьиҥ, чиччик киһитэҕин» диэн ыыстаан, үөҕэн этии. ☉ Подлец, мерзавец
Иирбит ыт, эн тугун мунньаҕай! Кэл манна, баттаххын харбыахха, Ол баҕас туох буруй буоллаҕай? Эрилик Эристиин. Иирэн турда - эмискэ, соһуччу буолан-хаалан турда, күүтүллүбэтэх өттүттэн олус күүскэ тымтан-кыыһыран турда. ☉ Неожиданно вспыхнуть сильным гневом, впасть в крайнее раздражение (когда для этого вроде бы нет причин)
Муста охсубут дьон, ыаллара сааһыгар кыыһырбат киһи, иирэн турбутун одуулаһаннар, тэйэн, кэннилэринэн сыҕарыйаллар. А. Сыромятникова. Мэйиитэ иирэр көр мэйии
2. Өйө-санаата иирдэ көр өй-санаа. Хараарчы иирдэ көр хараарчы. Хараҕа иирэр көр харах I
◊ Иирдиҥ дуу (дуо) <итирдиҥ дуу>? - сиэри таһынан быһыыланар киһини өйдөтөр, сэмэлиир этии. ☉ Так говорят, когда пытаются утихомирить слишком уж разбушевавшегося человека
Иирдиҥ дуо, эн, дьиккэр? Амма Аччыгыйа
Бэйи эрэ, Ахмет! Иирдиҥ дуо?! Өстөөхтөрү кэннилэриттэн эккирэтээри гынаҕын дуо? Эрилик Эристиин
Ити хайдах буоллум, Иирдим дуу, итирдим дуу? С. Ефремов. Иирэр бараах эргэр. - иирбит, төбөлөрүнэн булкуллубут дьону эмтиир дьиэ. ☉ Богодельня (приют) для умалишенных
Ити киирэн, күһүнүгэр, «Иирэр бараах» хотунтан Эмкэ сытан тахсан баран Уонча эрэ хонукка Олорбута Налбыһах. Күннүк Уурастыырап
Эмээхсини, киирэрин кытта, уола Суон Бүөтүр иирэр бараахха илдьэн туттарбыт. Болот Боотур
Тоҕо миигин манна аҕаллылар? Бу иирэр бараах быһыылаах, ол аата мин иирэн эрдэҕим. Н. Лугинов. Иирэр ыарыы бэт. - кыыллар иирэн ыалдьар сыстыганнаах ыарыылара. ☉ Бешенство (вирусная болезнь животных)
Ыт, кырдьык, олус элбээбитэ, иирэр ыарыы тарҕаммыта. Г. Угаров. Тэҥн. ииримтийии. Иирээри гыммыт дуу (ээ) - сиэри таһынан быһыыланар киһини сүөргүлээн этии. ☉ Неодобрительно-осуждающее выражение по поводу неприличного, непристойного, предосудительного поведения кого-л. «Тыый, бу дьахтар иирээри гыммыт дуу?» - диэн оҕонньор суобаһырбыта буолла. П. Ойуунускай
Ити киһи иирээри гыммыт ээ, хата сотору таҕыста, манна өр буолан майаачылыа дии санаабытым. А. Софронов
ср. тюрк. егир, ивир 'вертеть'
II
туохт. Аһыйан, ыдьырыйан хаал (үүт, сүөгэй туһунан). ☉ Закисать, свертываться (о молоке, сливках). Үүт иирбит
тюрк. эри, ири