II м. (икона) таҥара, таҥара күлүгэ.

уст. креститься; таҥараҕа кириэстэн = перекреститься перед иконой.

аат. Туох эмэ ньууругар баар, биир туочукаттан атын туочукаҕа диэри тиэрдэр синньигэс дьураа. ☉ Линия, черта. Көнө сурааһын. Иҥнэри сурааһын. Токур сурааһын
□ Туундара суола көбүс-көнө маҥан сурааһын буолан, уҥуоргу кытылга тыргыллар. Н. Габышев
[Чөртүөскэ] эрчимнээх сурааһыннартан силлиһэн, бииртэн-биир көстүүлэр өтөн тахсаллар. Н. Лугинов
Өһөстүк ньимиччи туттубут уостарын уонна харахтарын кытыытыгар кыһалҕалаах олох суола буолан мырчыстаҕас сурааһыннар түспүттэр. «ХС»
◊ Сурааһын таҥара эргэр. — атын киэргэтиитэ (хол., көмүс дуйа) суох аҥаардас кыраасканан уруһуйдаммыт таҥара. ☉ Икона, расписанная красками, без какой-л. другой отделки (напр., не посеребрённая)
Оҕонньор кырааскалааҕа барыта ойуттан түспүт сурааһын таҥаратын иннигэр чүмэчитин туруоран баран …… таҥараҕа үҥтэ. Эрилик Эристиин
Эргэрэн дьүһүнэ көстүбэт буолбут сурааһын таҥаратын аннынан төгүрүк остуолу туруорбут. М. Доҕордуурап
ср. бур. зуруһун ‘черта’

I
1. аат.
1. миф. Орто дойду дьонун, сүөһүтүн-аһын айбыт, кинилэргэ үтүөнү оҥорор, Үөһээ дойдуга олохтоох сырдык тыыннар үрдүк биистэр (христианскай религия таҥараларын курдуктар). ☉ Общее название высших существ, олицетворяющих доброе начало (примерно соответствует христианским божествам)
Наар үчүгэйи айа, оҥоро турар, дьон аймаҕы араҥаччылыыр айыылар бааллара буолуо диэн былыргы сахаларга өйдөбүл үөскээбит. Саха фольк. Мөлтөх буолан, Миигин араҥаччылыах айылаах Араас сырдык айыылары айбытым. Кинилэргэ сүгүрүйэрим, Кинилэртэн көрдөһөрүм. И. Гоголев
2. Үөһээ дойдуга олохтоох үрдүк биистэринэн айыллыбыт, кинилэринэн араҥаччыланар Орто дойдуга олорор бары — барыта («үтүө», «үтүө санаалаах» диэн өйдөбүллээх). ☉ Все, что создано божествами, покровительствуемое ими (имеет дополнительный оттенок: «доброе», «добрая суть»)
[Эркээни:] Кырыктаах батыйанан далбаатаммыт боотурдааҕар Аан дойду амарах иччитин аһатар Сиэллээх удьааны туппут Айыы киһитин мин быдан ордоробун. И. Гоголев. Айан киһитэ ааспыта буолуо, Суол киһитэ тутайбыта буолуо, Айыы амтаннаах аһына аһатыҥ, Сөлөгөйүнэн утахтааҥ, Дьулуруйар Ньургун Боотур оҕоккобун! Ньургун Боотур
Тыый, тукаларыам, ол хотон иһиттэн айыы сүөһүтэ ханна барыай. В. Яковлев
3. фольк. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа сахалар, кинилэр олорор дойдулара, кинилэри өстөөх биистэртэн харыстыыр, көмүскүүр дьоннор (бухатыырдар, удаҕаннар эҥиннэр). ☉ В олонхо, сказках — якуты, страна якутов, их защитники от враждебных сил (богатыри, шаманки и др.)
Төһө-хачча айаннаабытын билбэтэ да, айыы сириттэн арахсан барда, күн дойдутуттан тэлэһийэн барда. Саха фольк. Холлоҕос быһаҕаһын саҕа кутаа уотунан кини диэки өрө уһуутаан кэбиспитэ …… киһини хаба ортотунан кэлбитин айыы бухатыыра халбарыс гынан биэрдэ. Ньургун Боотур
Айыым кыыһа барахсан Көҥүл салгынтан көтөҕүллэн Субу куорхаан эрэрин көрөммүн, Уҥуохтуун хамсаатым, сүрэхтиин эппэйдим. С. Зверев
4. эргэр. Дьылҕа, оҥоруу, анал. ☉ Судьба, рок, участь. Эн айыыҥ инньэ, мин айыым инньэ («биһиги дьылҕабыт, аналбыт тус-туспа, онон бииргэ сылдьар, олорор кыахпыт суох, арахсабыт» диэн ис хоһоонноох көһөр олук)
5. эргэр. Илэ хаампыт улахан үөр (өлөн баран дьоҥҥо илэ көстө сылдьар, ордук урууларын, чугас дьонун моһуоктуур, кыайан уоскуйбатах киһи кута). ☉ Наиболее известная и страшная душа покойника (не нашедшая успокоения и причиняющая различные беспокойства живым людям, особенно близким). Кини өлөн баран үөр буолар. Чугас эргиннээҕи нэһилиэктэр, улуустар туой Болугур айыыта диэн ааттаан, ытыктыыллар …… айыы оҥостоллор, алгыыллар, көрдөһөллөр. Саха фольк.
2. даҕ. суолт. Үтүө, сырдык. ☉ Добрый, добросердечный. Айыы санаалаах киһи
□ Бу тыллар буолбатах — ырыалар, Таптаабыт сүрэхтэн саҕыллар, Абылыы, долгута дуорайар Айыы хаан тып-тыыннаах ырыалар. С. Данилов
«Хайа айыы санаалаах кэлэн абыраатыҥ буолла», — диэтэ оронтон дьахтар саҥата. Софр. Данилов
Маша диэн айыы майгылаах-сигилилээх эдэркээн ас таһааччы биһиги Саҥа дьыллааҕы остуолбутугар сыһыарыллыбыт. С. Данилов
♦ Айыы сирин ардаҕырдан (сылдьар киһи) көр күн сирин көппөҕүрдэн (сылдьар киһи). Айыы сириттэн араҕыс — Орто дойдуттан, күн сириттэн сүт, өл. ☉ Уйти из жизни, умереть (букв. расстаться с божественным миром)
Санаабын таппатаххытына, элбэх өлүү-сүтүү көтөллөөх, аан холорук аргыстаах айыы сириттэн арахсыам. «ХС». Айыы сирэ аһаҕас (күн сирэ көҥдөй) — Орто дойду киэҥ, онон ханна баҕарар барыахха, олоруохха сөп (үксүгэр атаҕастаппыт киһи атаҕастаммыт сириттэн барар кыахтааҕын туһунан этии). ☉ Земля широка (букв. земля добрая (добрых божеств) открыта, подсолнечный мир свободен — обычно говорят, когда терпят обиду где-л. и утешаются тем, что можно оставить это место)
Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй — Хаан өһөҕүнэн хатыспыт, Харах уутунан аалсыспыт Аат дьонун аттыттан …… Бүтэй Бүлүү өрүс хотуну Өксөйөн да көрдөҕүм. С. Зверев
Киниэхэ киирэн, чэгиэн эппин сэймэктэтиэм, хара хааммын тохторуом суоҕа. Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас. В. Протодьяконов
Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй, сырыттын, — аҕам мас-таас курдук этэн кэбиспитэ. «ХС». Айыыта киирбит — үчүгэй майгыта киирбит, аламаҕай буолбут. ☉ Он в добром расположении духа, в хорошем настроении
Сүөдэриҥ айыыта киирдэҕинэ сүрдээх үтүө киһи, доҕор! Амма Аччыгыйа
Муҥхалаах муҥур баһылык айыыта киирдэҕинэ: «Ити тулаайахха биир сүүр балыгы ордук ойуулаан биэриҥ!» — диэн көбдьүөрэр. И. Гоголев
Кини [Аллахов] аргыһа …… Хатыҥ угун хантан эрэ …… өр үлэһэн булан, үҥүүтүгэр олордуммут этэ. Дьэ ол иһин айыыта итиччэ киирэн иһэр. Н. Заболоцкай
Айыыта холлор (төллөр) көр аҕынньыта төллөр (холлор). Төһөлөөх уолаттар таҥара кыраабыт сибиинньэ халбаһытын сииллэрий? Туй-сиэ, киһи айыыта төллүөх! Н. Островскай (тылб.). Ол айыыта онон — мэлийэн, сүтэн турар (ким эрэ ханна эрэ барбытын, онтон ыла мэлийбитин эбэтэр туох эрэ сүтэн көстүбэтин дьиибэргээн этии). ☉ Пропал без вести (говорится с оттенком удивления, когда кто-л. был, затем куда-то ушел, исчез, потерялся и его поныне нет или что-то потерялось безвозвратно)
Кыыһа мааҕыын сарсыарда оскуолаҕа барбыта, ол айыыта онон. Н. Заболоцкай
Сүөдэр ботуруонун угар халампааһын хаатын сүтэрбитэ, ол айыыта онон. «ХС»
◊ Айыы аймаҕа (күн улууһа) миф. — 1) дьон-сэргэ; сахалар бүтүннүүлэрэ (нор. айымнь. абааһы аймаҕар утары туруоруллар). ☉ Весь народ; доброе племя якутов (в фольк. противопоставляется племени злых духов, абаасы)
Айыы аймаҕын араҥаччылаатын диэн айбытым, Күн улууһун көмүскээтин диэн оҥорбутум [Ньургун Боотуру]. Ньургун Боотур
Айыы аймаҕын араҥаччылаатаххына да араҥаччылыах эн эрэ буолуо диэммин көрдөһөөрү ыҥыртаран аҕаллым. П. Ойуунускай; 2) Үөһээ дойдуга олорор, Орто дойдуну араҥаччылыыр үрдүк айыылар хомуур ааттара. ☉ Собирательное название высших добрых божеств, обитающих на небе и покровительствующих всем обитателям Среднего мира
Микиитэ айыы аймаҕар, күн улууһугар тиийэн тыл эттэ. Амма Аччыгыйа
Айыы аймаҕын аһыттан аҕаллым, орулуос кус сымыытын саҕа араҕас илгэни бырахтым [диир үөһэттэн дьахтар]. Саха фольк. Айыы аймаҕын Алгыыр эрэ этибит, Абааһы аймаҕын Ааттаһар эрэ этибит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айыы дьоно көр айыы аймаҕа (күн улууһа). [Ойуун] унньуктаах уһун айан суолун тобулан Орто дойдуга эргиллэн кэлиэр диэри айыы дьонун араҥаччылыылларыгар көрдөстө [үөһээ биистэртэн]. И. Гоголев. Айыым таҥарам! — олус сөҕөн, долгуйан, уолуйан, куттанан саҥа аллайыы (нуучча итэҕэлиттэн, саҥа алл. киирии). ☉ Боже мой! (межд., выражающее крайнее удивление, волнение, ужас)
[Ааныка:] О, айыым-таҥарам! Туох үлүгэрэй! Туохха-туохха тиэрдэҕин? Оо, айыым-таҥарам! Хата тыыннаах орпуппун. Болот Боотур
Айыым-таҥарам, кимнээхтэр эрэ истэхтэрэ буолла! А. Сыромятникова
«Айыым-таҥарам, дьэ дьэргэтэн сыт да сыт!»— диэн Буров Митя итийбит оһох үрдүгэр сэппэрээги бырахпытын кэннэ саҥа аллайда. «ХС». Айыы намыһын эргэр. — удаҕаннары, сорох көтөрдөрү ытыктаан, киэргэтэн этэр кубулуйбат эпитет. ☉ Постоянный украшающий эпитет, употребляется по отношению к почитаемым небесным красавицам-шаманкам, некоторым особо почитаемым птицам
Айыы намыһын удаҕаннардаах Арҕаһыттан тэһииннээх Ахтар айыы аймаҕын Аҕата-ийэтэ буолбуттар эбит. П. Ойуунускай
Оннук чугастан кини [Чуура] ити айыы намыһын көтөрдөрүн [кыталыктары] көрө илигэ. Л. Попов. Айыы ойууна — абааһыга кыырбат, үтүө тыыннары, айыылары эрэ кытта «бодоруһар» ойуун. ☉ Белый шаман (шаман, общающийся только с добрыми духами-айыы, а не злыми). Айыы ойууна — үрүҥ ойуун. Кини үөһээ үтүө санаалаах айыылартан-таҥаралартан бэйэтин дьонугарсэргэтигэр араас көмөнү көрдөһөр. Саха сэһ
1977
Биһиги төрдүбүт Эргис диэн айыы ойууна эбитэ үһү. Саха сэһ. II. Эллэйтэн алта уол төрүүр: Лабыҥха Сүүрүк, кини сытыы-хотуу, алгыстаах, хойут айыы ойууна буолбут. Саха сэһ. I. <Үрүҥ> Айыы <Аар> Тойон миф. — саха итэҕэлинэн, аан дойдуну, киһини-сүөһүнү, тыынар тыыннааҕы айбыт, киһиэхэ куту иҥэрбит, үөһээ халлааҥҥа олорор, бары айыылартан саамай үрдүкү, сүдү айыы. ☉ По поверью якутов, верховное существо, стоящее выше всех айыы, добрый дух, создатель мира, управляющий всей Вселенной, ниспосылающий детей и влияющий на плодородие земли, размножение скота и т. д. (букв. <Белый> Создатель-Господин). ПЭК СЯЯ
Аралы халлаан алаһалаах, Аһыныылаах санаалаах Айыы тойон аҕабыт дайдыны айарыгар …… Алыһы даа айда этэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сөҕөлөөннөөх түһэхтээх, Сүөгэй айаан аартыктаах Үрүҥ айыы тойон эһэтигэр Үс төгүл өрө уунан Айах тутан алҕаата. С. Зверев. Айыы Тойон таҥара — христианскай итэҕэлинэн, барыны айбыт таҥара; таҥара мөссүөнэ. ☉ Христианский бог; икона
[Варвара (таҥара диэки көрөр):] Көрдөһөбүн, Айыы Тойон таҥара, сиргэ дьоллообут икки оҕобун былдьаама, харыстаа! С. Ефремов
[Онтоон (таҥаратын диэки хайыһан туран, тобуктуур):] Айбыт Айыым Тойон таҥарам, Усуус курустуоһум, иһит, быыһаа-абыраа. Күндэ
Аймахтарын дууһаларын Айыы Тойон таҥараттан Абырыырга көрдөстө. Күннүк Уурастыырап
Дьөһөгөй айыы көр дьөһөгөй. Сылгы сүөһү айыыһыта Дьөһөгөй айыыттан төлкөлөөх. Нор. ырыаһ. Арҕаһыттан тэһииннээх Аһыныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймаҕа Орто улуу дойду Уруйдаах уорҕатыгар олохсуйан үөскээбит. Саха нар. ыр. II
II
ай диэнтэн хай
аата. Историяны айыы аҥаардас «уһулуччулаах» эрэ омуктар аналлара буолбатах. Суорун Омоллоон
Биһиги айыыларбыт ордук киэҥ дириҥ далааһыннаах буолуохтаах, киһи сүрэҕин, киһи дууһатын ордук уустук-ураннык көрдөрүөхтээх. П. Ойуунускай
Чабырҕах — саха норуотун тылынан айыытыттан биир саамай сытыы көрдөөх сатирическай формата. Саха фольк. Үлэ, охсуһуу, тугу эмэни Дьоҥҥо туһалааҕы айыы — Ити буолар үлэһит киһини Үйэтитэр үрдүк айыы. И. Эртюков
III
аат. («й» мурун дорҕ.). Олоҕурбут сиэри-майгыны кэһии; христианскай итэҕэл бобууларын, сиэрдэрин кэһии. ☉ Поступок, нарушающий принятые запреты, обычаи-обряды, установления, предписания, правила христианской веры; грех
[Уйбаан:] Айыы баарын да иһин, айыытааҕар күн кыһалҕата улахан. А. Софронов
Былыр монгол сири алдьатары айыынан ааҕара. И. Федосеев. Аҕам тугу көрдөһөр да, толорон иһээр, Толорботоххуна кэнэҕэс айыы буолуо. Саха фольк.
△ Ыар буруйу оҥоруу, ыар буруй (хайаан да иэстэбиллээх, сэттээх-сэмэлээх). ☉ Тяжкий проступок, тяжелая вина, преступление (непременно влекущее за собой наказание, расплату)
Халыҥ айыы, хара буруй (өс хоһ.). Хабырылла Сүөдэркэ элбэх айыыны оҥорбут киһи, туох аанньа үһүө, дууһата далай айыыга барара биллэр. Н. Павлов
[Мартыын:] Хараҥа айыыны оҥорторума, Алдьархайы тохтот, хайаан да тохтот! И. Гоголев
♦ Айыыбын тугу кистиэмий көр айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй). Айыыга киир (бар) — 1) ханнык эмэ сэмэлэнэр быһыыны, кыра буруйу оҥор (урут айыыта суох киһи). ☉ Впасть в грех, согрешить, совершить какой-л. предосудительный проступок (о человеке, ранее не замеченном в подобных поступках)
«Адьас айыыга киирбэтэҕиҥ дуо?» — дириэктэр кыыһырбыта ааһан, дьиибэлээхтик күлэн ымайда. Н. Лугинов
[Баһылай:] Куһаҕан, акаары киһиттэн сылтаан киһи айыыга барара диэн ити буоллаҕа. А. Софронов; 2) көсп., кэпс. туохха эмэ, кыратык да буоллар кыттыыны ыл (үксүгэр күл.-ооннь. дэгэттээх). ☉ Делать что-л., участвовать в чем-л. (хотя бы в самой малой степени, часто с шутливым оттенком). Мин бүгүн үлэлээн айыыга киирбэтим. Баһылай бултаары күнү быһа сылдьыбыт да, туохха да түбэспэтэх, айыыга киирбэтэх. Айыыгын эт — 1) таҥараны итэҕэйээччи туох айыыны оҥорбутун аҕабыыкка кэпсиир (оччоҕо айыыта «сууйуллар»). ☉ Исповедоваться
Чочуобунаны сэттэ сааһын туолан айыы этээри, сайын аҕабыыт кэлбитигэр Хачыгыр аҕатын кытта сылдьан көрбүтэ. Эрилик Эристиин
Куһаҕан киҥнээх Баһылай Боппуок аҕабыыт дөйүҥү Сыҕаайап кинээс айыытын этитэр. Амма Аччыгыйа
Таҥара иннигэр сөһүргэстээн Айыыбын этэрим. Айыым олус элбэх эбит этэ. И. Гоголев; 2) кэпс. тылгын ылыннараары араастаан итэҕэтэ сатаа; таҥараны ахтан андаҕай. ☉ Делать различные заверения, добиваясь согласия; клясться именем бога. Айыыны быһа эттэххэ — этиллиэ да суоҕу кырдьыгынан туруору эттэххэ. ☉ Если говорить правду напрямик (хотя это предосудительно, но не боясь греха)
Айыыны быһа эттэххэ, бу эһиги эҥин-дьүһүн буоллаххытына, хайа кэннигэ хаалар киһи баар буоллаҕына бэйэҕитигэр да үчүгэй буолуо. Д. Таас
Арай, айыыны быһа эттэххэ, мин оҕом Аргунтай бардаҕына, Баргузин бириискэтин эн тыла суох ийэҥ Сотто аһынан салгыа этэ дуо? Эрилик Эристиин. Айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй) — ханнык эмэ сэмэлэниэн сөптөөх дьайыы оҥоһуллубута ааспытын кэннэ, ону билинэрдии, сэмэлиирдии этии. ☉ Если правду говорить (было дело — признание-откровение по истечении совершения предосудительного поступка, букв. что греха таить)
Этэриҥ сөп, ол гынан баран, манна айыыны кистээбэккэ эттэххэ, сорох эдэр дьон нухарыйан хааланнар, кырдьаҕас бастаан тугу диэбитин истибэккэ хааллылар. «ХС»
Аны кэлэн айыыны тугу кистэниллиэй, урут обургу да соҕус боппуруостары бэйэҕэ куттала суоҕунан быһаарыы да баар буолара. Н. Лугинов. Айыыта таайар (тардар, таарыйар) — киһи куһаҕан буоллаҕына урут оҥорбут буруйугар-айыытыгар, ол сэтигэр куһаҕан буолбут диэн этии. ☉ Расплачиваться за былые грехи, проступки
Айыылаах айыыта таайар (өс ном.). Маппыыһа эрэ Сэмэн, таҥара суох дии-дии хаһыытыыра, ол айыыта таарыйдаҕа буолуо дии саныыбын [оҕото өлүүтүгэр]. А. Софронов
Күммэр мин да андаҕайан, Кириэппэстэри ыларым. Кэнники ол айыым таайан, Кэлэрэ кэмсинии ыара. С. Данилов
Ханнык айыым таайан бу айылаах хара сорго хаптардамый? Суорун Омоллоон. Айыыта <харата> туолар — урут оҥорбут буруйа-сэмэтэ ситэн, ол сэтигэр улаханнык тэмтэрийэр, куһаҕан буолар. ☉ Настало время расплаты (букв. переполнились его прегрешения — так думают, если кто-л. безнаказанно совершал предосудительные проступки и затем начинает терпеть всякие мытарства)
Халахай Аана …… диэн эмээхсиҥҥэ эйигин дьукаах анаабыттар. Айыыта туолбут киһи дьукаахтаһар дууһата үһү. М. Доҕордуурап
[Суоттуга] тиийиэх диэтэххэ, Уһун мусхааттаах суол буоллаҕа. Ардыгар саныыгын, быһатын эттэххэ, «Айыым бу туоллаҕа». С. Васильев
Үтүмэни умсарбыта, айыытахарата туоллаҕа. А. Сыромятникова. Тэҥн. айыыта таайар (тардар, таарыйар); үтэһэтэ туолар. Айыыны этии — 1) таҥараны итэҕэйээччи, таҥара иннигэр буруйун аҕабыыкка кэпсээн «айыытын сууйуута». ☉ Исповедь
Мин туох киһим туһунан эттэххэ, мин романтическай соҕустук айыыбын этиибин эн биирдэ хайыы-үйэ истэн турардааххын. Э. Войнич (тылб.); 2) кими эмэ туохха эрэ итэҕэтэ сатааһын, таҥаранан андаҕайыы. ☉ Клятва, убеждение именем бога (склоняя кого-л. к чему-л). Ол айыытыгар — урут ханнык эмэ сэмэлэнэр, буруйданар суолу оҥорбутун иһин, итэҕэл быһыытынан, билигин таҥара накааһын көрөр. ☉ Расплачивается, мучается за свои прежние грехи (несет божье наказание)
Саллар сааспар хааман сири хороппотох хотуммун. Ол айыыбар бу үлүгэр иэдэйдим. М. Доҕордуурап
Атын дьон куһаҕан буолтарын сэһэн оҥостор үгэстээх этим. Ол айыыбар түбэһиннэрдэ диэх курдук. Н. Неустроев
IV
сыһ., кэпс.
1. Олох букатын, туох да иннигэр. ☉ Ни за что, никак, ни под каким видом
[Мөрүөн] кэтэспэхтээн көрөн баран, төннөрүгэр тиийдэ. Дьонноро дьиэттэн тэйиччи барыахтара диэн айыы. Д. Таас
2. Ураты, дьикти. ☉ Необычайно чудесно, особенно
Кыыһа чугаһаан кэллэ, тупсубута, туртайбыта айыы үлүгэр. Н. Заболоцкай
♦ Айыы иннигэр кэпс. — туох да иннигэр, олох (буолунуо суоҕа) ☉ Ни за что (не согласится кто-л. на что-л.)
Ол бэтэринээр оҕону ыҥырбытым да, айыы иннигэр кэлиэ суоҕа. «ХС»
V
саҥа алл. («й» мурун дорҕ.). Соһуйууну, дьиибэргээһини, сэмэлээһини көрдөрөр. ☉ Выражает испуг, изумление, осуждение: ой! о! Айыы, оттон тоҕо киһи суолугар туора ууран биэрбиккиний [бултуур сэби], ханан барыамый? Амма Аччыгыйа
«Аата айыытын!» — диэтэ хотун сөхпүттүк. Н. Заболоцкай
— Мин эмиэ, баҕар, эн курдук дьылҕалаах буолуом. — Айыы, биэбэкээм, инньэ диэмэ. М. Доҕордуурап

аат.
1. Итэҕэл үөрэҕинэн бүтүн аан дойдуну айбыт уонна дьаһайар, киһи курдук мөссүөннээх үрдүкү айыы. ☉ По религиозным представлениям: верховное существо, создавшее мир и управляющее им, бог. Таҥараттан көрдөс
□ Таҥара сэрэҕи таптыыр (өс хоһ.)
Аан дойдуну айан баран, таҥара киһиттэн ыйыппыт: «Кыһыны уһун гынабын дуу, сайыны уһун гынабын дуу? — диэн. Саха фольк. Былатыан Сэлэпсиэп дойдутугар тахсыбыт. Ону быыпсай кулуба көрсө түһэн: «Таҥараны билиммэт, тойону ытыктаабат, олус ордуос оҕо үөскээбит үһүгүн!» — диэн хомуруйа саҥарбыт. Амма Аччыгыйа
Таҥара кинилэри [аанньаллары] олус таптыыр буолан, үрдэ суох үөрүүнү, муҥура суох дьолу бэлэхтээбит. Н. Лугинов
2. Хаптаһыҥҥа, холустаҕа ойууламмыт, металга быһыллан оҥоһуллубут таҥара мэтириэтэ, таҥара мөссүөнэ. ☉ Икона
Иҥнибэккэ-толлубакка көтөн түспүт [таҥара дьиэтигэр] кэлэригэр көмүс таҥараҕа кириэстэммитинэн барбыт. Саха фольк. Утары муннукка оҕо көтөҕүүлээх дьахтар таҥара олорор. Амма Аччыгыйа
Лампаада тулата бүтүннүү истиэнэ тухары араас таҥаралар …… сырдык-хараҥа дьүһүннэнэн олоорторо. Суорун Омоллоон
Климовскай таҥараҕа кириэстэнээт, тойонугар тоҥхоҥноото. П. Филиппов
3. Христианскай итэҕэл быһыытынан бэлиэтэнэр күн, бырааһынньык (хол., Ороһуоспа, Киристиэп уо. д. а.). ☉ День, отмечаемый церковью как религиозный праздник
Таҥараҕа сиир бурдукпут мэлигир. А. Софронов
Таҥараларга сиэхпит диэн, бурдугу, саахары ийэтэ ханна эрэ кистиирэ. Н. Якутскай
Мэхээлэйэп таҥара тиийэн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Бээ-бэ! Өстүбэһи даҕаны, ааспыт Бокуруоп таҥараҕа аҕыстарын туоллахтара дии. «ХС»
4. эргэр. Араҥаччылыыр иччи. ☉ Духпокровитель, тотем
Ыты культовай көмүү диир С.А. Федосеева. Ити тугуй? Ити аата ыты, таҥарабыт дии санаан кэриэстээн, чиэстээн-бочуоттаан көмүү. Багдарыын Сүлбэ
5. эргэр. Халлаан. ☉ Небо
Таҥара сарыытын саҕана тайах кыыллыы барбыт. Саха фольк. Таҥара сарыыта Талах ойуурдарга Тардыы көмүс табыталлаах Талыы ырыаһыттара …… чарчыстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Былаҕай сыстыа диэннэр, Былыттаах таҥараҕа быктарбакка …… Аҕалаах ийэтэ Атаахтатан үөскэппиттэр. П. Ойуунускай
Ол түүнүгэр, сарсыарда таҥара сырдаан эрдэҕинэ, Аанчыгым быыһаммакка эрэ барбыта. Суорун Омоллоон
♦ Аҥаара таҥара маһа, аҥаара күрдьэх маһа көр аҥаар
Аҥаара күрдьэх маһа буолан, Аҥаардастыы эрэ кыраммыт, Аҥаара таҥара маһа буолан, Аҥаардастыы эрэ арбаммыт. С. Зверев
Сорохпут таҥара маһа, сорохпут күрдьэх маһа буоларбыт табыллыбата буолуо. Р. Кулаковскай
[Трофимова — Серафим Тимофеевичка:] Эн таҥара маһа буолан хаалаары гынаҕын дуо? М. Попов. Киэҥ таҥарата кыараата эргэр. — <киэҥ> көхсө кыараата диэн курдук (көр көҕүс II 1). Киэҥ таҥарам кыараан олоробун. Күннээх таҥарабын билэр эрдэхпинэ — тыыннааҕым тухары (күнү, халлааны көрөр, билэр эрдэхпинэ). ☉ Пока я жив (букв. пока буду знать небо и солнце). Күннээх таҥарабын билэр эрдэхпинэ бэриниэм суоҕа. Таҥара аһан биэрдэр — таҥара, үөһээҥҥи үрдүкү айыы, көмөлөстөр. ☉ Если бог поможет
Баҕар, ол курдук таҥара аһан биэрдэҕинэ, биһиги Сэмэнчикпит үөрэхтээх киһи буолуо. Н. Түгүнүүрэп. Таҥара аһыммыт калька. — араас кутталлаах сырыылары, түбэлтэлэри этэҥҥэ туораабыт. ☉ Бог миловал
Сэрииттэн хаста да улаханнык бааһыран кэлбитэ. Хайаан тыыннаах орпута буолла, чахчы таҥара аһыммыт киһитэ. НАГ ЯРФС II. Таҥара аһын курдук тут — тугу эмэ олус харыстаа, наһаа сэрэнэн, кэччэйэн тутун. ☉ Обращаться с чем-л. очень бережно, употреблять очень экономно (букв. обращаться как с просфорой)
Хаһаас этэ бүтэрэ чугаһаата. Ол да буоллар киэһэ аайы таҥара аһын курдук тутан биирдии кырбаһынан миин буһарар. НАГ ЯРФС II. Таҥара атаҕастаабатах калька. — быһыы-таһаа, күүс-уох, дьоҕур-талаан айылҕаттан дэлэччи бэриллибит (киһитэ). ☉ Бог не обидел
Көстөр дьүһүнүнэн, күүһүнэнуоҕунан даҕаны таҥара атаҕастаабатах киһитэ этэ. НАГ ЯРФС II. Таҥара атаҕастаабыт калька. — дьонтон туох эрэ итэҕэстээх, айылҕаттан итэҕэстээх. ☉ Бог обидел. Ити Дьөгүөр оҕо эрдэҕиттэн инбэлиит. Таҥара атаҕастаабыт киһитэ. Таҥара атаҕын кууһа сытар — наһаа таҥараһыт. ☉ Верующий фанатично
Таҥара атаҕын кууһа сытар оҕонньор. НАГ ЯРФС II. Таҥара баарына — чахчы кырдьыгы этэбин, адьас сымыйалаабаппын (мин кырдьыкпын таҥара бэйэтинэн көрөн турар дии саныыра былыргы саха). ☉ Ей-богу, богом клянусь (букв. пока есть бог)
Таҥара баарына, кырдьык. Амма Аччыгыйа
«Таҥара баарына, сымыйалаабаппын», — диир онуоха киһилэрэ. Н. Якутскай
[Сандаарка:] Таҥара баарына, чахчы. С. Ефремов. Таҥара <бэйэтэ> билэр — ким да билбэт (тугу барытын таҥара эрэ билэр дии саныыра былыргы саха). ☉ Бог знает, одному богу известно
Ханна сылдьарын таҥара билэр. Барбыта ыраатта, хаһан кэлэрин таҥара билэр. Бу үрдүгэр төһө таһыыры көрбүттэрин таҥара бэйэтэ билэр. Күндэ
Эрдьигэттэрбит ханна сылдьалларын таҥара бэйэтэ билэн турдаҕа буолуо. Ч. Айтматов (тылб.)
Таҥара биэрбэтин — таҥара быыһаатын диэн курдук. Суолун-ииһин сабынан — Оҕолоохтору «аһынан». «Таҥара биэрбэтин оннугу. Итэҕэйимэҥ, оннугу-манныгы!» — дэтэлиир. «ХС». Таҥара биэриэ калька. — барыта баар буолуо. ☉ Бог даст
[Аҕабыыт:] Дьэ, кырдьаҕас, бурдук үчүгэй! Таҥара биэрбит ээ. Н. Неустроев. Баайы миэхэ таҥара биэрбитэ… Амма Аччыгыйа
«Ээх даа, бу дьону таҥара дьэ биэрдэ», — диэт, Авксентий эргиллэ түстэ. М. Доҕордуурап. Таҥара буол — абыраа; алдьархайтан көмүскээ. ☉ Защищать, оберегать кого-л.; заступаться за кого-л., ограждать от посягательств (букв. будь богом)
[Варвара:] Онон, дьэ, абырааҥ. Киһи буолуҥ, таҥара буолуҥ! С. Ефремов. Таҥара быыһаатын калька. — оннук эрэ буолбатын (туох эрэ буоларыттан куттанар, сөбүлээбэт буоллахтарына этэллэр). ☉ Упаси бог, боже упаси
Таҥара быыһаатын маннык олохтон. Н. Неустроев. — Оттон эн даҕаны өрөбөлүүссүйэ киһитэ буол ээ. — Таҥара быыһаатын… Амма Аччыгыйа
[Ньыыхан:] Кэбис, эн миэхэ холкуос үлэтин санатыма, оннук сортон таҥара быыһаатын. «ХС». Таҥара бэлэҕэ — ким эмэ олоҕор улахан сабыдыаллаах туох эрэ үчүгэй сабыытыйа буолуута. ☉ соотв. подарок судьбы. Оҕолонуу диэн таҥара бэлэҕэ буоллаҕа дии
□ Үтүө киһи доҕордонуу — таҥара бэлэҕэ. Вольтер (тылб.). Таҥара гынан үҥк — наһаа ытыктаа, сүгүрүй, таҥара курдук көр. ☉ Боготворить кого-л., молиться на кого-л., как на бога
Ол ортотугар, бии эдэр эрдэҕинэ дьон таҥара гынан үҥпүт, илин-кэлин сүүрбүт оҕонньордоро суос-соҕотоҕун, кэрэх төрдүгэһин курдук хохоллон олороро. Суорун Омоллоон
[Бүөтүр:] Кинини букатын таҥара гынан үҥэрбит хаалбыт дии, туохха тиэрдэллэр. Амма Аччыгыйа. Таҥараҕа дууһатын биэрдэ көр дууһа. Эһэтэ бөөлүүн таҥараҕа дууһатын биэрээхтээбит. Таҥараҕа мастаммыкка дылы (таҥараҕа мастан) — мөлтөх, кыаҕа суох эрээри букатын кыайбат киһигэр утарылас, харса суоххун көрдөрбүтэ буола сатаа. ☉ Храбриться перед значительно превосходящим по силе противником (о бессильной угрозе)
Кэбис-кэбис, дьүөгээм, таҥараҕа мастаммыкка дылы, дьылҕабытыгар баайсан да хайыахпытый? Оҥоһуубут оннук буоллаҕа эбээт. Н. Лугинов
Баай-мааны дьону утары барар сэттээх-сэмэлээх буолуо, кэбиһиҥ, таҥараҕа мастанымаҥ. Көрсүөтүк сылдьыҥ. «ХС». Таҥараҕа махтал — олус үчүгэй. ☉ Очень хорошо, слава богу. Маннык олорорбут — таҥараҕа махтал
□ Сүөдэр баара — таҥараҕа махтал. В. Гаврильева. Таҥараҕа тиксэр курдук (кэриэтэ) — 1) хаһан эмэ, дэҥ кэриэтэ, сыл баһыгар-атаҕар. ☉ Изредка, от случая к случаю (бывать у кого-л., вспоминать о ком-л.)
Аймахтарыгар биирдэ эмэ, таҥараҕа тиксэр курдук сылдьан, ону-маны кэпсэтэн ааһааччы. НАГ ЯРФС II
Билигин мин дьол туһунан таҥараҕа тиксэр кэриэтэ санаан ааһабын. М. Доҕордуурап; 2) хаалбыт аһыҥ саппааһын наһаа харыстаан, кэмчилээн (тут, тутун). ☉ Очень бережно, экономно, изредка (употреблять оставшийся запас пищи, продуктов). Эппит бүтэрэ чугаһаата, таҥараҕа тиксэр курдук тутуннахпытына табыллыыһы. Таҥараҕа ыллаан кэбистэ эргэр. — халлааҥҥа туойан кэбистэ диэн курдук (көр халлаан). Таҥара имнэннэҕэ — таҥара баар буолан дьаһайдаҕа, оҥордоҕо. ☉ Бог повелел (букв. бог подмигнул, наверное)
— Дьэ, Тээллэриис, миэхэ кэлбитиҥ үчүгэй. Этэргэ дылы, таҥара имнэннэҕэ. И. Гоголев. Таҥара көмөлө- һөө ини (көмөлөһүө) — куһаҕан, алдьархай буолбат ини (буолуо суоҕа). ☉ Ничего плохого не случится (букв. бог поможет)
— Оо, дьэ, хайдах эрэ олоробут? Соҕуруу халлаан оройуттан биһиги кыбыылаах оппутугар сүүнэ да холорук ытыллан түстэ, — диэн эмээхсин санаарҕаабыт куолаһынан саҥарда. — Таҥара көмөлөһөө ини, — диэн оҕонньор кириэстэнэн кэбистэ. П. Ойуунускай
[Баһылай:] Ол эрээри, хор, бу дьахтар мэһэйдээбэтэҕэ буоллар, барыта сатаныа, таҥара көмөлөһүө эбит ээ. А. Софронов. Таҥара көмөтүнэн — туох эмэ (хол., олорор олоҕуҥ) этэҥҥэ, санаа хоту үчүгэй буоллаҕына, этэллэр. ☉ соотв. слава богу (букв. с божьей помощью)
Миэхэ, сытар киһиэхэ, сонун суох. Таҥара көмөтүнэн этэҥҥэ олоробут. Бэс Дьарааһын
Таҥара көмөтүнэн бары чэгиэммит. И. Данилов. Оҕо өлүүтэ, таҥара көмөтүнэн суох. «Саха с.». Таҥара курдук көрөр — кими эмэ дириҥник ытыктыыр, киниэхэ сүгүрүйэр. ☉ Глубоко уважать кого-л., преклоняться перед кем-л., боготворить (букв. как на бога смотреть)
Саҥа оскуоланы туттарбыт. Онон олохтоохтор Николай Васильевиһы таҥара курдук көрөллөр эбит. Н. Босиков. Таҥара курдук тутар — кими эмэ олус ытыктаан, убаастаан көрөр-харайар, кини туһугар наһаа кыһаллар. ☉ С величайшим уважением, почтением ухаживать за кем-л., заботиться о ком-л.
Сэрииттэн эргиллэн кэлэн баран, Антон Ильич эмиэ өр баҕайы Сэбиэккэ бэрэссэдээтэллээбитэ. «Биһиги бастакы бэрэссэдээтэлбит!» — диэн дьабыыллар билигин даҕаны кинини таҥара курдук туталлар. «ХС». Таҥаралаах сүөһү — өлөртөн, уорартан көмүскэллээх сүөһү. ☉ Скотина, которой не суждено в данное время умереть или быть украденной и съеденной, потому что её бог бережёт. Таҥара накааһа көр накаас. Ардаҕы, хаары билиммэккэ мас кэрдэрбит. Онно баара — таҥара накааһа диэн
□ Наар дьону батыһаҕын: турдахтарына тураҕын, утуйдахтарына утуйаҕын, үлэлээтэхтэринэ үлэлиигин
Дьэ, таҥара накааһа диэтэҕиҥ. Далан. Таҥараны умнубут баҕайы — таҥара сиэрин-туомун, бэрээдэгин тутуспат киһи. ☉ Человек, не соблюдающий, нарушающий божьи законы
Эһиги хаайыыгытыгар сытааччы Ыстаарыстын диэн дьиҥ-чахчы таҥараны умнубут баҕайы, мин ыалы тэриэбэнэн кэрийэ сырыттахпына малыыбан ыллаппатаҕа, итиэннэ миэхэ төһө эмэ иэстээх этэ, онтукатын …… аккаастаан кээспитэ. С. Ефремов. Таҥара оҕото кэпс. — көнө майгылаах, судургу; киһиэхэ куһаҕаны оҥорбот (үксүгэр эдэр киһи туһунан). ☉ Простодушный, наивный; безобидный, безвредный (обычно о молодом человеке — букв. божье дитя)
Дьон көрөрүгэр боростуой, эйэҕэс, быһата, таҥара оҕото, оттон дьиҥэр — сур бөрө. БТТ. Таҥара оҥостор — кими эмэ таҥара курдук саныыр, умсугуйан туран таптыыр, сүгүрүйэр. ☉ Обожествлять, слепо любить кого-л., преклоняться перед кем-л.
Кинигэлэри ырытыынан ситимнээн «таптал» уонна «дьол» тустарынан кэпсэтэр буолан барбыппыт. Кини Татьянаны таҥара оҥостор, оттон мин Онегин даҕаны оччо улахан буруйа суох диибин. Р. Баҕатаайыскай
[Татьяна Ивановна:] Эйигин таҥара оҥостон кэбиспитим. С. Ефремов. Таҥара өстөөххө да биэрбэтин — киһи өстөөҕөр да тиксэригэр баҕарбатын курдук ыарахан, ынырык суол диэн этии. ☉ И врагу своему такого не пожелать, не дай бог такое даже врагу (букв. пусть бог и врагу не даст)
[Боккуо:] Маннык олоҕу таҥара өстөөххө да биэрбэтин. А. Софронов. Таҥара санаа биэрдэҕинэ — бэйэтэ кыайан өйдөөбөт киһиэхэ эмискэ үчүгэй санаа киирдэҕинэ. ☉ Вдруг что-то хорошее придёт на ум (букв. если бог пошлёт мысль)
Баҕар, өлөр күнүгэр киниэхэ таҥара санаа биэртэ буолуо, баайын-үбүн сиэтэр санаа кииртэ буолуо, кэллэр үчүгэй этэ. А. Софронов. Таҥара таалата кэпс. — кыһалҕата, эрэйэ суох, киһи дуоһуйар көҥүл олоҕо. ☉ Благодатная, наполненная блаженством, свободная жизнь
Туох да кыһалҕата, эрэйэ суох, бэйэ талбытынан дьаһанар, көҥүлүнэн туттар олус үчүгэй олоҕун туһунан «күн көрө», «таҥара таалата» диэн норуокка былыр этиллэн хаалбыт. ПАО ЫА. Таҥара талбыта — туох да кыһалҕата суох өрөгөй үрдүгэр (сырыт). ☉ Быть на верху блаженства
— Ол киһи төһө бэркэ сылдьарый? — Таҥара талбыта. М. Доҕордуурап. Таҥара тугу биэрбитинэн калька. — сибилигин туох баарынан (күндүлээ, аһаа, олор). ☉ Чем бог послал (напр., угощать). Таҥара тугу биэрбитинэн олороохтуубут. Таҥара туһугар калька. — көрдөһөн-ааттаһан этии: бука баһаалыста (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Ради бога
Таҥара туһугар эн итини дьоҥҥо кэпсээмэ, күлүү гына сылдьыахтара. НАГ ЯРФС II. Таҥара умнуутугар хаалбыт — болҕомтоҕо ылыллыбатах; быраҕыллыбыт. ☉ Оставленный без внимания, заброшенный, забытый богом
Биһиги күннэрбитинээҕи лиирикэҕэ хаһааҥҥыта эрэ таҥара умнуутугар хаалбыт, ыраахтааҕы былааһынан хам тэпсиллибит норуот фольклоруттан киһи дьиктиргиэн курдук олоҕу таптааһын толору арылхай кыырпахтара, киһи ситиитин-хотуутун …… этэр дьэҥкэ матыыптара тыргылла түһэллэр. «ХС». Таҥара уон оччону биэриэ — баары харыстаама, кэччэнимэ, ким эмэ туһанарыгар биэр, үчүгэйи оҥоруу уон оччонон төлөнүөҕэ диэн этии. ☉ Бог воздаст сторицей (букв. бог даст в десять раз больше)
Таҥара эйиэхэ уон оччону биэриэ, онон, хата, малыыбанна ыллат. Суорун Омоллоон. Таҥара ханна гынарынан калька. — түбэһиэх, ханна бааргынан (хол., олор, хонон тур). ☉ Куда бог пошлёт
Таҥара ханна гынарынан сылдьабыт. НАГ ЯРФС II. Таҥара харайбыт калька., харыс. т. — өлбүт, тыына быстыбыт. ☉ Бог прибрал
Били өр баҕайы суорҕаҥҥа-тэллэххэ сыппыт Өндөрөй оҕонньору бөөлүүн таҥара харайаахтаабыт. НАГ ЯРФС II. Үҥэр таҥаралаах, үҥсэр сууттаах киһи — сиэри-бэрээдэги, сууту-сокуону билэр дьоһуннаах, бэрээдэктээх киһи. ☉ Порядочный, признающий общественные нравы и законы человек (букв. человек, имеющий бога, которому молится, и судилище, в котором судится)
Үҥэр таҥара оҥоһун — таҥара гынан үҥк диэн курдук. Оҕолоох хаалбыт огдообо даҕаны сүүрбэччэ сыллааҕыта сүппүт киһиэхэ бу курдук эрэллээхтик сылдьара, бу курдук кинини үҥэр таҥара оҥостон олороро ахсааннаах буолуо. Софр. Данилов. Үҥэр таҥарата — сүгүрүйэр, наһаа ытыктыыр, убаастыыр киһитэ. ☉ Человек, перед которым кто-л. преклоняется, которого боготворит (букв. он его бог, которому молится)
Бу …… быыкайкаан хоһоонум, баҕар, мин үрдүк үҥэр таҥарам — улуу Пушкин поэзиятын сылаас тыыныгар бигэммитэ буолуо. Күннүк Уурастыырап
Кини миэхэ көрөр күнүм, үҥэр таҥарам буолбута. «ХС»
◊ Айыым таҥарам! көр айыы I
Оо, Айыым таҥарам! Бу аҕыс тараҕай Дьааҥыбыт эмиэ хайа көмүс тутаахпыт туллан түһэрин биттэнэн, турута сытыйда буолла?! П. Ойуунускай. [Ааныка:] Бу дэриэспэ туох буола сылдьарый! Бу хайаларын оҕотун уоран аҕалла. Оо, айыым таҥарам!… Туох үлүгэрэй!… Туохха-туохха тиэрдэҕин?… С. Ефремов
Айыы Тойон таҥара көр айыы I. Ордук Дьаакып оҕонньор Олус наһаа кыһаллан, Ааттарынан биирдии ааҕан, Аймахтарын Дуусаларын Айыы тойон таҥараттан Абырыырга көрдөстө. Күннүк Уурастыырап
Таҥара аһа — 1) көр ас III. Бииктэр биэлсэр таҥараҕа тиксэн, биир ньуосканан таҥара аһын сиэн, дьон ыарыыга сыстыһарын туһунан сэһэргээтэ. Амма Аччыгыйа; 2) ыал таҥара бырааһынньыгар аһыыр аһа (былыр сахалар христианскай итэҕэл быһыытынан бэлиэтэнэр бырааһынньык күнү бэлиэтииргэ анаан ас хаһааналлара). ☉ Еда, специально запасённая семьёй для христианского религиозного праздника
Уот үөһүгэр икки алтан солуурга таҥара аһа — сыалаах эт уонна куйаха — буһан ыргыйар. Болот Боотур. Таҥараҕа тигис итэҕ. — таҥара дьиэтигэр кэлэн таҥараҕа үҥк, айыыгын эт, ыраастанан, таҥара аһыттан аһаан бар. ☉ Приходя в церковь, молиться богу, исповедоваться, причащаться. Былыр эбэм эмээхсин таҥараҕа тиксээри сылга биирдэ Баайаҕа таҥаратын дьиэтигэр баран кэлэрэ үһү
□ Таҥараҕа тиксээри хас да хонукка ыалга олорон харалынна. Амма Аччыгыйа
Ламмаҕа киирэн, таҥараҕа тиксэн иһэбин. М. Доҕордуурап
Таҥара долбуура (холоруга) көр долбуур. Таҥара долбуурун анныгар улахан остуолга тэлгэммит хаартаҕа хас да киһи төҥкөйбүт. Софр. Данилов. Таҥара долбуурун аннынан түөрт муннуктаах, чочуонай атахтаах остуол турар. «Саха с.». Таҥара дьиэтэ — итэҕэйээччилэр таҥараҕа үҥэр, тиксэр, оҕолорун сүрэхтэтэр, бэргэһэлэнэр уо. д. а. таҥара сиэрин толорор дьиэлэрэ. ☉ Здание для богослужения, церковь, храм божий
Киһилэрин таҥара дьиэтин аҕыраадатыгар көмөн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Таҥара дьиэтигэр аккыырайы ыллатан тураннар, икки киэһэ таҥараҕа үҥпүттэр. Эрилик Эристиин
Куорат таҥараларын дьиэлэрин солотуулаах кириэстэрэ кыһыл көмүс өҥүнэн оонньоон, үгүс ахсааннаах мас дьиэлэр дуобат курдук кэчигирээн көһүннүлэр. В. Протодьяконов. Таҥара итэҕэлэ итэҕ. — бүтүн аан дойдуну айбыт уонна дьаһайар үрдүк айыы (таҥара), чахчы баар диэн өйдөбүлгэ олоҕурбут итэҕэл. ☉ Религия, основанная на вере в существование бога (в виде богочеловека), который создал мир и управляет им
[В.И. Ленин] таҥара итэҕэлэ туругурдан үөскэппит сыгынньах, кыыллыы индивидуализмҥа биһиги өрөөбөт өстөөх дьоннорбут диэн ыйбыта. П. Ойуунускай
Таҥара кийиитэ көр кийиит. Тэлгэһэ иһэ алтан отунан аспыт, таҥара кийиитинэн кэйбит, дьэрэкээн ойуунан тэлгэммит этэ. Күннүк Уурастыырап
Нарын да, намчы да көрүҥнээх Таҥара кийиитэ сибэкким, Эн көмүс оҕуруо силбиктээх Сыһыыттан манна кэлбиккин. М. Ефимов
Таҥара күлүгэ — таҥара 2 диэн курдук. Кубарыйыар диэри эргэрбит сукуна хортууһун уста охсоот, таҥара күлүгэр кириэс охсуммахтыыр. Н. Якутскай
Уон биэстээҕэр таҥара күлүгүн өҥнөөх кыраасканан оҥорбутун …… кэриим аҕабыыта көрөн хайҕаабыта. «ХС»
Таҥара табата көр таба I. Таҥара табата муостарын аалбата: Сарыала суох кыһын сатыылыыр хаарыгар Сандаара умайар Ильич лаампата! Р. Баҕатаайыскай
Таҥара табатын курдук лаглайбыт. С. Васильев. Таҥара үөрэҕэ — таҥара уонна киниэхэ булгуччу итэҕэйиллиэхтээх сүрүн балаһыанньалар тустарынан үөрэх. ☉ Богословие
Кыһыллаайга учуутала уонна таҥара үөрэҕин үөрэтэр аҕабыыт даҕаны сыһыаннара тосту уларыйан хаалбыта. Л. Попов
[Николай:] Онон бу киһи хайаан даҕаны таҥара үөрэҕиттэн туораан, «антихрист» санааламмыт. Онон кытаанахтык дьүүллээҥ. С. Ефремов
тюрк.-монг. тэҥри, тэнри, тэнгэр, дээр