Якутские буквы:

Якутский → Якутский

илбин

илбий диэнтэн бэй
туһ. Ойуур тыалар хаардарын илбинэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Ким эрэ көрсө тахсаарай диэн бэргэһэтин, эҥээрин илбиммитэ. И. Гоголев
Көмнөхтөрүн илбиммит адаархай талахтары быыстарынан барчалаата. В. Яковлев

ил

I
ил гын - 1) саба биэр, сайа оҕус (салгын туһунан). ☉ Обдавать, веять, нежно касаться (о ветре, воздухе)
[Күн] ситэ уоттана илик буолан, сүрдээх сылаанньыгас сөрүүн, сайаҕас салгын киһи сирэйигэр ил гына түһэрэ чэбдигэ, сэргэҕэ олус. А. Софронов
Дөрүн-дөрүн сөрүүн салгын киһи сирэйигэр эйэҕэстик ил гынан ааһар. Амма Аччыгыйа
Хантан эмэ муҥ саатар Сөрүүн салгын ил гыммат. Күннүк Уурастыырап; 2) көсп. хамсаан, күөдьүйэн кэл. ☉ Приходить в состояние волнения, возбуждения, движения
Уол сүрэҕэ итиинэн ил гынна. А. Сыромятникова
Долгуйуу… Адьас умнуллубат да баҕайы эбит. Уруккуу-урукку түүнүгүрбүт өйдөбүллэр дьапталҕаларын түгэҕиттэн туох эрэ ил гынна. Н. Лугинов; ил курдук - итиинэн саба биэрэр, сылаас (салгын, тыал туһунан). ☉ Теплый, обдающий теплом (воздух, ветер)
Хоту диэкиттэн күрүс-күрүс сайыҥҥы ил курдук сып-сылаас тыаллар үрэллэр. «Чолбон»; ил салгын - итии салгын, итиинэн илгийэр салгын. ☉ Обдающий теплом воздух
Илигирии сиэттиһэн, Ил салгын иэнигийэн Ийэ сири сылыппытыгар, Эйэҕэстэй алааспар Эйээриэҕиҥ, эдэрдээр! Саха нар. ыр. III
II
аат. Эйэлээх буолуу; бэйэ икки ардыгар этиспэккэ-охсуспакка, өстөспөккө нус-бааччы сыһыаннаһыы. ☉ Дружественные, мирные, спокойные отношения между кем-л. [Аайта:] Мотя, эн биһиги илбитин харыстыыр буоллаххына, Аны миигиттэн тугу да ыйытыма. И. Гоголев
Иллээҕэр эйэҕэс сүрэхтээх, Өстөөхтүүн көрсүһэр күрэхтээх, Ийэ сир эйэлээх олоҕун, Эн курдук, көмүскүү туруохпут! Күннүк Уурастыырап
Тахсарын кэтэһэр Таптыыр да сибэкким, Ардыгар ил эстэр Аргыһа эбиккин. С. Тимофеев
ср. тюрк. ел, ил 'народ, племенной союз; государство; мир, согласие'

Русский → Якутский

ил

сущ
(мн. ч. нет)
уу түгэҕинээҕи былыык

Якутский → Русский

ил

из словаря Пекарского: доброе согласие, приязнь, дружба, любовь, мир, спокойствие, миролюбие ( = эйэ, ил-эйэ) ил хааннарынан көрсөннөр - с искренними чувствами встретившись; ласково, приветливо глядя друг на друга, милуясь друг с другом. Я.: кини биэрэр туохха да иэҕэлдьийбэт или-эйэни он дарует непоколебимый мир.

илбин=

возвр. от илбий= делать массаж (себе).

Якутский → Английский

ил

n. friendship, amity, peace; илдьит n. ambassador

Еще переводы:

тибигирэт

тибигирэт (Якутский → Якутский)

тибигирээ диэнтэн дьаһ
туһ. Ол дьон сарай муннугар сөрүөстэ түһээт, аптамаатынан ытыалаан тибигирэтэллэр. С. Никифоров
Кинилэр …… күүлэҕэ атахтарын тэбэнэн тибигирэттилэр, хардарытаары кырыаларын илбиннилэр. В. Титов
Аттаах киһи тибигирэтэ турбута. «ХС»

кырыа

кырыа (Якутский → Якутский)

аат.
1. Туохха эмэ олорбут сиик тымныыга тоҥон хаар буолбута. ☉ Иней
Кыламаныҥ кырыа буолбут. Атыҥ кырыатын илбий. Кырыаны кырыатаа.  [Уйбаан] Хаарга, суол-суол кытыытыгар, Дьиэҕэ түннүк кырыатыгар Сурук суруйан дьэрэлитэр. Дьуон Дьаҥылы
Тымныыттан дьиэбит иһэ бүтүннүү кырыа, чэҥ. Н. Тарабукин (тылб.)
2. көсп. Хаар, кыстык хаар (кыһын тас көстүүтэ, сүрүн бэлиэтэ). ☉ Снег (как основной признак зимы)
[Кыыһы] уол дьиэтигэр илдьэ барбыт. Кыһыны кырыатынан, сайыны самыырынан билэн, айаннаан истэхтэрэ. Саха фольк. Кыыдааны тоһуйан, кырыаны уулларан Кылбаарар сааскы кэм сандааран таҕыста. С. Васильев
3. көсп., кэпс. Кыстык хаар, киһи олоҕор биир сыл. ☉ Годовой цикл, год жизни (о возрасте)
Биэс уон биэс кырыаны аастаҕым! Ээй, мин дьолум ол сааспынааҕар быдан элбэх — улахан! А. Сыромятникова
4. көсп. Баттах маҥана, кырымах. ☉ Седина в волосах
Санньыардык саҥа дьылга Сиэркилэҕэ көрүнүмэ, бэлиэр кырдьыы кырыата Биллибитин сөҕүмэ. С. Спиридонова
Үөрүү, хомолто даҕаны аргыстаах үтүмэн сыллар Маарыйа эмээхсин баттаҕар ирбэт кырыаларын сотон ааспыттар. ВМП УСС
♦ Күн кырыата киһи кэпс. — мөлтөх доруобуйалаах, бэрт намчы. ☉ Слабый здоровьем, хилый
Кийиитэ сылаабайа, барахсан күн кырыата киһи эбит. В. Иванов
◊ Кырыа илбинэр — киһи окумалын баһа. ☉ Наружная часть плечевого сустава
Байбал, Тыый… туох муодатай, кырыа илбинэрим тартаҕа үһү. — Ээ, оттон ардаҕы тыалы биттэнэ олорор инигин. А. Софронов. Кырыа хаар — көпсөркөй хаар, кыырпах хаар. ☉ Рыхлый снег, снежная пороша
Кырыа хаар кыраһалаах Кыһын ийэ хотун Кыһарыйан кэлбитэ. Саха нар. ыр. II
Куобах кутуруга кырыа хаар кыыдайар. Н. Түгүнүүрэп
Кыһын обургу кырыа хаарынан үллүктэнэн, кыскыйар тыалынан уһуутаан, кэллэр кэлэн истэ. М. Доҕордуурап
△ Кыстык хаар. ☉ Снег-зимник, снег на всю зиму
Күтүр дьылбыт көлбөрүйдэ, Кырыа хаарбыт Кылыгыр уу буолан, Кылбайа сүүрдэ. Саха нар. ыр. II
Кырыа хаар уулунна, Кыдьымах уһунна, Кырыа тыа, Сибэкки дэлэйдэ. Күннүк Уурастыырап
[Бээрийэ] кыһын кырыа хаары бүрүнэн төйө тоҥор. Эрилик Эристиин
тюрк. кырау

тарбах

тарбах (Якутский → Якутский)

аат.
1. Киһи илиитин-атаҕын хамсыыр биэс сарадахтарыттан биирдэстэрэ. ☉ Палец
Уус Мандар атаҕын тарбаҕа сүгэһэрдээх буолан аармыйаҕа барбатаҕа. И. Гоголев
Мин тарбаҕым бөҕүөрбүт. Н. Габышев
Өлөксөй тарбахтарын мускуйбахтаан баран бытааннык: «Аҕаа, ийээ, мин кэргэн ылаары сылдьабын», — диэтэ. В. Протодьяконов
2. көсп. Тиэхиньикэ, механизм сарадах курдук быһыылаах хамсыыр чааһа. ☉ В машинах, механизмах: движущаяся деталь в виде стержня, зубца
[Малатыылка] тимир биилкэ тарбахтарынан отун сахсыйан таһааран өрөһөлөөтө. М. Доҕордуурап
Массыына тарбахтара эргиир аайы күн уотугар көстөн килбэҥнэһэллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Борохуот] эрдиитин тарбаҕа кимиэллээн Долгуну быһыта кырбаата. С. Васильев
♦ Тарбаҕын да хамсатан көрбөт — бэйэтин санаатынан тугу да гыммат, гына да соруммат. ☉ соотв. пальцем не шевельнёт
Бэйэҥ тахсан соруйуоххар диэри тарбаҕын да хамсатан көрбөт. «ХС». Тарбаҕын быстар<ар> кэриэтэ саныыр — олус ыарыылаахтык, чугастык ылынар. ☉ Принимает близко к сердцу
Баара-суоҕа бөдөҥ сүөһүтэ биэстүөрт эрэ этэ, онтукатыттан туттарын тарбаҕыттан быстарарын кэриэтэ санаахтаамына. А. Софронов
Киһиэхэ куһаҕаны оҥорорун, кырдьык, тарбаҕын быстар кэриэтэ саныыра. Софр. Данилов. Тарбах быыһынан саккыраа (таммалаа, мүччү тут) — бэйэҕэ иҥэриммэккэ, тутан хаалларбакка, барытыттан мат, сүтэр-оһор. ☉ соотв. утекать как вода в песок
Тустаах дьаһайбатаҕына, «эйиэнэ-миэнэ» мэлийдэҕинэ, баай да тарбах быыһынан саккырыа суоҕа дуо? А. Сыромятникова
Мин да оҕону бүөбэйдээбитим… Уонна бу хара сордоох тарбаҕым быыһынан таммалатан испитим. С. Федотов
Үлэ, ороскуот бөҕөнү көрсөн илии иһигэр киллэрэн баран, тарбах быыһынан саккыратыы олус абалаах! «ХС»
Аҥаардас быйылгы сыл аҥаарын устатыгар …… тыһыынча сүүс уон биир тугуту тарбах быыһынан мүччү туппуппут. «ХС». Тарбахтан эмп — туох да онно, төрүөтэ суоҕу оҥорон эт, айан оҥорон таһаар. ☉ соотв. из пальца высосать
Сорох прозаны ааҕа олорон …… кинигэттэн дуу, тарбахтан дуу эмэн сүүрүҥүй кыбыталааһыннары киллэрбиттэриттэн киһи сонньуйа олорооччу. «ХС». Тарбахтан эмэн таһаарбыт «түөрүйэлэрин» дьоҥҥо тарҕата сатыыллар. «Саха сирэ». Тарбахтарыҥ быыһынан көр — көрөкөрө көрбөтөҕө, билэ-билэ билбэтэҕэ буол (туох эмэ сүөргүнү, толооһу). ☉ соотв. смотреть сквозь пальцы на кого-что-л.
Туох да көрүүтэ-истиитэ суох турар массыыналарга ким да кыһаллыбата дьиксиннэрэр, тэрилтэлэр салайааччылара бу тулуйуллубат быһыыны тарбахтарын быыһынан көрөллөр. «Кыым»
Тарбахха баттанар (ааҕыллар) көр баттан. Биригээдэ үс батальонугар кыыс диэн тарбахха баттанар этэ эбээт. «ХС»
Кини көрдөрүүтүн [үүт ыамыгар] куоппут бүтүн оройуоҥҥа бүгүн да тарбахха баттанар. «ХС»
Сахаларга үөрэхтээх дьон сыччах тарбаҕынан ааҕыллар аҕыйахтара. «ХС». Тарбаххын айаҕар уган биэримэ — тас көрүҥэр албыннатан киирэн биэримэ, сэрэн (кутталлаах киһи диэн этии). ☉ соотв. пальца в рот не клади кому-л.. Тарбаххынан да таарыйы- ма — кими-тугу эмэ атаҕастаама, илиигинэн дьүүллээмэ. ☉ соотв. и пальцем не тронь. Мин кэргэммин тарбахпынан да таарыйбат этим
□ Кинини буоллаҕына тарбаҕым да төбөтүнэн таарыйбаппын
«Саха с.». Биэс тарбах (тарбаҕыҥ) курдук бил көр биэс. Иванов төрөөбүт төрүт үрэҕин биэс тарбах курдук билэр буолан, Амма үөһүттэн туораан, …… эрийэ-буруйа түһэн, мас саҕатыгар таҕыста. М. Доҕордуурап
Аргыныап уус үлэтин-хамнаһын туох баар ымпыгын-чымпыгын, дьону-сэргэни даҕаны биэс тарбах курдук билэр киһи. «ХС»
Маппыай Маппыайабыс маны барытын көрбөтөх да буоллар, биэс тарбах курдук билэр. Бэс Дьарааһын
Көмүс тарбахтаах (илиилээх) көр көмүс. [Иван Степанович:] Суох, бу көмүс тарбахтар… Бу олус дьикти илиилэр. С. Ефремов
◊ Аата суох тарбах — киһи илиитин төрдүс тарбаҕа. ☉ Безымянный палец
Кинилэр уҥа илиилэрин аата суох тарбахтарыгар таптал кыракый күннэрэ буоланнар, кыһыл көмүс биһилэхтэр күлүмүрдүү түстүлэр. «ХС». Ортоку тарбах — киһи илиитин үһүс тарбаҕа. ☉ Средний палец
Анды Дайыыла ортоку тарбаҕын сүһүөҕүнэн остуолу тоҥсуйан добдугуратта. М. Доҕордуурап. Тарбах үтүлүк — тус-туспа тарбахтаах үтүлүк. ☉ Перчатки
Хара саһыл тыһа бэргэһэтин сарыы тарбах үтүлүгүнэн илбиннэ. И. Гоголев
Имигэс буоллун диэн сарыыттан тигиллибит тарбах үтүлүгү биэрбитэ. И. Федосеев. Уус (уран) тарбахтаах — илиитигэр дьоҕурдаах, тугу эмэ уустаан, ураннык оҥорон таһаарар киһи. ☉ Талантливый, искусный умелец, мастер, мастерица
Халымаҕа дьахталлар Нарын, уус тарбахтаахтар. С. Данилов
Өлөксөй, эн кэргэниҥ Дьэбдьиэ уус тарбахтаах, иистэнньэҥ бэрдэ эбит. В. Протодьяконов
[Хоту дойду] уран тарбахтаахтарын атыы-дьаарбаҥкалара тэриллиэҕэ. «Кыым»
ср. др.-тюрк. тармах ‘лапа, когти’, тюрк. тармак ‘ветвь, ветка’, бармак ‘палец’

physical

physical (Английский → Якутский)

илэ

былыык

былыык (Якутский → Русский)

ил; полужидкая грязь || илистый.

мозолистый

мозолистый (Русский → Якутский)

прил. чэрдээх; мозолистые руки чэрдээх или ил эр.

наяву

наяву (Русский → Якутский)

нареч. илэ, илэ-бааччы.

иль

иль (Русский → Якутский)

см. или.

восток

восток (Русский → Якутский)

сущ.
илин

икры

икры (Русский → Якутский)

мн. (ед. икра.ж.) бөтөҕө, сото бөтөҕөтө. ил м. бырыы, былыык.