илгиэлэн диэнтэн тиэт
көрүҥ. Тэбэнэттээх уолаттар хаһан эмэ күүһүргээн хачыгырастахтарына эрэ, акыллан туран, нүксүгүр соҕус халыҥ, кэтит көхсүнэн илгиэлэммэхтээн дьарыйталыыр. Софр. Данилов

тыаһы үт. туохт. Ыгыстыгас кэһиэхтээх куолаһынан быһыттаҕастык кирдиэхтэтэн саҥа таһаар. ☉ Издавать звуки, говорить напряженным, натужным, болезненно-хриплым голосом, вырывающимся наружу как бы толчками
«Киэр буол, бу сатана кээҕиргээн хааллаҕын!» — Туораҥа илгиэлэнэн кэбистэ. А. Сыромятникова

туохт. Кыыһыран, суоһурҕанан төбөҕүн хамсаппахтаа, илгиэлэн. ☉ Дергаться, мотать сердито головой, демонстрируя свое недовольство, нервозность, грубость. Күнүс ууллан, түүнүн тоҥон, Күлүк сири талан хонон, Күөллэринэн, үрэҕинэн Күндээр муоста тэлгэтинэн, Кындыалана, илгистэ Кыһын кимнэр кимэн истэ. Күннүк Уурастыырап
Өрүүнэ эмээхсин кыракый бэйэтэ кындыаламмыта, сирэйэхараҕа турбута сүрдээх. В. Ойуурускай
Холунун ыгыта тардыалаабытыгар ат төбөтүнэн икки өттүн диэки кындыаланна, тииһин лаһырҕатта. И. Никифоров

дьүһ. туохт. Тугу эмэ сөбүлээбэккэ күүскэ хамсанар, илгиэлэнэр курдук тутун-хабын. ☉ Проявлять внешние признаки недовольства чем-л. «Бэйи, бу түүн утуйбат түүммүт кэлбит дуу?» — аҕалара кыыһыран охсурҕаламмыта буолла. Амма Аччыгыйа
Онтон сайын куоракка киирэр буолбуппар хомойбута, тугу да саҥарбатаҕа, көннөрү охсурҕаланан кэбиспитэ. Далан
«Бүгүн аҕалан кулу!» – диэт, киһитэ күүскэ охсурҕаланан таһырдьа тахсан барда. Н. Заболоцкай

туохт., кэпс. Тугу эмэ чугаһатымаары тоҕонохторгунан, санныларгынан охсуолан, илгиэлэн; кыыһыран оннук охсуоланан хамсан. ☉ Дёргать, двигать плечами и локтями; делать такие движения в раздражении
«Оо, дьэ!» — диэн Маайа кыыһыран садьыаланна. П. Аввакумов
«Туох буоллуҥ? Илиигин киэр гын!» — Туллукчаана төлө садьыаланна. В. Протодьяконов

туохт. Төрүөхтээх буол, оҕолон (киһи-сүөһү туһунан). ☉ Давать потомство, плодиться, размножаться
Түөрт атахтаах бииһин ууһа Төрүөхтэнэн төлкөлөннүн, Иһэгэй түүлээх Илгиэлэнэн иитиллиэхтин. Е. Иванова
Кыстыгы үчүгэйдик туораабыт ынах төрөлкөй төрүөхтэнэрин ыанньыксыт эрэ барыта билэр. «ХС»
[Куоскаларбыттан] биирдэстэрэ арыыга кэлэн баран туох эрэ кыылтан хайыы-үйэ төрүөхтэммитэ. Д. Дефо (тылб.)

сыһ., кэпс. Кыыһырбыттыы, илгиэлэнэ хамсанан. ☉ Раздражённо, с недовольным видом
Кини кэнники кэмҥэ ыалдьааччыларга түтүө-татыа сыһыаннаһарын итиэннэ дьалаҕайдык көрөрүн туһунан киэҥ сурах-садьык тарҕаммыта. Р. Баҕатаайыскай
[Тыаһыт:] Бэйи, Охоноос, түтүөтатыа буолума, эн даҕаны мунчаардыҥ, мин да син санаалаах сырыттаҕым. Л. Попов
Хобороос түтүө-татыа туттан, таһырдьа тахсан барда. С. Федотов

туохт. Кыыһырбыттыы тутун, саҥар-иҥэр, илгиэлэнэ хамсан. ☉ Говорить, делать что-л. раздражённо, с недовольным видом
Уол икки саннынан түтүөлэннэ, киэр хайыста да, баран ытаан ыҥырҕайдыы түстэ. Амма Аччыгыйа
Кыһалҕа сөбүлээбэтэх курдук киэр хайыста уонна кэмниэ-кэнэҕэс, кыыһырбыттыы түтүөлэннэ. И. Гоголев
Күлэ санаатарбын да, кыыһырбыта буолан түтүөлэнэ түстүм. С. Федотов

туохт. Сайын үөнкөйүүр (күлүмэн, бырдах, о. д. а.) сиирин тулуйума (сүөһүнү этэргэ). ☉ Быть чувствительным к укусам насекомых, проявлять беспокойство (о скоте)
Атым буоллаҕына, үөнүргээбитигэр тэптэрэн, миигин эккирэтэ сылдьар уонна дэлби сиргэнэр. Р. Кулаковскай
Оҕуһум куйааһырҕаан, онуоха эбиитин үөнүргээн сүгүн хаампат, илгиэлэнэр, атаҕынан тэбиэлэнэр. И. Сосин
Ынахтар ыанньыйан, үөнүргээн, титииги тула сырса-сырса, маҕыраһыы бөҕө этэ. Д. Васильев

1. сахсый диэнтэн атын. туһ. Массыына кэлин көлөһөлөрө суол быллараатыгар өрүтэ көтүөккэлээннэр, кэнники олорооччулар бэргэһэлэрэ уһуллуор диэри сахсылыннылар. П. Аввакумов
2. Эккирээн, хамсаан өрө-таҥнары сиксилин, илгиэлэн, сахсаҥнаа. ☉ Трястись в танце, при ходьбе; подрагивать (напр., о волосах, листьях). Үҥкүүлээн сахсылын
   □ У даҕан, өрүтэ сахсыллан, күүскэ битийэн, эмиэ «һай-һай!» бөҕөнү түһэрдэ. Болот Боотур
   Ол да буоллар баттыкпар тирэнэн, ыаллыы куорпус диэки тиэтэйэ-саарайа хааман сахсыллабын. С. Никифоров
   Дуняша саҥа кэппит дьэдьэн уга ойуулаах ырбаахытын көрдөрө хостон хоско эрбэгэр баттаҕа сахсыллар. В. Иванов