дьүһ. туохт. Өндөҥөлөөн, санныларгынан садьыаланан хаамп (улахан, модьу киһи туһунан). ☉ Ходить вприпрыжку, двигая плечами то вправо, то влево (о большом, грузном человеке)
«Ол эн дьыалаҥ буолбатах!»– тойон киэр хааман баһыаланна. И. Данилов
Ыкса ыаллара Сааба Мэхээлэчээнниин өрө баһыаланан тиийэн кэллилэр. Л. Попов

төгүрүй 1, 2 диэнтэн холб. туһ. Наталья олох мастан сүр күүскэ садьыаланан турбута, сирэйэ уларыйан саһархай харахтара улаатан, төгүрүһэн хаалбыт этилэр. Н. Заболоцкай
Тула күрүөлүү Төгүрүһэн тураммыт, Эмиэ түмсэн бүлүүлүү Эһиэкэйдиир буоларбыт. П. Тулааһынап
Сэриигэ үөрүйэҕэ суох саллааттар истэллэригэр, туох эрэ дьиибэ тыас «пол» гына түһэрин кытта, үрүҥ уот мээчиктэр үөһэ төгүрүһээт, аллара диэки дьирибинээн иһэн, уостан хаалаллара. «ХС»

аат эб. Сөбүлээбэт, ахсарбат сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает неприязненно-пренебрежительное отношение говорящего к кому-л.
Эрим эристиин, сөп буолан олорор эбиккин дуу? Болот Боотур
Иккиэн даҕаны икки атахтаахха, эт сирэйдээххэ иннибитин биэрбэт эристииннэр инибит! Э. Соколов
Илиинэн садьыаланан көрбүтэ, анараа эристиин ытарчалыы харбаабыт. Е. Неймохов
Бириискэ үлэтигэр …… дуоннааҕы үлэлээбэккэ сылдьан, үпкэ-аска хамаҕа эристииннэр да элбэх этилэр. «ХС»

дьүһ. туохт. Быһымахтык, холустук хамсан, садьыаланар курдук тутун (үксүгэр туохтан эмэ өһүргэнэн эбэтэр кыыһыран); быһымахтык хамсанан хааһаҕы быраҕаттыыр курдук бүтүн бэйэҕинэн өрүтэ ыстаҥалаан сүүр (хол., эһэни эбэтэр улахан арбаҕар түүлээх ыты этэргэ). ☉ Двигаться резко, порывисто, раздражённо дёргаться (обычно обидевшись или рассердившись на кого-что-л.); бежать, резко и порывисто бросая тело вперёд, словно большую суму (напр., о медведе или об огромной лохматой собаке). Кыыс, хоско эһиллэҥнээн киирэн кинигэни ылан таҕыста
□ Эһэ, өс киирбэх, чагда быыһынан, тыс хааһаҕы бырахпыттыы, сүүрэн эһиллэҥнии турбут. Күннүк Уурастыырап
[Эһэ] бөртөлүөт түһэр сирин диэки, хааһаҕы быраҕаттаан эрэр курдук, өрө эһиллэҥнээн сүүрэ турда. «ХС»

сыһ.
1. Төлө ыыппат гына; ыпсары, хам (кими, тугу эмэ ыл, тут). ☉ Крепко, плотно, тисками (хватать, держать кого-что-л.)
Кырааннар булуоктары ытарчалыы кытаахтаан таһаараллар. А. Фёдоров
Аккаастанаары илиитинэн садьыаланан көрбүтэ да, анараа эристиин ытарчалыы харбаабыт. Е. Неймохов
Ытарчалыы хам тутуута төһө кытаанаҕын күлүүһү тардаргар билэҕин. ПАЕ ЭАБ
2. көсп. Олус күүскэ, ааһан-араҕан биэрбэттии (куус — хол., санааны, иэйиини этэргэ). ☉ Как в тисках (держать — напр., о мыслях, чувствах)
Ааһар күннэр улам баттаан, кутусүрү көтүтэр санаа-оноо ытарчалыы ыбылы кууһан истэ. Н. Борисов
Куттаныы, уолуйуу, кэлэнии, кэмсинии — барыта кинини түүрэ кууста, ытарчалыы ытырда. СҮК
♦ Ытарчалыы ыл (ыллар) — 1) ханна да ыыппат, төлөрүппэт гына кими, тугу эмэ кыһарый, күөмчүлээ. ☉ Зажать в тиски кого-что-л., лишая свободы действий
Биир күн эккирэтиһии үлүскэнигэр, тула өттүлэриттэн ытарчалыы ылларбыттарын биирдэ өйдөөбүттэрэ. Н. Лугинов
Улам-улам ытарчалыы ылан, ыган, тастан кэлэр көмөнү быһан бэриннэрии этэ. А. Данилов
Сотору Колчак былааһа Саха сирин ытарчалыы ылбыта. Н. Габышев; 2) кими, тугу эмэ ыпсары, хам ыл (хол., айылҕа күүһүн, ыарыыны этэргэ). ☉ Сковать, прихватить кого-что-л. (напр., о холоде, боли)
Саха сирэ таһырдьа тахсыбыт киһини ытарчалыы ыбылы ылар аам-даам тымныытын ким билбэтэ баарай! Н. Якутскай
Нартаахап өндөйөн үнүөхтээн эрдэҕинэ, абытай ыарыы ытарчалыы ыга ылла. Софр. Данилов
Индигиир эбэ хотун икки кытылларынан кыдьымах муустарынан ытарчалыы ыга ыллара, кылыгырыы, будулуйа уһунна. Ф. Филиппов