прил. илистиилээх, илиһиннэриилээх; надсадный кашель илиһиннэриилээх сөтөл.

прил. 1. мед. көлөһүн таһаарар, тиритиннэрэр; потогонное средство тиритиннэрэр эмп; 2. перен. илистиилээх, сыраны быһар; потогонная система труда үлэ илистиилээх системата.

даҕ. Олус сылаалаах, илистиилээх. ☉ Изнурительный; изнуряющий
Аһы даҕаны аһыыр Алларытыылаах буолар эбээт. С. Тимофеев

эрилин I диэнтэн хай
аата. Биэс сылы быһа үөрэххэ эриллии аһаах киһиэхэ сыанан аҕыа суоҕа. С. Федотов
Ол элбэх эрчиллиини, эт-хаан өттүнэн илистиилээх эриллиини эрэйэр. И. Бочкарёв
Эриллии баар буоллаҕына барыта тирэхтээх буолар. Б. Павлов
◊ Сүрэх эриллиитэ көр сүрэх I. Сүрэх эриллиитигэр ханнык эмп көмөлөһүөн сөбүй?

туохт. Тугу эмэ бэйэҕэр иҥэр, иҥэринэн ыл. ☉ Впитать, вобрать в себя
Итии илгэлээх ол сыдьаайга Иҥэрин ийэ буор уот сүмэтин, Сүдү тымныыга сойбот туһугар Сүһүй хааҥҥар эдэр саас эрчимин. В. Миронов
Бары үчүгэйи, кэрэни бэйэтэ да билбэтинэн түргэнник сүһүйэр киһи кэлин үлэ үлэлииргэ, олох олорорго бэрт үгүскэ үөрэнэр. ЫКТ
◊ Сүһүйэн ыл — сүһэн ыл диэн курдук (көр сүс)
Хаппытыан ити киһи этэр тылларын сүһүйэн ылар кыаҕа суоҕуттан абарар. А. Сыромятникова
Ырыаһыты үтүктэн, үүт-үкчү сүһүйэн ылар олус ыарахан, илистиилээх үлэ буолуохтаах. «Кыым»

даҕ.
1. Элбэх сиринэн өргөстөнөн, чочумаастанан көстөр. ☉ Предстающий перед взором многочисленными гребнями, пиками, зубьями (напр., скалы, пики, неровный лес)
Ырыа дорҕооно үрэх сиһин адаардаах арҕастарыгар төхтүрүйтэлээн ыла-ыла дуораһыйан, тупсан бара турара күүһэ, дэлэгэйэ бэрт. Амма Аччыгыйа
Төбөтүгэр адаардаах, чарпа таастардаах чочумааһы Сымыраахап көрдө. Т. Сметанин
2. көсп., үрд. Олус эрэйдээх, буомнаах, харгыстаах, илистиилээх (олох). ☉ Полная лишений, препятствий, сложностей (жизнь)
Ол курдук уол оҕо соргута Аан дойду адаардаах аартыгар, Үс төгүл саадаҕын уол устан, Үс төгүл курданан дьоллонор. С. Данилов
Күүһүҥ быстан, Күдэҕиҥ баранан, Аҕыс адаардаах Аартык айаҕар Охтон түһүөх Оҥоруулаах эбит буоллаҕыҥ дуу?! П. Ойуунускай

туохт. Уһун-уһуннук, д о р г у т а н «мөө» диэн саҥата таһаар (оҕус эбэ тэр уу оҕуһун, аҥыр туһунан). ☉ Издавать громкий протяжный крик, подобный «му-у», реветь (о быке или вы пи)
Тиэргэҥҥэ сүөһү бөҕө аалыҥнас, атыыр оҕус мөҥүрээн лоҥкунуур, ыхха йан эрэрдии суостаахтык айаатаан ылат тыыр. М. Доҕордуурап
Бу киэһэ Дьэп сэ [оҕус аата] үөрүттэн быстан, сорук таах аханнык туораан, мөҥүрүү-мө ҥүрүү, биһиги оҕуруоппут диэки та ҕыста. Далан
Будьуруус тиэргэҥҥэ атын оҕус баарын билэн, өрө чолос гына түс пү тэ, суоһурҕанан мөҥүрээбитэ. Бо лот Боотур. Хоту күөл хомуһун иһигэр аҥыр үстэ-түөртэ мөҥүрээн лүҥкүнэттэ. «ХС»
♦ Мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит — айдаан, улахан саҥа-иҥэ, моргуор бөҕө тахсыбыт. ☉ Разразился большой спор, скандал
Хаалтыстан сылтаан, олус уһун, наһаа илистиилээх мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит. Амма Аччыгыйа
Дьокуускай куоракка мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит, ол түмүгэр дьон бөҕө буруйдаммыт, үлэтиттэн уһуллубут. П. Аввакумов. Арай биирдэ кыыллар ортолоругар мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит. Эвен фольк.
ср. казах. мөҥире ‘мычать’, др.-тюрк. мүҥрэ, тат. мөгрэү ‘мычать, реветь’

аат.
1. Билиини, сатабылы ылыы, үөрэнии. ☉ Учение, обучение, учёба
Үөрэхтэригэр бэйэ-бэйэлэригэр хардарыта көмөлөсүһэллэр. Суорун Омоллоон
Сахалар үөрэххэ олус сыстаҕастар, билиэхтэрин-көрүөхтэрин баҕалара улахан. И. Федосеев
Ийэ үөрэҕэ ардыгар олус соһумарынан дьулатара, оттон сороҕор олус сымнаан абырыыра. Н. Заболоцкай
2. Ханна эмэ (хол., оскуолаҕа) үөрэнии кэмэ. ☉ Время учения где-л., учёба (напр., в школе)
Ээ, кэллэхтэрэ дии, сарсын үөрэх саҕаланар күнэ. Н. Лугинов
Өлөксөй сайын үөрэх кэнниттэн сынньалаҥар төрөөбүт дойдутугар таҕыста. В. Протодьяконов
Мичил куоракка быйыл үөрэх аһыллыыта саҥа киирбитэ. Г. Колесов
3. Билии-көрүү тарҕаныыта, үөрэҕирии. ☉ Образование, просвещение, учение
Үөрэх баар — бараммат баай (өс хоһ.). Аныгы оҕолор оттон үөрэххитинэн эрэ буоллаххыт дии. Амма Аччыгыйа
Олох тубуста, култуура, үөрэх сайынна. С. Никифоров
△ Айылҕа, уопсастыба, өй-санаа сайдыыларын сүрүн сокуоннарын билии бүтүннүүтэ уонна кини салаалара, билим. ☉ Наука
Үөрэх бөҕөнү үөдүппүт, Собуот обургуну субуруппут, Баабырыка баҕадьыны бачыгыраппыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Биһиги сүөһүлэрбит, ньирэйбит барыта үөрэх этиитинэн, ветеринар-зоотехник көрүүтүнэн иитиллэллэр. Амма Аччыгыйа
Үөрэх ити курдук аан дойдуга туох баарын бүтүннүү кэпсиир. Суорун Омоллоон
◊ Айылҕа үөрэҕэ көр айылҕа
Айылҕа бары көстүүлэрэ бэйэлэрэ туспа биричиинэлээхтэр. Айылҕа туһунан үөрэх сайдыбытын түмүгэр биһиги ол биричиинэлэри билэбит. Олортон үгүстэрин туһунан «Айылҕа үөрэҕэ» диэн кууруска кэпсэниллэр. КПФ БАаДИ. Саха норуотугар тустаах айылҕа үөрэҕэ диэн суоҕа. ПАН СМС. Анал орто үөрэх көр анал. Куорат анал орто үөрэҕин заведениетыгар үөрэнээччилэр эмиэ …… Коля, Ваня диэн ыҥырсаллар. ФЕВ УТУ
Байыаннай үөрэх көр байыаннай. Испирдиэн эһиил, баҕар, байыаннай үөрэххэ барыах буолар. И. Егоров
Кыргыс үөрэҕэ көр кыргыс II. [Аан Далбар:] Тукаам, бу тоҕо кубарыйан хааллыҥ? [Киис Бэргэн:] Кыргыс үөрэҕэ илистиилээх, ийээ. И. Гоголев
Таҥара үөрэҕэ көр таҥара. Оҕолор таҥара үөрэҕин аанньа ахтыбат буолан иһэллэриттэн абаланан, төрүт да куһаҕан киҥнээх аҕабыыт олус дьулаан киһи буолан сылдьар. Амма Аччыгыйа
Үөрэх кинигэтэ көр кинигэ. Маны мин соҕуруу дойду уопутуттан уонна үөрэх кинигэтиттэн сиэттэрэн оҥордум. М. Доҕордуурап
Үөрэх кыһата көр кыһа I. Үөрэх кыһатыгар уһаарыллыбытым, Үлэ төлөнүгэр хатарыллыбытым. С. Васильев. Үөрэх оҕото — оскуола үөрэнээччитэ. ☉ Учащийся, ученик общеобразовательной школы
Үөрэх оҕото Пионер Вася Эрдэ туран, Оскуола диэки Аан бастаан Суолу аста. Т. Сметанин
Үчүгэйдик, ыраастык, маанытык олорор үөрэх оҕотун хоһо. С. Ефремов
Үөрэх дьыла көр дьыл. Ыччаттарын көрсөөрү Үөрэх дьылын бүтүүтэ Тиийэн кэллэ, доҕоттоор, Хабырылла Дьөгүөрэп. А. Бэрияк. Үрдүк үөрэх — уопсай орто үөрэх кэнниттэн норуот хаһаайыстыбатын бары салааларыгар анал идэлээх дьону бэлэмниир үрдүкү оскуола; үрдүк үөрэхтэнии. ☉ Высшее учебное заведение, вуз; высшее образование
Кинилэр оҕолоро Вася үрдүк үөрэҕи бүтэрэн, саҥардыы үлэлээбит дьылыгар сэрии буолта. Н. Заболоцкай
Тыа хаһаайыстыбатын үрдүкү үөрэҕин бүтэрээт, …… саха сиригэр кэлбитэ ыраатта. М. Доҕордуурап. 1990 сыллаахха 2,6 мөлүйүөн киһи үрдүк үөрэҕи бүтэрбит. ПАН СМС