көр сүүр-көт
Көмүс быйаҥ үппүтүн, Көтөн-сүүрэн кэлэннэр Торҕон илээт аймаҕа Тоҕо салаан эрэллэр. П. Ойуунускай
Күн-дьыл көтөнсүүрэн, аастар ааһан истэ. Н. Заболоцкай

туохт. Кими эмэ кимиэхэ эмэ табаарыс гын; кими эмэ табаарыһынан ааттаа. ☉ Быть чьим-л. товарищем; звать кого-л. товарищем
Талаанньыты табаарыстыыр, Түөкүнү дьүөгэлиир, Илээти билиһиннэрэр [арыгы]. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Ол туох наадалааххытый, табаарыс Мандарин?» — чиҥэтэ-чиҥэтэ «табаарыстаата» Дьэргэ. Болот Боотур

туохт., кэпс. Илээт буол. ☉ Превращаться в жулика, шулера; морально опускаться, разлагаться
Чугас, ыраах дьонноро, Ис-тас киһилэрэ - «Хаартыһыт Хабырыыс Илэ илээтирдэ», - диэн Иһирдьэ-таһырдьа Ибир-сабыр Этэр буоллулар. А. Софронов
[Бөһүөлэккэ] арай суох отой быстыбыт ыал, илээтирбит киһи, киһи бары киэр эргийбит эристиинэ. Н. Габышев

туохт., түөлбэ. Тут, оҥор. ☉ Строить, построить
Алаһа дьиэни атара кэллибит. ПЭК СЯЯ
♦ Атар абааһы — олус куһаҕан, нэгэй. ☉ Из рук вон плохой, дурной, скверный
[Дабыыдап] адьас атар абааһы майгылаах киһи. Ордук-хоһу тыла, кыыһырымтаҕайа туох да сүрдээх. С. Никифоров
Бүрүкүрээт киэнэ бэрдэ. Аны туран алын үлэһиттэригэр сыһыана атар абааһы: бу тойомсуга, бу улахамсыга, наһаа! В. Ойуурускай. Атар айаҕар — уун-утары. ☉ Прямо впритык, напротив кого-чего-л.. Сыарҕалаах оккун дал аанын атар айаҕар таттарбыккын
□ Дэриэбинэ куораттан кэлэр айан суолун, тэлэгирээмэ лииньийэтин атар айаҕар үс кырдалга олорор. Бэс Дьарааһын
<Атар> айахтааҕы атыппат көр айахтаах. Таня олус дьиибэргээтэ, дьыалаҕа суруйалларынан, Лиза атар айахтааҕы атыппат, алдьархайдаах уот бэлэс курдуга. А. Сыромятникова. Атар арыгыһыт кэпс. — буор арыгыһыт, улахан иһээччи. ☉ Горький пьяница
Сунтаар оройуонун киһитэ, учуутал Н. эдэр эрдэҕинэ атар арыгыһыт, илэйэр илээт буола сылдьыбытын кэмсинэн кэпсиирэ. ПАК ЧОС. Атар куйаас түөлбэ — уот куйаас. ☉ Жгучая жара, нестерпимый зной. Атар куйаас буолла

1. аат., эргэр. Бииргэ төрөөбүт убайдыы быраат. ☉ Родные братья
   Икки ини-бии Баайдарын барытын бадахтаан Аҥаардаһан бараннар, Аҥыы-аҥыы айхал тардыһа Арахсан хааллылар. А. Софронов
   Ини-биилэр, Чуукардаах Баһыыкка иккиэн булчут аххан оҕонньоттор. Л. Попов
   Үс инибии бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөһөн, өйөһөнтайаһан ыал буолан, буруо таһааран, сэниэ дьон аатыран олорбуттар. А. Бэрияк
2. даҕ. суолт. Уруулуу, чугас-чугас, майгынныыр (хол., идэлэр). ☉ Родственный, сходный, близкий (напр., о профессии)
   Илин былдьасыһан Иирсэн этиһэҕит да, Иһээччи да, илээт да Иккиэн даҕаны Иитэ-саҕата көстүбэт, Иннэ-кэннэ биллибэт Ини-бии идэлэр ини... А. Софронов
   ◊ Ини-бии курдук (кэриэтэ) - олус иллээхтик, эн-мин дэһэн, нэмнэрин билсэн. ☉ Очень дружно, мирно (жить) (букв. как родные братья)
   Саастарын кэриэтэ ини-бии кэриэтэ эйэлээхтик олорбут ыаллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   «Коля, түөрт сылы быһа ини-бии курдук олорон бараммыт, эмискэ арахсан хааларбыт куһаҕана, хомолтото бэрт буолууһук», - диэхтээтэ уонна санныбар илиитин уурда. Р. Кулаковскай

I
1. аат.
1. миф. Былыргы саха өйдөбүлүнэн: күүс-уох киллэрэр, уйгубыйаҥ төрдө буолар таҥара биэрэр аптаах сөлөгөйө (айыы бухатыыра абааһы бухатыырыныын охсуһан эстэн-быстан хааллаҕына, Үрүҥ Айыы Тойон удаҕанынан илгэни биэрэр, оччоҕо бухатыыр урукку күүһэ-уоҕа чөлүгэр түһэр). ☉ Дар богов, дающий силу и богатство; божественная благость, божественный сок (когда богатырь доброго племени айыы в борьбе с чудовищами абаасы теряет силу, Юрюнг Айыы Тойон (см. айыы I) через шаманку дает ему илгэ, что тотчас восстанавливает былую силу и ловкость богатыря). Тэҥн. араҕас илгэ, үрүҥ (тунах) илгэ
1. 2. Быйаҥ, уйгу, өҥ-тот. ☉ Плодородие, изобилие, достаток, благополучие
Киэҥ Лена хотун Ирбэт тоҥ буорун Илгэнэн тыыннаан, Эн күнүн тыгар. Күннүк Уурастыырап
Егоров курдук агроном Үгэһигэр үөрэнэн, Сир ийэм илгэтин Ситэн хомуйар сыралаах Үгүс кэрэ дьоннордоох. С. Зверев
Илгэтинэн ииппит Элиэнэ эбэккэйим Кырааска кумахтаах Кытыытыгар тураммын Дорообо туттардым. А. Софронов
[Интэлигиэнсийэ] билигин промышленноска уонна тыа хаһаайыстыбатыгар инженер, техник, агроном, зоотехник эҥин быһыытынан быһаччы кыттан, материальнай илгэни оҥорооччу буолла. МАЕ КТТС
3. көсп. Туох эмэ иэнэ, киэлитэ. ☉ Простор, широта; территория чего-л.
Үгүс дьону үүрэ сылдьан Үлэһит оҥостубут Идэмэрдээх баайы кытта Иирсэбин диэн Ийэ сир илгэтиттэн тэлэһийэргэ, Орто дойду дьолуттан мунарга Уураахтанным ээ, доҕоччугуом. С. Зверев
[Сайсары:] Өстөөх сүнньэ олуллан, эйэлээх, дьоллоох олох биһиги Ийэ сирбит илгэтигэр, сааскы намыын күн курдук, туругурарын иһин! Суорун Омоллоон
4. көсп., поэт. Көй салгын, хойуу салгын. ☉ Свежий, чистый воздух, ветерок
Ийэ дойдум, мин тиийбиппэр, Иэйэн аргыый тыалырда, Итииргээбит мин түөспэр Илгэтинэн аҥыйда. С. Данилов
Эйэ илгэтинэн тыынар, Күөх саас сыллара унаардылар... И. Эртюков
5. көсп. Олох; ким эмэ олоххо ылар балаһыанньата, олоҕун эйгэтэ. ☉ Жизнь; блага жизни (социальное положение кого-л.)
Батталлаах баһылыгы киэр гынан, Бар дьон баай илгэтин барҕардыаҕыҥ! П. Ойуунускай
Өскөтүн үлэлээн иитиллээччилэр …… тыыннаах буолар илгэлэриттэн маппыт буоллахтарына, хаппыталыыска хабалаҕа киирэргэ күһэллэллэр. ДИМ
2. даҕ. суолт.
1. Быйаҥнаах, уйгулаах. ☉ Плодородный, щедрый
Тимир аккыт күдэҕинэн Тиэрэ ууруҥ илгэ буору. Икки илии эрчиминэн, Бухатыырдар, дьоруой буолуҥ! Л. Попов
Симэһиннээх илгэ сиик түстэ, түүҥҥү салгын лаппа ырааһырда. Д. Таас
Саргылаах сааһы көрсө тыллыбыт сибэккилэр илгэ сайыҥҥа чэчирии үүммүттэрин кэриэтэ, эчи , үчүгэйкээн да ыччаттар эбит! Л. Габышев
2. Элбэх, дэлэгэй туохтаах эмэ; баай (үксүгэр поэз. тут-лар). ☉ Богатый, обильный, пышный (преим. в поэз.)
Ийэ буорун илгэ күөҕэ Силигилии ситиитэ, Итии, чуумпу сырдык түүҥҥэ Сииктээх оту оймуу кэһэн, Дьонун, дьиэтин дэлби ахтан, Дойдутугар кэллэ ити. Күннүк Уурастыырап
Иирэ талах анныгар, Илгэ симэх ардыгар Күөгэлдьийэ нусхайар Сүүмэх солко налыйар. А. Абаҕыыныскай
Эмиэ илгэ ыһыахтарга, Сынньанаахтыыр лааҕырдарга Ыччат күүһүн тэрийиэхпит! Дьуон Дьаҥылы
3. Аптаах; эмтээх. ☉ Волшебный; целебный, лечебный
Эстибити быыһыыр, Эчэйбити эмтиир Илгэ салгын сабыдыаллаах Ийэ сир эйгэтиттэн Өлөн эрэри өрүһүйэр Өйөбүллээх үрдүк көҥүл Өрөгөйдөөх үтүө күнэ Өрө үүнэн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Тоҥмуккун даҕаны ычча, ычча, Иттиий, быраатыам, иттээхтээ. Иттэн бараҥҥын таптыыр Чурапчыҥ Илгэ уутуттан испэхтээ. И. Эртюков
Сытыы мүөттэй сымартан, Сылаас илгэ салгынтан Астынаахтаан абыранан, Сүрэхийбит сүөдүйэн …… Улуу дойдуну ыллаатыбыт. А. Абаҕыыныскай
4. көсп., үрд. Киһи дуоһуйар, уоскуйар гына, сүрэҕэр-быарыгар киирэрдии сайа биэрэр. ☉ Приятно обволакивающий (теплом, свежестью), доставляющий удовольствие, удовлетворение, чарующий (о теплом чувстве, воздухе и т. п.)
Мин эһигини этэр тылгыт Алгыстаах илгэ сылааһын, Иллээх көрүүгүт сырдыгын Сүрэхпэр илдьэ барабын. Эллэй
Төрөөн-үөскээн төлөһүйбүт Ийэ муорам илгэ тыына - Буурҕа буолан сирэлийэр, Тула көтөн күдээрийэр. А. Бэрияк
Куруҥ тиит курдук кылгас да кэмҥэ илгэ сылааһынан сырайан, күлүбүрэччи умайан бүппүт ордук. СТЫМ
◊ Араҕас илгэ - 1) миф. былыргы саха өйдөбүлүнэн: күүс-уох киллэрэр, уйгу быйаҥ төрдө буолар таҥара биэрэр аптаах сөлөгөйө (араҕас дьүһүннээх уонна орулуос сымыытын саҕа буолар). ☉ Дар богов, дающий силу и богатство (по представлениям древних якутов, светло-желтого цвета и овальной формы, размером с яйцо утки-гоголя)
[Үөһэттэн түспүт дьахтар айыы бухатыырыгар] «Айыы аймаҕын аһыттан аҕаллым, орулуос кус сымыытын саҕа араҕас илгэни бырахтым... Ону киһи буолуох киһи буоллаххына айаххар түһэр эрэ!» Кини [айыы бухатыыра] айаҕар лап гыннаран ылла, урукку бэйэтин курдук киһи буола түстэ, иҥиирин тыаһа лычыгырыы түстэ... Саха фольк. Орулуос кус сымыытын саҕа Айыыхаан аймаҕын Алгыстаах аһыттан Араҕас илгэтин Алҕаттаран аҕаллым. П. Ойуунускай
Мин этэр тылбын, биэбэкэм эрэ буолларгын, өйдүөн иһит! Айыы аймаҕын аһыттан аҕаллым, орулуос кус сымыытын саҕа араҕас илгэни бырахтым... Ньургун Боотур. Тэҥн. илгэ I.1.1; 2) миф. былыргы саха өйдөбүлүнэн: Аал Луук Мастан таммалыы турар, араҕас өҥнөөх аптаах убаҕас, сөлөгөй. ☉ Желтая влага (по представлениям древних якутов, сок трав, превращающийся в масло); желтая божественная влага, сочащаяся со священного дерева
[Аар луук мас] Уоттаах харахтаахтар, уһуктаах тумустаахтар Араҕас илгэбэр Амтаһыйан бардахтарына …… Иэйэхсит ийэ хотуна Эргийэн кэлбэккэ, Эҕэрдэлээн көрбөккө, Төрөтөр оҕотун төлкөтө Төннүөх бэйэтэ буоллаҕа... П. Ойуунускай
Аҕыс салаалаах Аар кудук маспыт Айгырыы чэлгийэ үүнүөхтүн! Ол алын эйгэтигэр Араҕас илгэ Алла сытыахтын. С. Зверев; 3) арыыны ойуулаан этии. ☉ Образное выражение со значением «сливочное масло»
Дьэ, ынаҕын үүтүн Ыан таһааран, Араҕас илгэни астатыам диэн, Аҕаарыччы кутан Оҥкучаҕар ууран кэбистэ. Саха фольк. Бардам тутуу, барылы кэскил, баай Барылаах, тойон эһэм! Араҕас илгэнэн айах тутабын, уохтаах табаҕынан омуркун ириэрэбин. Амма Аччыгыйа
Араҕас илгэнэн туолан Турдулар оһуордаах ыаҕастар. С. Данилов
Талахтаах чабычахха Араҕас илгэ диэн Арыы оҥорон Айхаллыы олоробут. Саха нар. ыр. II. Илгэ быйаҥ - 1) уйгу-байым, туох барыта дэлэгэй баара. ☉ Изобилие, полный достаток, благодать
Төрөөбүт дойдубут Төлкөтүн буллубут, Иитиллибит Ийэ дойдубут Илгэ быйаҥын элбэттибит. Нор. ырыаһ. Аан ийэ дойду дьоллоох ньуурун быртаҕыппатыннар, илгэ быйаҥын эмпэтиннэр, чэлгийэр күөҕүн суһуктаппатыннар кинилэр! Амма Аччыгыйа
Ийэ сайын илгэ быйаҥын сомсон ыларга соруммут ыччаттар сайылыкка тахсарга бэлэмнэнэллэр. С. Федотов; 2) өҥ-тот, уйгулаах. ☉ Плодородный, изобильный, благодатный
Илгэ быйаҥ сайыммыт Илин диэкиттэн эргийдэ. С. Васильев
Онон, сир-ийэ илгэ быйаҥ иэнигэр бурдук үүннэрэн, от оттоон, сүөһү иитэн эһигини иитиэмаһатыам. Н. Якутскай
Илгэ быйаҥ эҥэрдээх, Илин итии дойдуттан …… Элиэлиирэ кыылларбыт Эҥэр кэрэ тыалары Эргийээхтээн тэлээрэн, Элийээхтээн кэллэ. И. Эртюков. Олоҕун илгэтэ - ким эмэ олоххо балаһыанньата. ☉ Социальное положение
Ким баҕарар тугу да оҥороругар дьон дириҥ өйүгэр, үтүө үгэһигэр, олоҕун илгэтигэр тирэҕирэр. Н. Якутскай
Суут аһыллыбыта: судьуйа үҥсээччилэр уонна туоһулар ааттарын-суолларын, саастарын, олохторун илгэтин, тугу-ханныгы үлэлииллэрин ыйыталаата. А. Бэрияк
Бу күннэргэ холкуоспут саҥа сопхуоска уларытыллан тэрилиннэ. Итини олохтоохтор, үлэһиттэр олохторун илгэтин салгыы тупсарыыга саҥа улахан кыһамньы быһыытынан сыаналыыбыт. «Кыым». Үрүҥ (тунах) илгэ - 1) миф. былыргы саха өйдөбүлүнэн: күүһү-уоҕу, дьолу-соргуну, баайы биэрэр аптаах утах. ☉ Божественная жидкость; божественный напиток, дающий человеку силу, богатство и счастье. Эрэйтэн быыһаабыт Сайаҕас салгыннаах, Салбанар минньигэс Үрүҥ илгэ түспүт Үтүө дойдута эбит... П. Ойуунускай
[Онуоха бухатыыр:] - «Ат-татай, оҕолор! Бу дойду аартыга үрүҥ илгэ сүдүрүннээх эбит дуу», - дии санаата да кыһаммата, көтүтэн куугунатан истэ. Ньургун Боотур. Уҥа хонноҕун анныттан Улдьаа хамыйаҕы ылан Үрдүк өрөгөр муостаах Үксүүр төлкөтө буоллун диэн Үрүҥ илгэ тунаҕы Өлүөнэ өрүс кытылын Үрдүнэн ыһан унаарытта. С. Васильев; 2) үүтү, үүт аһылыгы ойуулааһын. ☉ Изобилие молока и молочных продуктов
Хайҕаллаах үтүө үлэҕэр, «Дьаана кымыһа хаачыстыба знактаах инникитин өссө оҥоһуллан, өссө элбээн - сопхуос үрүҥ илгэтэ - уохтаах кымыһа буолан дэбилийдин!» - диэтэ кини. В. Протодьяконов
Пиэрмэҕэ үрүҥ илгэ өрүс буолан сүүрдэр. И. Данилов
Иван Дмитриев үрүҥ илгэни үксэтиигэ өрөспүүбүлүкэ ыччаттарын көҕүлээбит биир бастыҥ ыанньыксыт быһыытынан биллэр. «ЭК»; 3) өҥ-тот, уйгу-быйаҥ. ☉ Достаток, изобилие, благодать
Тоҕой сэлэ иһиттэн, Үрүҥ илгэ үрдүнэн, Үөмэрчүөмэр үктэнэн, Ойон-көтөн биэриэххэ, Оонньоон-күлэн иһиэххэ! П. Ойуунускай
Үлэ диэн үтүө киһи, Үйэлэргэ өлбөт мэҥэ; Үлэ диэн киһи чиэһэ, Өрөгөйдөөх үрүҥ илгэ. С. Данилов
Ханна дьоннор таһаарыылаахтык үлэлиир, культурнайдык сынньанар, дьаныардаахтык үөрэнэр сирдэригэр, онно үрүҥ илгэ үллэр, уйгу-быйаҥ угуттуур, дьоллоох олох туругурар. И. Данилов
II
аат., эргэр. Биир төрүттээх уус, уруу-аймах. ☉ Род, родня
Ийэбит-аҕабыт илгэтин, Иитиллэр ийэ буор сирбитин Өстөөхтөр тэпсээри кэллилэр, Өлөрө-өһөрө иһэллэр... П. Ойуунускай
Бар дьоммор мааным баранан, Матаамсык аатырбытым, Илгэм эстэн, Ийэ ууһугар Илээт аатырбытым. А. Софронов

I
1. аат.
1. Ким-туох эмэ сирэй диэки өттө, туох эмэ инники чааһа, өттө; ким-туох эмэ сирэйин хоту хайысхата, туһаайыыта. ☉ Перед (передняя часть чего-л.); передняя, лицевая сторона
Кинигэ иннэ тырыттыбыт.  Тыыраахы көтөрүм иннэ суптуйан, кэннэ сарайан …… ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
Атаҕын халаачыктыы ууран куорап иннигэр олорон иһэн казахтыы ыллыы иһэр эбит. Эрилик Эристиин
Иннибит диэки харса суох хаамабыт. И. Данилов
2. Ким-туох эмэ сирэйин туһаайыытынан баар туох эмэ. ☉ Находящийся впереди на некотором расстоянии от когочего-л.. Инним үчүгэйдик көстөр. Тыа иннэ барыта бадараан
3. Туох эмэ бэйэтэ дьаалатынан баран, устан иһэр хайысхата. ☉ Движение вперед
Туох барыта иннин диэки барар чаҕыл тэтиминэн. П. Тобуруокап
Олох иннин диэки устара. Д. Таас
Табаарыстар, биһиэхэ сорукпут биир. Иннибит диэки сырдык суолунан сайдыы. М. Доҕордуурап
4. көсп. Кэлэр, буолуохтаах кэм, кэнэҕэски. ☉ Будущее, будущность
Эдэр дьон буоллаххыт дии, онон иннигитигэр дьол-соргу күүтэр дьоно буоллаххыт. Эрилик Эристиин
Иннибитигэр маннааҕар күүстээх үлэ - быһыт оҥоһуута турар. М. Доҕордуурап
Эдэр саас иннэ уһун, Оҕо саас ундьура кэтит. С. Зверев
2. даҕ. суолт. Туох эмэ сирэй диэки өттүгэр баар. ☉ Находящийся впереди, передний, лицевой (о стороне)
Дьэ онтон ыла сылгы сүөһү үөһэ суох буолбут, ынах сүөһү илин тииһэ суох буолбут. Саха фольк. Урууп дулҕаҕа үктэнэн турар, оҕуһа икки илин атаҕынан тобугар диэри ууга туран уулуур. Күндэ
Эһэ ол түһэ сылдьан биирдэ атыыр үөрүктүйбүт кутуругун кылыгар илин аһыытынан иилсэн хаалта. Суорун Омоллоон
♦ Бэйэ <эрэ> иннин көрүнэр - бэйэтэ туһанарын, бэйэтэ үчүгэй буоларын эрэ саныыр. ☉ Заботиться, думать только о себе, преследовать только собственные интересы
Түүл алыбыгар бэриммэтэҕин, түһээн да соҕотох бэйэтин иннин көрүммэтэҕин астына санаата. Амма Аччыгыйа
Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр киһи бу дойдуга аанньа буолбат. Л. Попов
Билигин, мин санаабар, сорох дьон бэйэлэрин эрэ иннилэрин көрүнэр курдуктар. Г. Колесов. Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! алгыс. - айан дьонун алҕаан этии: айаҥҥытыгар мэһэй, моһол суох буоллун! ☉ Благословение путникам: чтобы на вашем пути не было помех! Счастливого пути! Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! Саха фольк. Илин атаҕыҥ ибирэ суох буоллун, кэлин атаҕын кэбирэ суох буоллун! Охтоохтон охтума, саалаахтаан самныма! Ньургун Боотур. Илин былдьас - 1) спорт. күрэхтэһиигэ кими эмэ куотарга, ким эмэ иннигэр түһэргэ дьулус. ☉ Стремиться быть первым, опередить кого-л. в соревновании
Кинилэр спорт уон көрүҥэр илин былдьастылар. «Кыым»
Биһиги харса суох барабыт, илин былдьаһабыт. Н. Тарабукин (тылб.); 2) кимниин эмэ аат-суол былдьас, бэрт былдьас, кимтэн эмэ ордо сатаа. ☉ Соперничать с кем-л. в славе, известности, стараться превзойти, затмить кого-л.
Илин былдьасыһан, Иирсэн этиһэҕит да, Иһээччи да, илээт да Иккиэн даҕаны ини-бии идэлэр ини... А. Софронов
Баай баайы кытта төһө да илин былдьаспытын иннигэр, кылаассабай интэриэстэрэ биир. Бэс Дьарааһын. Иннигин быһа этинимэ - үксүгэр киһиргээн, чабыланан чахчы буолара биллибэт тугу эмэ саҥарар киһини «аны маннык саҥарыма, этимэ» диэн буойан, сэрэтэн этии (былыргы саха өйдөбүлүнэн тыл иччилээх: онон мээнэ, буолара биллибэти саҥардаххына төттөрүтүн оҥорон кэбиһиэн сөп). ☉ Не сглазь, не загадывай на будущее (по якутскому поверью, человеческая речь имеет собственного духа, к-рый может отвернуться от человека или сделать обратное ожидаемому, если вслух рассуждать о будущем, строить далеко идущие планы)
Сол эрээри билиҥҥиттэн, Суолбун ортолоон иһэммин, Иннибин быһа этимиим, Суҥхарымыым ирээппиттэн. М. Тимофеев. Иннигит (иннибит) диэки! - сирэйгит (сирэйбит) хоту барыҥ (барыаҕыҥ) диэн хамаанда, бирикээс. ☉ Вперед! (команда, приказ)
«Иннигит диэки!» - диир эн эрчим хамаандаҥ Абара сатараан дьиэһийиэ, Эн өрө күөрэппит өрөгөй знамяҥ Үрдүктэн үрдүккэ тэлээриэ. Эллэй. Иннигитин илиннээн эргэр. - эһиги тускутугар кыһанан; эһиги инникигитин быһааран. ☉ Делать что-л. в интересах кого-л. в ущерб своим собственным
Мин саллар сааһым тухары бу эрэ эмээхсин иннин илиннээн хаалаары гынным. Ньургун Боотур
Эһиги иннигитин илиннээн, эһигини аһатаары сордонор буолбаппын дуо? Л. Габышев
Оо, Дойдуом! Өһөх хаанынан тыыланан Өстөөх түһэр кэмигэр Мин Эн тыыҥҥын тыыннанан, Эн илиҥҥин илиннээн Өлөрсөөлөрсө Өлбөккө үүнүөм! Баал Хабырыыс
Икки илиилээҕи (урааҥхайы, иннинэн сирэйдээҕи) иннигэр түһэрбэт көр икки I. «Дарыбыан тылынан да, охсуһуутунан да урааҥхайы иннигэр түһэрбэтэх илэ дэриэтинньик», - диир Хаҥхата. «ХС». Иннигэр уктуо - ким эмэ өлбүтүн кэннэ кини өлүө. ☉ Умирать вслед за кем-л., пропустить кого-л. вперед себя (в смерти)
[Күлүк:] Арай сарсын эриҥ өлөн хааллын, оччоҕо эн талбыккынан сылдьыаҥ суоҕа дуо? [Кэтириис:] Миигин иннигэр уктаа ини. А. Софронов. Иннин биэрбэт - туох да модьуйууга, кыһарыйыыга бэриммэт, кыайтарбат, хотторбот. ☉ Не поддается на уговоры, не сдается, не уступает никому ни в чем
«Кимиэхэ да иннигин Биэримэ; Кырдьыбыккын!» - дииллэрин истимэ. С. Данилов
«Кэрэмэс, - ытын кэтэҕиттэн имэрийдэ,- табыллыбатыбыт ээ. Дьэ аны аппытын хайдах эргитэбит? Аны иннин биэрэрин аата суох». Р. Кулаковскай
Өһөгөйдөөх өстөөхтөргө иннин биэрбэтэх комсомолец, учуутал Г.Н. Васильев өлүүгэ уун-утары туран охтубута. «ХС». Иннин былдьаппыт - күүһэсэниэтэ эстэн, кыаҕын ылларбыт. ☉ Терять силу, способность сопротивляться чему-л.; морально покоряться, подчиняться кому-л. [Ат] тыҥата кыараан, тыынара кылгаан, иннин былдьатан илистэн иһэр эбит. П. Ойуунускай. Иннин быс - ким эмэ тугу эмэ гыныахтааҕын урут түһэн соруйан мэһэйдээ, атахтаа. ☉ Преднамеренно препятствовать кому-л. в осуществлении чего-л.
Хара саҥнаах, хас сыл кэтээтэ! Биир кэм иннилэрин бы-һа сылдьар. А. Сыромятникова. Иннин быһа хаампат - наһаа ытыктыыр, куттанар, толлор. ☉ Уважать, почитать, бояться кого-л.; сильно робеть перед кем-л. (букв. не сметь переходить дорогу перед кем-л.)
Былыр мин да хаһан эрэ кийиит буола сылдьыбытым, мин тойонноох, хотуннаах этим, онно тылларын утары саҥарыахтааҕар иннилэрин да быһа хаампат этим. А. Софронов
Кинилэр иннилэрин ким да быһа хаампат. Бэс Дьарааһын
Хайа эрэ алаас түгэҕэр олорор, төҥүргэстэрин уонна үйэ-саас тухары икки атахтаах иннин быһа хаампатах Туоллар баай сэргэлэрин кытта кэпсэтиһэр курдук буолуо дуо? «ХС». Иннин көрүнэр (хайынар) - туох буолуохтааҕын билэр, кэнэҕэскитин өйдүүр (киһи). ☉ Предусмотрительный, дальновидный (человек)
Туох алдьархайай! Икки атах өйдөннө ини, үөрэхтэннэ ини хайдах иннин сатаан көрүммэт? И. Гоголев
Дьиибэ, санаабатах баҕайы, киһи иннин көрүнэрэ буоллар, өрүү өлүө суох этэ, таҥара айдаҕа. А. Сыромятникова. Иннин тымтыктанан (тымтык уматынан) көрбөт - кэлэр өттүгэр туох буолуон эрдэттэн билбэт, таайбат. ☉ Не прозревает, не может предугадать, предвидеть свое будущее
Иннин, тымтык уматынан, Эрдэтинэн көрбүт суох. Күннүк Уурастыырап
Киһи иннин тымтыктанан көрбөтүн курдук, оҕо да иннин уоттанан көрбүт суох. Ити кыыс, баҕар киһи буолуо... Д. Токоосоп
Тыый, ол мэник кыыс оҕо баҕайы хойут маннык буолуо диэн хантан тымтыктанан көрөөхтүөҕэй даҕаны. «ХС». Иннин ыл - кыай, хот, баһый; киһи тылын истэр оҥор, өрөлөспөт, мөккүспэт гын. ☉ Сломить кого-л.; заставить кого-л. признать себя побежденным
Көстөкүүнү айах атан саҥа таһаарбат чааһынан баҕас икки атахтаах иннин ылыа дии санаабаппын. Күннүк Уурастыырап
Балбаараны кытта хайа да бэйэлээх дьахтар этиһэн иннин ылбатах киһилэрэ. И. Никифоров
Нина, кырдьык дуо диэбиттии, соһуйан, уолу одууласта, онтон хайдах да утарылаһан иннин ылыа суоҕун өйдөөтө. «ХС». Иннинэн буолан - улгумнук ылынан, сөбүлэнэн; өһөспөккө, көнө сүнньүнэн. ☉ Послушно, с готовностью (делать что-л.). «Чэ, мэ, бу суругу кыладыапсыкка илдьэн көрдөр. Көрдүөн булан биэриэ. Бу кэннэ манна кэлэ сылдьыма, - сымнаҕас соҕустук саҥарда. - Хайа ол киһиҥ иннинэн буолан көрдүө үһү дуо?» А. Софронов
Дьоммун-сэргэбин кытта иннибинэн буолан, үлэлэстэрбин диэхтиибин. А. Федоров. Кини ийэлээх эрэ аҕатыгар иннинэн буолан таҥыннартарар... «ХС»
Иннинэн сирэйдээх - икки атах (атахтаах) диэн курдук. Иннинэн сирэйдээх Орто дойду урсунуттан Ордорбокко олохсуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх Иирэр илбиһэ, хара кырыыһа, солото-сокуона суох буолбат. П. Ойуунускай. Иннэ-кэннэ биллибэт - чуолкайа туга-ханныга, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт. ☉ Неопределенный, неясный, неизвестный
Эчи иннилэрэ-кэннилэрэ биллибэт дьон, ханарытан этэллэр оҥоробун. Болот Боотур. Иннэ-кэннэ суох киһи - туох да аймаҕа, оҕото-уруута суох киһи, аймахтарыттан соҕотоҕун эрэ хаалбыт киһи. ☉ Безродный, одинокий человек, бобыль
Хайдах эн туох даҕаны иннэ-кэннэ суох киһи курдук алыс кырыыгын, хайа былыргы төрүт хааммыт биир сурахтааҕа. МНН. Иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> - кырдьыбыт, өлөрө чугаһаабыт. ☉ Состариться, приблизиться к концу жизни (о стариках)
Биһиги көлүөнэ иннибит чугаһаан иһэр. Софр. Данилов
Устан иһэр сыллар баттааһыннарыттан Дуугун бэйэтэ кырдьан, иннэ чугаһаан, кэннэ ыраатан, омуһаҕа сиҥнэн иһэр. М. Доҕордуурап
Уһунукиэҥи санаабакка олорбуккун. Онтуҥ дьэ билбитиҥ, кэнниҥ уһаан, инниҥ кылгаан бүтэрэ бу ыган кэлбит. Н. Лугинов
Кэннибит уһаан, иннибит кылгаан, Кырдьан бардыбыт диэмиэххэ. Баал Хабырыыс
Кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, иннибинэн чугуйуом (чугуруйуом) суоҕа! көр кэлин. Этэн баран кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, иннибинэн чугуруйуом суоҕа! Ньургун Боотур
Окко түспүт оҥоһуум биллин, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим биллин, Кэннибинэн эрэ кэхтиэм суоҕа, Иннибинэн эрэ чугуйуом суоҕа. П. Ойуунускай
◊ Илин аһаҕас дорҕоон тыл үөр. - саҥарарга тыл өрө көтөҕүллэн уонна иннин диэки баран үөскэтэр аһаҕас дорҕооно (саха тылыгар: и, э, ү, ө). ☉ Гласный звук переднего ряда (в якутском языке: и, э, ү, ө).
II
1. аат. Күн тахсар өттө, туһаайыыта. ☉ Восток (часть горизонта, где восходит солнце)
Кырдьаҕас бааһынай оҕонньор Чампарыын Саарга киирэн эппит: «Эн оҕоҕор сөптөөх дьахтар баар буолуохтаах мантан тус илин». Саха фольк. Сол күн бэрэссэдээтэллээх суруксут охсуспуттар үһү диэн хоту, соҕуруу, арҕаа, илин …… тыл-өс тарҕана түспүт. Күндэ
Бөһүөлэктэн тахсан тус илин диэки көс кэриҥэ сири бардаххына, сүөһү пиэрмэтигэр тиийэҕин. Н. Заболоцкай
2
даҕ. суолт. Күн тахсар өттүнээҕи. Восточный. Илин улуустар Иитимньилэрин тэрийбит Таатта хатын диэн баара. Өксөкүлээх Өлөксөй
Илин тумулга кини солооһуна сылтан сылга кэҥээн нэлэйэн иһэрэ. Амма Аччыгыйа
Марба олорбохтоон баран, тахсан илин өтөх диэки элэҥнии турда. Күндэ

I
туохт.
1. Тугу эмэ илиигэр ыл. ☉ Держать что-л. в руках
Чоочо тайаҕын өрө туппутунан тура эккирээн, уол диэки түргэнник хааман бадьаалаабыт. МНН
Саҥа-иҥэ суох, Мукуйук икки илиитинэн чааскытын тутан олорон, сүөгэйин ыйырбахтыыр. Күндэ
Биэс уончалаах, кыра уҥуохтаах этиргэн киһи кумааҕыны ылан, эргимургум туппута, онтон ачыкытын көрдөөн хачыгырайбыта. Н. Лугинов
Кини илиитигэр кыра холбуканы туппут этэ. И. Федосеев
2. Туох эмэ баран иһэри, хамсыыры илиигинэн тохтот (хол., аты). ☉ Ловить кого-л. движущегося (напр., лошадь). Үрүмэччини тут.
□ Иэйэхсит хотун түһэн, сэттэ кыталыктартан бастыҥнарын тутан ылбыт
Саха фольк. Уол атын ким да кыайан туппат үһү (тааб.: тыал). Тот аты тутаат, миинэн айаҥҥа илдьэ бардахха, сыата ууллан, этэ-хаана буһар. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ тыыннааҕы тиискинэн эбэтэр тыҥыраххынан, кытаахтаан тут, өлөр (ыты, тыҥырахтаах көтөрү, сиэмэх кыылы этэргэ). ☉ Поймать, схватить кого-л. как добычу (о собаке, хищных птицах и зверях)
Хата, кыра ыттара биир куобаҕы урут туппут. Суорун Омоллоон
Хаар эбэ чаҥырҕаһы тутаары үөһэттэн батары түһээччи. Н. Якутскай
Өтөх иһиттэн ыт сүүрэн тахсан, эккирэтэн, тутан кэбиһэ сыспыта. В. Чиряев
4. Кими эмэ булан аҕалан хаай (хол., буруйдааҕы). ☉ Задержать, поймать, арестовать кого-л. (напр., преступника). Күрүөйэҕи тут.
□ Туппут киһигитин үчүгэйдик манааҥ, баҕар куотуоҕа. Н. Якутскай
Үс төгүл мээнэ атах-балай бара сылдьыбытын тутан аҕалан испиттэр. Эрилик Эристиин
Манчаары түрмэттэн куотта, кинини ханна көрөҕүт, булаҕыт да, тутан киллэрэ охсуҥ. МНН
5. Ким тугу эмэ ыыппытын илиигэр ыл (хол., баһыылканы, суругу) эбэтэр иһит (тылынан этиллибити). ☉ Получать что-л. передаваемое, вручаемое (напр., посылку, письмо, приветствие). Кэһиитэ тут. Сурукта тут. Эҕэрдэтэ тут.
□ Долгуйар Дьокуускай куорат Дьоһун мааны дьонноро, Дорообото тутуҥ! Саха фольк. Кини ийэтин өйдөөбөт, оттон аҕата ааспыт сэриигэ Ленинград аттыгар өлбүт биллэриитин ыыппыттарын туппуттара. Н. Якутскай
△ Туох эмэ наҕараадата ыл, наҕараадаҕа тигис. ☉ Удостаиваться какой-л. награды, получать какую-л. награду
Эдэр пионердар, эһиги бүгүн Правительство үрдүк наҕараадатын — Бочуоттаах Кыһыл Знамяны туттугут. Н. Якутскай
6. Илимҥэ иҥин, иҥнэр буол (балыгы этэргэ). ☉ Попадать в сети (о рыбе)
Күһүн уу сөрүүкээбитин кэннэ собо үчүгэйдик тутар буолбута. И. Федосеев
7. Тугу эмэ соҕотуопкалаан нэһилиэнньэттэн харчытыгар ыл, хомуй. ☉ Принимать что-л. от населения на заготовку (напр., сельхозпродукты). Маҕаһыын дьонтон оҕуруот аһын тутар. Эт кэмбинээтэ нэһилиэнньэттэн сүөһүнү тыыннаахтыы тутар
□ Аһы тутар маҕаһыыҥҥа атыылааччы буолта ыраатта. В. Яковлев
8. Кими, тугу эмэ тус бэйэҥ көрүүгэр, дьаһалгар ыл. ☉ Принимать кого-что-л. в своё распоряжение, ведение
Рулёв уоппускатыттан кэлэн баран миигиттэн заставатын туппатаҕа. Н. Якутскай
Сүөсүһүт өссө биэс уон биир борооскуну эбии туппута. «ХС»
9. Тугу эмэ (хол., ууну, итиини) курдары аһарыма, өтүтүмэ. ☉ Сохранять, не пропускать, удерживать что-л. (напр., воду, тепло). Түүлээх таҥас итиини үчүгэйдик тутар
□ Быһыт, сахсархай буолан, ууну кыайан туппат. Амма Аччыгыйа
Биһиги итиини тутар кирпииччэнэн миэтэрэнэн халыҥнаах кириэппэстэри дьаптайабыт. Н. Лугинов
Оһох итиини тутарын хааччыйан, бэрэбинэнэн ампаар истиэнэтин курдук охсон баран, толору туой буору куталлар. МАП ЧУу
10. көсп. Ким эмэ кистээн куһаҕаны оҥорорун (хол., уорарын, албынныырын) арый. ☉ Уличить, изобличить кого-л. в чём-л.; поймать кого-л. на месте преступления
Дьукаах ойуунун албынын тутаары, эмискэччи ыалдьыбыта буолан, кыырдан баран, чачыгыраччы күлбүтүнэн ойон турбут. Амма Аччыгыйа
Саадтан дьаабылыка уорар оҕолору туттум. Эрилик Эристиин
Үүт тиэрдээччи үүтү куттан ылан баран, ол оннугар уу кутарын туппуттар. С. Ефремов
11. көсп. Тугу эмэ батыһан, тугунан эмэ сирдэтэн айаннаа, бар. ☉ Идти, ехать, ориентируясь по чему-л., или вдоль чего-л. (напр., дороги, русла реки)
Витим дэриэбинэтигэр алта чаас кэриҥэ тохтоон бараннар, кинилэр, улуу өрүс уһун долоҕойун тутан, тус хоту устан сундулуһаллар. Н. Якутскай
Итиэннэ кыталыктары батыһан Тус хоту айаҥҥа туруммутум, Аҥаардас чолбон сулуһунан Суолум тосхолун туппутум. С. Данилов
Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
12. көсп., кэпс. Кимиэхэ, туохха эмэ мэһэй буол, ыытыма. ☉ Удержать, остановить кого-л., помешать кому-л. (напр., уйти)
Вера Михайловна дьиэтиттэн сүүрэн тахсыбыта, ырааппыт буолуоҕун, оҕото ытаан, тутта. Н. Якутскай
[Маня:] Мин син биир барыам, туох да миигин тутуо суоҕа. С. Ефремов
[Манчаары:] Мин доҕотторум диэн эмиэ бэйэбэр дылы түүнүктээх түрмэ таба туппатах …… дьоно буоллаҕа. Эрилик Эристиин
13. көсп. Кими, тугу эмэ көр-харай. ☉ Ухаживать за кем-л., заботиться о ком-л., содержать кого-л.
Харатаайап кулубалаах, …… баар эрэ соҕотох оҕолорун куһаҕаннык тутуохтара дуо, оҕоттон эрэ ураты маанытык ииппиттэрэ. Н. Якутскай
Үлэ барыта тэҥ, эр да киһи сүөһүнү тутуох, ыанньыксыт буолуох тустаах. А. Фёдоров
Нуучча бааһынайа сүөһүтүн тутара да [сахатааҕар] ордук буолан, ахсаанынан аҕыйаҕын иһин сүөһүтүн көдьүүһэ улахан буолар. Эрилик Эристиин
△ Тугу эмэ бэйэҥ илиигэр ылан дьаһай, көр. ☉ Управлять, заведовать, распоряжаться чем-л. (напр., магазином)
Харчыны сэбиэт бэрэссэдээтэлэ бэйэтэ тутар, ити харчы, баар буоллаҕына бэйэтигэр ини. Күндэ
Расторгуев лааппытын бирикээсчигэ уонна дэбиэринэй киһитэ Иван Иванович Седалищев тутара. Н. Якутскай
Дьаарай бассабыык итинтинэн сирэйдэнэн уонна тыа сиригэр сыыппараһыт киһи суоҕунан туһанан, билигин кээпэрэтиип лааппытын тутан олорор. Н. Павлов
14. көсп. Тугу эмэ ханна эмэ ууран, харай. ☉ Держать, хранить что-л. где-л. Докумуоннаргын ыскаапка тут. Оҕуруот аһын сөрүүн сиргэ тутар үчүгэй.
□ Түүлээхпитин эйиэхэ хаалларабыт, сииккэ ылларбакка үчүгэйдик тут. Күндэ
15. көсп., сөбүлээб. Киһи өйүн-санаатын сүүй, буккуй. ☉ Сильно заинтересовать, занять мысли и чувства кого-л.. Наар оонньуу-көр туппут дьоно
□ Бэйэтэ бэрт бэһиэлэй, көрдөөх-нардаах көкөт, син эмиэ мин Стёпам курдук, ырыа-үҥкүү тутан сиэбит киһитэ. С. Федотов
Оччолорго Алдан кэлэ-бара сатаабыт, быстыбыт-ойдубут, наар хаарты-арыгы туппут, илээт-кулаат да баар дойдута этэ. «ХС»
16. көсп. Ордук баһылаа (хол., туохха эмэ сатабылы, дьоҕуру). ☉ Овладеть чем-л. (напр., мастерством). Уус-уран тыл үрдүк чыпчаалын туппут ырыаһытынан былыр сахаҕа баайы биитэр тойону отунан-маһынан, сиринэн-уотунан, көтөрүнэн-сүүрэринэн сирэйдээн үгэргээн, тойокко-баайга бэйэтигэр ыллаан, олоҥхолоон биэрэн баран, биллэрбэт ырыаһыт ааттанара үһү. Саха фольк.
17. Сорох сыһыаты кытта «олус ыксары, хам ылар (кыра, кыараҕас таҥас туһунан)» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями употребляется в значении «давить, сжимать (об одежде, обуви)». Бачыыҥкам атахпын ыга тутар
□ Евстегний билиис ырбаахытын саҕата хабарҕатын хам тутар. Н. Якутскай
△ Ардыгар «хайа эмэ балаһыанньаҕа буолар гына оҥор» диэн суолталанар. ☉ Иногда приобретает значение «принимать какое-л. положение». Сөрүү тут. Аҥаар атаххын өрө тут. Түөрэ тут.
□ Боллоорутта оҕонньор чүмэчитин саба тутан кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Катерина Павловна уол обургутук быһа барбыт хааһын эмтээх баатанан саба тутта. Н. Лугинов
Машаны илиитин ыга тутта, кинилэр саҥата суох сирэй-сирэйдэрин көрсөн кэбистилэр. М. Доҕордуурап
♦ Айаҕын саба тут — 1) тугу эмэ дьон кэпсэл оҥосторун бобус, тыл тарҕаммат гын. ☉ соотв. на чужой роток не накинешь платок
Дьон айаҕын саба туппаккын (тыл ном.); 2) көр айах I. Саҥардар түп суох, айаҕын саба тутан иһэллэр. Айах тут (туттар) көр айах II. [Дарыбыан:] Эдэр ыччаппытыгар, Чуумпу акыйаан хорсуннаахай мотуруоһа, холкуоскар эргиллэн кэлбиккинэн сылгы ойоҕоһунан, арыылаах кымыһынан айах тутан көрсүһэрбитин көҥүллээ. Н. Туобулаахап
Маһарах сиэллээх улахан чороон айахха тобус-толору арыылаах кымыһы бэйэтинэн көтөҕөн аҕалан айах туппут. «Чолбон». Барары баһыттан туппут, кэлэри кэтэҕиттэн туппут көр кэл. Доҕоор, барары баһыттан, кэлэри кэтэҕиттэн тутума, дьоммутун ыыта охсуохха. Былыргыгын (уруккугун) тута сырыт (сыт) — үөрүйэх буолбут үгэскин ыһыктыма, тутуһа сырыт. ☉ соотв. не расставаться со старыми привычками
[Байбал:] Дьэ, доҕоор, биһиги былыргыбытын тута сытар дьоммут, онон бастаан аал уоппутун аһатар үгэстээхпит. А. Софронов
Дьон (дьон-сэргэ) санаатын (сүрэҕин) тут көр дьон. [Куола:] биһиги кырдьыкпытынан дьон санаатын тутан, бэйэбитигэр сыһыарыахтаахпыт. А. Софронов
Дьон-сэргэ санаатын туттахха, оччоҕо арыый күүһүрэ түһүө этибит. Күндэ
Кинилэргэ дьону бэйэлэригэр тардар, дьон санаатын тутар, дьоҥҥо таптатар туох эрэ ураты күүс баар. ССЛИО. Идэни тут түөлбэ. — үгэс оҥоһун. ☉ Заводить обычай, порядок
Оҕонньор аны саас аайы туулуур идэни тутта. Илиитигэр туппута көр илии. [Ааныка:] уонтан тахсата оҕолонон баран, илиибитигэр туппуппут эн эрэ бааргын. С. Ефремов
Инчэҕэй эттээҕи <таба> туппат — оҕотугар өлүүлээх диэн курдук (көр оҕо). Ыалым-дьонум оҕолоро барыгыт мин оҕолорум буолаҕыт, бэйэм инчэҕэй эттээҕи таба туппатах эрэйдээхпин. М. Доҕордуурап
Инчэҕэй эттээҕи таба туппаппыт, тоҕус оҕо тухары туох ыла турарый? Н. Түгүнүүрэп. Киһи илии туппат — киһи итэҕэйиэн сөбө суох, эрэлэ суох (киһи). ☉ Не вызывающий доверия (букв. не может брать за руку)
Ким билэр, [эһэ] бэркэ киһи илии туппат кырдьаҕаһа буолуо ээ. Далан
Эчи, киһи илии туппат дьоно ини! Н. Заболоцкай. Көмөрү хайа туппуттуу, туппут (курдук) — хап-хара, чох хара. ☉ Чёрный-пречёрный, чёрный, как смоль
Ньургуһун уһун синньигэс кыаһаан сирэйдээх, көмөрү хайа туппуттуу хап-хара көрсүөтүк көрбүт харахтаах, көнө уҥуохтаах дьылыгырас кыыс дьахтар буола улааппыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Көҥүл көнтөһүн тут көр көҥүл. Оҕо сылдьан айылҕа оҕолоро этибит, көҥүл көнтөһүн тутан улааппыппыт. Көрү (көрү-нары) көҕүлүттэн тут көр көр II. Ыал буолбут дьон мүөттээх ыйдарыгар, күн көдьүүһэ диэни билбэккэ, көрү-нары көҕүлүттэн туталларын туһунан кэпсииллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Төһө да түөрт уонуттан таҕыстар, Ньукуус оонньууну оройуттан, көрү көҕүлүттэн туппутунан сылдьар. С. Никифоров. Куйахата күүрэр (ытырбахтыыр, үмүрүтэ тутар) көр куйаха. Хараҥаҕа айаннаан иһэн, түлүрбэх көппүтүгэр соһуйан, куйахата үмүрүтэ тутта. Кум-хам тут көр кум-хам. Били бөҕөс утарылаһааччытын кум-хам тутан аҕыйах мүнүүтэ иһигэр ыраастык кыайда. — Дабаай, үлэбитин түргэнник кум-хам тута охсон, сөтүөлүү барыах. Кус оҕотунуу тут — күүскүнэн кими эмэ букатын киһилээмэ, кэбэҕэстик кыай. ☉ Расправляться с кем-л. очень легко (букв. поймать как утёнка)
[Суон Дьөгүөр:] Оҕо барахсаны билигин эһэ кус оҕотун тутарын курдук тутаа инибит. Күндэ
Кутун (дууһатын) тут көр кут II. Ытыктыыр, таптыыр дьоннорум, Күһүн, саас өрүү бииргэ бултаан Куппун туппут дьоннорум. И. Эртюков
Таайым сүрэҕин сүүйбүт, дууһатын туппут кыыс тыыннааҕын истибитим. Н. Абыйчанин
Нуучча бааһынайдара барахсаттар көнө, сытыары-сымнаҕас майгыларынан уот ааныттан саха отчутмасчыт дьонун куттарын туппуттара. «ХС». Күлүккэр тут көр күлүк. Туох эрэ сууламмыты күлүгэр тутан тахсан барбыта. Күн-ый быатын тут I көр күн. Иччилээх балаҕантан сүүрэн тахсаат, оҕолор күн-ый быатын туппуттара. Күн-ый быатын тут II көр күн. Дьон күн-ый быатын туппуттара, били мүччүргэннээх күн-дьыл умнуллан барбыта. Кэрэх аһын курдук тут көр кэрэх I. Эттэрин-астарын бастаан утаа кэрэх аһын курдук тутан баран, сааһыары кэмчилиир буолбуттара. Мин диэки сирэйгин тутума кэпс. — «эн биһикки сыһыаммыт итинэн быһынна, аны мин диэки сирэйгин да хайыһыннарыма» диэн ис хоһоонноох этии. ☉ соотв. забудь дорогу ко мне
«Эн тускунан мин арааһы истибитимбилбитим ыраатта, аны мин диэки сирэйгин тутума», — диэн ытамньыйа түһээт, Даша таһырдьа ыстанна. М. Доҕордуурап. Мүччү тут — тугу эмэ аһаран кэбис, куоттар (хол., тосхойбут дьолу). ☉ Упустить момент (напр., своего счастья)
[Сиэҥкэ:] Дьолу-соргуну мүччү тутар, халты харбыыр күммүт буолла дии. Амма Аччыгыйа. Өйгөр тут — өйдүү сырыт, умнума. ☉ соотв. держать в уме. Хоһооҥҥун өйгөр тут. Өйүн туппут көр өй. Устудьуон диэн өйүн туппут улахан киһи. Өрө тут — кими, тугу эмэ атыттартан ойуччу тутан ураты болҕомтоҕун уур, кыһан-мүһэн; тугу эмэ инники күөҥҥэ сырытыннар. ☉ Уделять особое внимание кому-чему-л.; выделять кого-что-л. среди других
Кэбис, ити сааһын тухары үлэни өрө туппут дьахтар тылынан барымыах, уурайар туһунан туох эмэ сүбэтэ булунуох. Далан
Таракаанап завуч буолаат, математиканы өрө тутта. «ХС»
Сорох сиргэ ханнык эрэ звенону өрө туталлар, кинини знамя оҥостор туһуттан ходуһаны буолунай анньан биэрэллэр. Ходуһа х. Саба (сабыта) тут көр саба. Түргэнник сабыта тутан бүтэрэ охсуоххайыҥ
□ Ити дьыалаҕа мин ылсыспаппын, хаһан барытын саба тутаары. «ХС»
Самсыы тут көр самсаа. Тиэтэйэн да диэн, тугу самсыы тутуохха дылы, сымыйанан. Н. Лугинов. Санааҕар тут көр санаа II. Чэ, доҕоор, санааҕар туппат инигин
□ Дьэ, кырдьаҕаһым, мэ, маны ыл уонна миигин санааҕар тутума. Күннүк Уурастыырап
[Кэтириис:] Ааныка эмээхсиэн, чэ, санааҕар мин тылбын тутума. С. Ефремов
Санаатын тут көр санаа II. Кыыс хара бастакыттан кини санаатын туппута. Сиһиҥ үөһүн быһа тутуом (тардыам) көр сис. [Абааһы уола:] Иттэнэ уураммын, Искин тыыраммын Силбиктээх илиибинэн Сиһиҥ үөһүн быһа туппатахпына Мин буолуом. П. Ойуунускай. Суолу тут — олоххор биир сүрүнү тал, ону тутус. ☉ Выбрать путь в жизни, идти по дороге жизни
Уолчаан барар буолбута, Кыыһын манна хаалларан, Сэрии суолун туппута Ийэ дойду ыҥыран. П. Тобуруокап
Үөрэ-көтө Петя Үөрэх суолун тутта. Күннүк Уурастыырап
△ Ким эмэ холобурун батыс. ☉ Следовать за кем-л. по жизни
Аҕаҕыт суолун тутаргыт тухары, Айаҥҥа мэһэй тохтотуо суоҕа, Буурҕаны көрсүһэ, тыалы утары Бааркыт иһин — ол суол баар буолуоҕа. И. Эртюков. Сутуруккун суулаа (суулуу тут) көр суулаа. Түүнүн уулуссаҕа сутуругун суулуу туттубут ыччат түбэһиэн сөптөөҕө. Сүрэҕин тут көр сүрэх. Саҥа кэлбит учуутал кыыс уол сүрэҕин туппута
□ Оччоҕо, Ыйым, көрдөр Оччотооҕу мин дьолбун, Сүрэхпин тутар, үөрдэр Мин таптыыр доҕорбун. И. Эртюков. Сүрэххэр тут көр сүрэх. Ааспыт олох баттыгын сүрэххэр тутар сыыһа буолуо. Талбыккынан тут — кими эмэ бэйэҥ сөбүлээбиккинэн, баҕарбыккынан дьаһай. ☉ Иметь полную власть над кем-л., обращаться с кем-л. как заблагорассудится
Кыысчааны баай дьахтар талбытынан тутара: таптыы туран таһыйан имилиннэрэн барара, таһыйан иһэн таптыыра. А. Сыромятникова. Таҥара аһын курдук тут көр таҥара. Убаһатын этин таҥара аһын курдук тутан, кэмчилээн сиэтэр. Тарбаҕыттан тутан баран, хонноҕор киирдэ — кыраттан саҕалаан баран, көрдүүрэ, ылара улаатан барда. ☉ соотв. дай ему палец, он и всю руку откусит
Ити киһи тарбахпыттан тутан баран, хоннохпор киирээри гынар быһыылаах, ону тохтото охсуохха. Тор тэһиинин тут (тарт) көр тор II. Көхсүттэн тэһииннээх Күн-өркөн уустара Күөмчүлүү сылдьыахтара, Ир суолбутун ирдээн Иэдээни тэрийиэхтэрэ, Тоҥ суолбутун тордоон Тор тэһииммитин тутуохтара. П. Ойуунускай. Төбөҕөр тут — элбэх баҕайыны өйдөөн хаал, өйдөөбүккүн ыһыктыма. ☉ соотв. держать в голове
Ити сыыппаралары барытын хайдах төбөҕөр тутаҕын? Төлө тут көр төлө. Кытаатан, тосхойбут түгэни төлө тутума. Туппута эрэ торуоска, кэппитэ эрэ сэлээппэ көр кэт. Туппута эрэ торуоската, Кэппитэ эрэ сэлээппэтэ, Биэрэрин бэскэ ыйаабыт, Уунарын умнан кээспит. Өксөкүлээх Өлөксөй. Туппут илиитин ыһыктыбат — ылыста да арахсыбакка үлэлиир, үлэтиттэн илиитин араарбат (киһи). ☉ соотв. работать, не покладая рук. Туппут илиитин ыһыктыбат от охсооччу
□ От тиэйиитигэр, мас мастааһыныгар туппут илиитин ыһыктыбат туруу үлэһит кини этэ. П. Аввакумов
Тутан сиир көр сиэ. Ол сытыахсыт үрүҥ-хара түүлээҕэр, көмүһүгэр, кылааннааҕар хараҕа туолбакка, ойууннуур идэлэнэн, нэһилиэгин, улууһун дьонун тутан сиир этэ. А. Неустроева
Тойонум бүгүн эмиэ төлөпүөнүнэн тутан сии сыста. Күрүлгэн. Тута түһэн биэр — кими эмэ кыратык дьарый (үксүгэр оҕону); дьулатардыы кэһэтэ түс. ☉ соотв. намять холку, намылить шею. Уол түннүк тааһын алдьаппытыгар, аҕата тута түһэн биэрдэ
□ — Оннооҕу-маннааҕы быччаҕардар оройуон хаһыатыгар ойуулаабыттарын, тута түһэн биэрээри гыммыппар, бу ойоҕум туора-маары сарыкымайдаһан мэһэйдээбитэ. П. Аввакумов. Тутуутун тут — тута түһэн биэр диэн курдук. Аһыырын умнан туран, күнү быһа оонньоон, сөтүөлээн кэлбитигэр, ийэтэ тутуутун туппута. Тууйа тут көр тууйа. Ааспыт олоҕун ыарахан түгэннэрин санаатаҕына, ыар санаа тууйа тутар. Тэһииннэ тут эргэр. — ыалдьыты ытыктаан, эйэҕэстик-сайаҕастык көрүс. ☉ Встречать гостя с почитанием, радушно (букв. держать повод)
Олбохто уура охсуҥ, Дьиэллэ тэлэйиҥ, Тэһииннэ тутуҥ, Дэбдиргэтэ ууруҥ! П. Ойуунускай
Дьэ, тахсан тэһиин тутан, дьиэл аһан киллэртиэҕиҥ. Эрилик Эристиин
Дыгын ыҥырыылаах ыалдьыттарын, тэһиин туттаран, тэллэх кэбистэрэн, бэрт чиэстээхтик тутан, эһэ-бөрө тириитэ олбох үрдүгэр олорпут. «Чолбон». Уҥуоҕун тут — 1) кими эмэ көмп. ☉ Хоронить кого-л.
Уулаах [киһи аата] быраатын Кыра Хабырыыһы уҥуох тутаары олордоҕуна, Доодороптор уруулара Чаабый Дьаакып көтөн түһэр. «ХС»; 2) кэпс. тугу эмэ үлтү түһэр, алдьат. ☉ Ломать, разбивать что-л. Бастакы УАЗ массыынаны инсэньиэр-мэхээнньик Бурцев уонна Готовцев уҥуоҕун туппуттара. «ХС». Уҥуох тутар кэриэтэ барда эргэр., кэпс. — сөбүлээбэт, таптаабат киһигэр күһэйиинэн кэргэн бар. ☉ Выходить замуж против желания, за нелюбимого (букв. отправляется словно хоронить кого-л.)
Уодьуганын тарт (тут) көр тарт. [Абааһы уолун] Уодьуганын тутуох курдук Уйадытан барда быһыылаах. Хаҥас өттүгэр Халарыктатан илдьэн, Улуу күтүрү Умса бырахта. П. Ойуунускай. Үмүрү тут — тугу эмэ бүтэр-оһор (хол., үлэни). ☉ Заканчивать что-л. (напр., работу), закругляться
Оччотооҕу тыа ыала эрдэ турара, халлаан сырдыыта күннээҕи түбүктээх үлэлэрин үксүн үмүрү туппут буолаллара. В. Яковлев
Ыт ата- ҕын (буутун) тут көр ыт II. Тамты мэлийэн ыт атаҕын тутуо да буоллар, ыра санаатын эрэл оҥостон, бултуу тахсыбытын кубулуппат үгэстээх. ФВС К. Эт туппут — улаатан ситэр сааскар тиийэн толору эттэн-сииннэн. ☉ Взрослеть, достигать физической зрелости
Үһүс дьиэ ааныгар эт тутан өссө ордук төлөһүйбүт, кэрэтийбит Аанчык тахсан турар. Амма Аччыгыйа
Киһи үйэлээх сааһыгар биирдэ эрэ эт тутар, ситэр, баараҕадыйар. Эрчимэн. Этэн-тыынан турда — өрө көтөҕүллүүлээхтик, кимиэллээхтик саҥар-иҥэр. ☉ Говорить вдохновенно, увлечённо. Мунньах бүтүүтэ киһилэрэ, дьэ, этэн-тыынан турдаҕа үһү
◊ Айан суолун тут көр айан. Кытаатан айан суолун тутан айаннаарыҥ. Бобута тут — ыһыкта-ыһыкта боп, бобо ылыталаа, бүөлээ (хол., киһи сүрэҕин, күөмэйин этэргэ). ☉ Жать, сжимать, давить (напр., о сердце)
Арахара-а-ах!.. Кыраҕыйа-чаҕыйыкы-ыа! Тоҕо эрэ бу Куһаҕан буомнарым Бобута тутар буоллахтара үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
Булгу тут көр булгу. Наһаар хамсатын чубуугун булгу тутан, тостубутун сиргэ бырахта. Суорун Омоллоон
Бу өйдөөн көрбүтүм, булгу туппут саабар ботуруонум суоҕа, батарантааһым эмиэ. Далан. Булдун туппат кэпс. — тэбиитэ мөлтөх буолан, булдун ыраахтан кыайан таппат (сааны этиллэр). ☉ Не добивать до цели (о ружье)
Карабин ис эрэдэһинэ өр тутуннахха кэһиллэр, оччоҕо кини буулдьатын күүһэ мөлтүүр, булдун туппат буолан хаалар. Я. Семёнов. Бүк тут — тугу эмэ ортотунан иэҕэн бүктээ, хоһуланар гына тут. ☉ Согнуть, сложить что-л. вдвое
Ньаака быһаҕын бүк тутар. Харысхал. Бүлгү тут — 1) ким, туох эмэ сүһүөҕүн таһаар, бүлгүрүт (хол., күүскэ эрийэ тутан). ☉ Вывихнуть сустав у кого-л. (напр., сильно поворачивая). Илиибин бүлгү тута сыста; 2) бүк тут (сааны аһарга). ☉ Разломить (ствол ружья)
Мин ыскамыайкаҕа ыстанан тахсан сааны ыллым уонна аҕабын үтүктэн, бүлгү туттум. Н. Якутскай. Ибили (илдьи) тут — илиигинэн ньыҕаччы тут (хол., отону). ☉ Смять, раздавить, растереть что-л. рукой, руками (напр., ягоду). Биир буспут помудуору ибили тутан кэбистим. Сугун аһара бустаҕына илдьи туппакка итигэстиир уустук буолааччы. Искэр тут — санааҕын аһаҕастык эппэккэ бэйэҕэр тута сырыт. ☉ Держать в себе, не высказывать открыто (свои мысли, своё мнение)
Мин төһө да хомнооторбун испэр тутар идэлээхпин. С. Курилов (тылб.)
Кулун тутар (ый) көр кулун. Кулун тутар саҥатыгар кэлэр. Кум-хам тут көр кум-хам. Кураанах хааны [бөппүрүөскэ хаатын] таһааран Кум-хам тутта. Үөһэ тыынна. Күннүк Уурастыырап
Эдьиийэ биэрбит биэс мөһөөҕүн, түргэн үлүгэрдик сулбу тардан ылан, илиитигэр кум-хам тутта. ОоТС
Кыайа тут көр кыай. Күүстэринэн [буоллаҕына] Бэрт Хара чахчы кыайа тутар эбит. «Чолбон». Мүччү тут — тугу эмэ дубук тутан илиигиттэн төлө ыһыгын. ☉ Не суметь удержать что-л., выпустить из рук
Тахсан иһэн Лаана үтүлүгүн мүччү тутта. Н. Лугинов. Ньылбы тут — тугу эмэ илиигинэн ньылбырытан хастаа. ☉ Сдирать, срывать что-л. с кого-чего-л. руками (напр., шкуру с животного)
Киэһээ аһылыктарыгар мааҕын сирбит куобахтарын ньылбы тутан буһардылар. Н. Босиков. Өс тут — кимиэхэ эмэ умнубат өстөн, өһүрбүккүн ыһыктыма. ☉ Держать на кого-л. зло, обиду
Катюша кимиэхэ да өр өс тутан сылдьыбатаҕа. А. Сыромятникова
Саа тут — 1) көр саа. Саа тутан кыргыһа сылдьан өлбүт буоллар, санааҕа астык буолуо эбит. П. Ойуунускай; 2) кэпс. сааланар буол. ☉ Охотиться с ружьём. Оҕом саа тутар кэмэ чугаһаата. Төлө тут — илиигиттэн тугу эмэ алҕаска эбэтэр кыайан туппакка ыһыгын. ☉ Выпускать из руки (рук) что-л. нечаянно. Кинигэҕин төлө тутан сиргэ түһэр. Тутан ыл (илт) — киһи туох эмэ баайын, малын күүскүнэн ыл, былдьаа. ☉ Забирать, отнимать у кого-л. что-л. [Суон Дьөгүөр:] Ити остуорас хара баранаак сопхуоска олорон оҕуспун тутан илдьэ барбыта эбээт. Күндэ
[Хандыы:] Миигин көрдөтөр диэҥҥин, ас астааччылартан биир ыаҕас иһи быһа тутан ылбыт үһүгүн дии. А. Фёдоров. Уҥуох тут кэпс. — киһи тостубут уҥуохтарын имэрийэн-томоруйан, оннун буллар, силбэһиннэр. ☉ Править кости
Сахаларга тостубут уҥуоҕу тутар маастардар үгүстэр. Н. Босиков
Саҕаһа курдук тырыыҥка тыыраннар, хам тутан олороннор, сахалыы атаҕын уҥуоҕун тутан чартаан, биинтэнэн ыбылы кэлгийэн кэбиспиттэрэ. В. Яковлев
Икки бухатыыр хоолдьуга сүөһүлэрин уонна уҥуох тутар дьоннорун илдьэ кэлбиттэр. Багдарыын Сүлбэ. Эксээмэн (со- чуот) тут — ким эмэ билиитигэр сыанабылла биэр. ☉ Принимать экзамен, зачёт. Үөрэххэ киирээччилэртэн эксээмэннэ тут.
др.-тюрк. тут, тюрк. тутмак
II
туохт.
1. Тугу эмэ ыпсаран, холбоон ситэрэн-хоторон оҥорон таһаар. ☉ Возводить какое-л. сооружение, строить
Быһыты үрэх тоҕойун күлүгэр, сүүрүк мөлтөөн кэлэр сиригэр, тутарга быһаарбыттар. Амма Аччыгыйа
Байбал диэн оҕонньор Баһылайы оһоҕу хайдах тутарга үөрэтэр, үлэ мындырыгар уһуйар быһыылааҕа. В. Титов
[Марина:] Саҥа дьиэ тутар сирдэрэ быһыылаах, сүрдээх үгүс бэрэбинэ таһыллыбыт этэ. «ХС»
△ Элбэх тутуулардаах олорор сири төрүттээ. ☉ Обосновать населённый пункт
Кинилэр санаатылар бу тутар Саҥа куораттарын сарсыҥҥытын. С. Данилов
Эн хостуур көмүһүҥ Төрөөбүт дойдугар Тайҕаны солуоҕа, Куораты тутуоҕа. П. Тулааһынап. Билигин сүүс сүүрбэ чилиэннээх Үс сиргэ бөһүөлэк туттубут, Эрилик Эристиин
2. көсп., үрд. Туох эмэ үтүө кэскиллээҕи оҥор. ☉ Создавать, созидать что-л. (напр., новую жизнь)
Саҥа олоххо, үлэһит былааһыгар Дьолу-соргуну тутуохпут, Дьоллоох олоҕу олоруохпут. П. Ойуунускай
Эйэлээх быһыынан, истиҥник санаһан Үөрүүлээх олоҕу туппуттар. Күннүк Уурастыырап
Дьолу туппуппут ол иһин, Ньургун буолбуппут ол иһин. Эллэй
ср. тув. тудар ‘строить; построить’