народный певец-импровизатор.

1) участник осохая; 2) запевала-импровизатор в танце осохай.

и. д. л. от туой = 1) певец-импровизатор; 2) воспевающий; айылҕаны туойааччы поэт поэт, воспевающий природу, певец природы.

аат. Оһуохай тылын этээччи; оһуохайга кыттааччы. ☉ Запевала-импровизатор в танце осуохай; любитель участвовать в осуохае, участник осуохая
Ааныка эмээхсин атаҕым утуйбут диэн өйөттөрөн оһуохайдьыттарга илтэрэр. «ХС»
И.Ф. Захаров норуот ырыаһыта, ааттаах оһуохайдьыт буолбутун туһунан истибитим. «Кыым»

1. аат. Тута хоһуйан ыллыыр, туойар киһи, норуот ырыаһыта. ☉ Народный певец-импровизатор
   Туойан намылытыахпын Тойуксут буолбатахпын. И. Гоголев
   Мойуос тойуксута Уҕарыта уруйдаата. С. Зверев
2. даҕ. суолт. Тута хоһуйан ыллыыр, туойар дьоҕурдаах. ☉ Умеющий импровизировать, импровизирующий
   Толуу сэргэ курдуктар Тойуксут оҕонньоттор. П. Дмитриев
   Онуоха кулуба тойон Тойуксут киһитин Чобуо Доргуунчаны, Тойукта тут диэн, Сорудахтаан солоҥодуйда. С. Зверев

1. аат.
2. Ырыа толорооччу, ыллыыр идэлээх киһи. ☉ Человек, умеющий петь или занимающийся пением профессионально, певец
   Саха оҕуһун мииннэ да ырыаһыт (өс хоһ.). Уол үҥкүүһүтэ, ырыаһыта, көрө-нара туох да олус буолбут. Саха фольк. Сатыыр да буол, Сатаабат да буол — Киһи эрэ барыта саас Ырыаһыт буолар, атаас. Т. Сметанин
   Ырыаһыт ыксыыр күнүгэр Өрөөбүт уоһун өһүлэр. Баал Хабырыыс
3. Ырыа айар идэлээх киһи, ырыа айааччы. ☉ Сочинитель, автор песен
   С.А. Зверев — үлэһит дьон ортотуттан үөскээн тахсыбыт ырыаһыт. Софр. Данилов
   Саха норуотун умнуллубат хомуньуус уола, бастыҥ талааннаах ырыаһыта, саха суруйааччыларын тапталлаах убайдара уонна иитээччилэрэ Платон Алексеевич Ойуунускай үтүөкэннээх киһи этэ. Амма Аччыгыйа
   Бар дьон аныгы ырыаһыттан олох дьиҥ сиэриттэн ылыллыбыт уусуран тыллаах хоһоону күүтэр. Эрилик Эристиин
4. даҕ. суолт.
5. Олус үчүгэйдик ыллыыр, кэрэ куоластаах, ыллыыр-туойар. ☉ Обладающий красивым голосом, умеющий петь, голосистый, поющий
   Ырыаһыта да суох бүгүн Ырыаһыт буолуоҕун курдук. Баал Хабырыыс
   Кэҕитэн ырыаһыт да оҕо. М. Доҕордуурап
6. Ырыаны айар. ☉ Воспевающий, сочиняющий песни
   Бу киэһэни, бу туманы Хаһан эрэ мин ахтыам. Ахтыбычча манньыйан Ырыаһыт дууһаланыам. С. Данилов
   Ыл, тут ырыаһыт доҕоруҥ Бастакы бөдөҥ айыытын! Дьуон Дьаҥылы
   ◊ Норуот ырыаһыта — бар дьонун, норуотун билиниитин ылбыт, кутун туппут уус-уран тылынан хоһуйан ыллыыр киһи. ☉ Всенародно признанный певец-импровизатор
   Норуот ырыаһыта К. Оросин айылҕа көстүүлэрин көннөрү уустаан-ураннаан ойуулааһынынан муҥурдаммат. Эрчимэн
   Норуот ырыаһыттарын үйэтитии, кинилэр кэхтибэт кэрэ историяларын үөрэтии, кырдьык кэрэхсэбиллээх даҕаны, кэскиллээх даҕаны. «Кыым»
   Савва уонна Николай Алексеевтар курдук норуот ырыаһыттардааҕынан Баатаҕай нэһилиэгэ оройуоҥҥа киэҥник биллэрэ. АҮ. Ырыаһыт бэйиэт — ырыа буолан ылланар элбэх хоһооннордоох бэйиэт. ☉ Автор текстов многих песен, поэт-песенник
   Норуокка элбэхтик ылланар ырыа тылын суруйбут киһини ырыаһыт бэйиэт диэн тапталлаахтык ааттааччылар. СДТА
   Алексей Бродников — ырыаһыт бэйиэт. «ХС». Ырыаһыт чыычаахтар — саҥалара кэрэ дорҕоон буолан ырыа, муусука курдук иһиллэр көтөрдөр. ☉ Певчие птицы
   Ырыаһыт чыычаахтыы Мин дайан, Баҕардым — Ыллыахпын-туойуохпун. А. Абаҕыыныскай
   Ырыаһыт чыычаах ыллаабакка сатаммат, ыллаатаҕына эрэ дуоһуйар. И. Данилов
   Биһиги дойдубутугар ылыныллыбыт айылҕа харыстабылын туһунан сокуон ырыаһыт чыычаахтары өлөрөрү уонна уйаларын алдьатары бобор. «Кыым»

даҕ.
1. Аһыылаах, сабыыта суох, тугунан да бүөлэммэтэх. ☉ Открытый, ничем не прикрытый
Дьон тахсан аһаҕас аанынан көрбүттэрэ. Амма Аччыгыйа
Яков дежурка аһаҕас аанын өҥөс гынабын диэн, эмискэ тохтуу түстэ. Н. Заболоцкай
Аһаҕас иллюминатордарынан күн уота чаҕылыччы тыкпыт. И. Данилов. Утар. сабыылаах, бүтэй
2. Көстө сылдьар, нэлэккэй. ☉ Открытый, обнаженный, оголенный
Хойуу, тымныы салгын мин аһаҕас моонньубун кууспахтыыр, таныыбын кычыгылатар. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор аһаҕас уолугун тарбанна. Болот Боотур
Күн уота оҕолор илиилэрин, атахтарын, аһаҕас уолуктарын ууруур. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Тугунан да хааччаҕа суох, нэлэмэн. ☉ Ничем не загражденный, не закрытый, открытый. Аһаҕас хонуу. Аһаҕас истиэп. Аһаҕас сир
□ Онон, уҥа учаастак аһаҕас, үрдүк сир буолан, күнүһүн биир поһу, түүнүн патрулларын эрэ ыытан манаталлар. Н. Якутскай
4. көсп. Ким баҕалаах кыттар кыахтаах. ☉ Доступный для всех желающих, открытый. Аһаҕас мунньах. Аһаҕас уруок. Аһаҕас көбүөр
□ Ол ааспыт атааннаах олоххо Ананан төрөөбүт оҕолор Өстөөхтүүн аһаҕас мунньахха Уоттаах тылынан хапсаллар. С. Данилов
др.-тюрк. ачыҕ, ачыг
тюрк. сачыҕ
♦ Аһаҕас айахтаах көр айах
Байбаралаах Малаанньа төһө да аһаҕас айахтааҕын, ордук-хоһу тыллааҕын иһин оннук акаары дьахтар буолбатах. Л. Попов
[Василиса] хас билсэр дьахтарын аайы кэпсии сылдьар аһаҕас айахтааҕа. Н. Якутскай. Аһаҕас дууһалаах — тугу саныырын, толкуйдуурун иһигэр тута сылдьыбат, кистээбэккэ санаатын атастаһар. ☉ С открытой душой, с открытым характером
Василий Васильевич киһи кырдьык да үөрдэ диир гына үөрэр, хомойдо диэн хомойор, өтө көстө сылдьар, аһаҕас дууһалаах киһи этэ. ВВМ. Аһаҕас сарыннаах, үүттээх өттүктээх киһи — киһиэхэ аламаҕай, сайаҕас сыһыаннаах киһи. ☉ Чуткий, отзывчивый к людям человек. Аһаҕас халлаан анныгар — үөһэттэн туох да хаххата суох, таһырдьа. ☉ Под открытым небом, ничем не прикрытый
Ол эрээри, бу маннык кыра оҕолордуун таһырдьа, аһаҕас халлаан анныгар хаалар сүрэ бэрт. Н. Якутскай
Аһаатыбыт уонна сорохпут балааккаҕа, сорохпут бэс төрдүгэр, аһаҕас халлаан анныгар сулустары одуулаһа сытан утуйан хааллыбыт. И. Данилов
Инньэ гынан, холкуос бурдугун аһаҕас халлаан анныгар таах хаалларан, ардахха сытытыаҥ дуо? П. Аввакумов. Аһаҕас эттээх — саха итэҕэлинэн, абааһыны, сибиэни билэр, көрөр, истэр киһи; бүтэй эттээх киһи билбэтин-көрбөтүн билэр-көрөр киһи. ☉ По якутскому верованию — человек, который чувствует, видит сверхъестественные существа
Тиһэҕэр, Куйаха ойоҕо диэн аһаҕас эттээх өмүрэх эмээхсин этэ сэлээр буолан, мэнэрийэн бараары гыммытыгар дьэ тохтоотулар. Болот Боотур
«Сир ийэ айыллыбыт ырыатыгар» былыргы импровизатор бэйэтин көннөрү дьонтон ураты аһаҕас эттээх, өйдөөх киһи быһыытынан ойууланар. Эрчимэн
◊ Аһаҕас дорҕоон көр дорҕоон
[Хуор салайааччыта] эйэҥэлиир куоластаах толорооччулар аһаҕас дорҕооннору, тыл сорох сүһүөхтэрин уһуннук тардалларын модьуйар. АҮ
Начаалыньык, остуолун үрдүгэр сытар паапканы аста, сорох аһаҕас дорҕооннору эҥээриччи соҕус тардан, саҥаран барда. М. Попов
Аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ көр дьүөрэлэһии. Кини [Софронов] аллитерацияҕа — строкалар иннилэригэр, истэригэр аһаҕас, бүтэй дорҕооннор дьүөрэлэһиилэригэр олоҕурдар да, уларыйбат эпитеттэртэн аккаастаммыта. Софр. Данилов
[Кулаковскай Якутскай педтехникумугар] ордук чорботон аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэригэр тохтуура. Суорун Омоллоон. Аһаҕас сүһүөх көр сүһүөх. Аһаҕас сүһүөхтээх тылларга холобурда бул эрэ
□ Оҕолор маннык түмүккэ кэлэллэр: аһаҕас уонна төттөрү сүһүөхтэр наар тыл иннигэр тураллар эбит. КИИ МКТТҮө. Аһаҕас сэллик — үөннээх сөтөллөөх сэллик (сэллик бактериялара киһи силигэр булуллар буоллаҕына маннык этэллэр). ☉ Туберкулез открытой формы (так говорят, когда болезнетворные бактерии туберкулеза обнаруживаются в мокроте больного)
Сэллик микробтарын сүрүн тарҕатааччыларынан аһаҕас сэлликтээх (үөннээх сөтөллөөх) дьон буолаллар. АЕН КСНСХ
Ыарыһах силиттэн сэллик палочкалара (бациллалар) булуллар буоллахтарына, сэллик оннук формата аһаҕас (бациллалаах) сэллигинэн ааттанар. НСЕ ТСЫаКРЭ