мыын диэнтэн хай
аата. Мин омос да көрүүбэр соччо мыыныыта суох уу кэлбиккэ дылы. Н. Лугинов
Кумаарга дэлби сиэтэн кэлбит ынах синньин өр имэрийтэрэрин сөбүлүүр уонна онтун мыыныыта суох төлүүр. У. Нуолур

аат.
1. Оҕону көрөрхарайар, бүөбэйдиир киһи. ☉ Няня, нянька
Сор суолламмыт кыыһы Ананий аҕабыыт ойоҕо ньээҥкэнэн ылбыта. Эрилик Эристиин
Сокуон быһыытынан, үс игирэлээх ыалга ньээҥкэ көрүллэр. «ХС»
Дэлби түспүт оҕо ыалдьыбыт сирин ууратаары, имэрийтэрээри ийэтигэр эбэтэр ньээҥкэтигэр сүүрэн тиийэр. Л. Толстой (тылб.)
△ Улахан киһини оҕо курдук көрөр-харайар киһи. ☉ Человек, ухаживающий за взрослыми, няня
Клеопатра, тыаттан киирээт, дьиэ хомуйааччы, ас астааччы, убайыгар ньээҥкэ буолбута. А. Фёдоров
Букатын умнубут хос быраата икки күн оронун аттыгар олорон эмп иһэрдээччи, ньээҥкэ бэрдэ буолта. Н. Габышев
Эдэркээн уол ыарытан Эрэйдэнэрин аһынан, Биэлсэр кыыс үлэ булбут, Бэйэтинэн ньээҥкэ буолбут. «ХС»
2. Ыалдьааччылары көрөр-харайар эмп үлэһитэ, саньытаарка. ☉ Санитарка (в лечебном учреждении)
Таастаах ууну иннигэр туппутунан ньээҥкэ киирэн кэлэр. С. Никифоров
— Олус үчүгэй. Мин — ньээҥкэбин, Василиса диэммин. Ити аата эн биһикки билсэ оҕустубут. «ХС»

аат.
1. Үүттэн хойуутун, сүмэтин арааран (холбуйан эбэтэр сэппэрээтэргэ сүүрдэн) ылыллыбыта. ☉ Отделённая густая, жирная часть молока, сметана
Симиин хойуу сүөгэйбит Сэппэрээтэргэ сирилээтэ, Кыынньа буспут ымдааммыт Кытыйаҕа кырылаата. С. Васильев
[Эмээхсин] ити сайын ынах аһын сүөгэйи, хайаҕы, суораты олохтоох дьоҥҥо амсатар. Олохтоох омуктар кэлэн аһаан баран олус хайгыыллар. Далан
Маайа эмээхсин, бу дойдулуу эттэххэ, дагда оҥорон сүөгэйин ытыйа турар. Л. Попов
Оҕо сылдьан сайылыкка сүөгэйдээх килиэби мотуйар олус да минньигэс буолара. «ХС»
2. көсп. Туох эмэ сүмэтэ, саамай үчүгэйэ. ☉ Самая лучшая, отборная часть чего-л., сливки
Ырыаһыт төрөөбүт тылын баайын-дуолун, сүөгэйин, ойуулуур-дьүһүннүүр кыахтарын баһылаан, ону кыайа тутан, ырыатынхоһоонун айдаҕына, бар дьон истиҥ биһирэбилин ылар. «ХС»
Биһиги норуот айымньытын сүөгэйиттэн атынатын бириэмэҕэ тус-туспатык сомсон ыларбыт туһунан толкуйдаан көрүөх тустаахпыт. «Кыым»
♦ Сөрүүн сүөгэй курдук поэт. — сайыҥҥы сөрүүн салгыны хоһуйан этии. ☉ Поэтическое описание летнего прохладного ветерка (букв. словно прохладные сливки)
Сөрүүн сүөгэй курдук, Үтүө киэһэ эргийдэ, Онтон миэнэ хоһум ордук Чуумпу буолла, дьэгдьийдэ. Күннүк Уурастыырап
Киэһээҥҥи сөрүүн салгын үчүгэйэ бэрт! Сөрүүн сүөгэй курдук киһи дуоһуйа ыймахтыыр. Н. Якутскай
Араас от-мас сытынан аҥылыйар сайаҕас салгын, сөрүүн сүөгэй курдук сүрэҕибыары ортотунан киирэр. И. Данилов
◊ Сүөгэй ас эргэр. — от силиһин эбэтэр мас субатын сүөгэйгэ булкуйан, кыратык эттээн оҥоһуллубут хааһытыҥы ас (ытык-мааны ыалдьыттарга бэлэмнэнэр). ☉ Кашеобразная пища из сливок и мяса с корнями трав или заболонью, предназначенная для почётных гостей. Сүөгэй иирдии — саха оонньуута: тарбахтары көнөтүк тутан баран, икки илиини ытыстарынан сыһыары тутуллар, уҥа илиини сыыйа чорботон таһааран, тарбахтар төбөлөрүнэн хаҥас илии тарбахтарын төбөтүн куустараллар. Онтон хаҥас илиини өрө анньан, уҥа илии тарбахтарын көннөрө имэрийтэрэн баран, эмиэ куустаран кэбиһэллэр. Итинник тарбахтары солбуһуннаран, түргэнник элэҥнэтэн оонньууллар. ☉ Якутская забава: ладони плотно прижимают друг к другу. Постепенно сдвигая ладонь правой руки вперёд, выставляют кончики пальцев и охватывают ими кончики пальцев левой руки. Затем делают обратное движение — кончиками пальцев левой руки охватывают кончики пальцев правой руки. Таким образом, попеременно сдвигая то одну, то другую ладонь, совершают описанное действие в быстром темпе. Сүөгэй уута — сүөгэйи иирдэн арыы оҥордоххо ыгыллан тахсар, уу кэриэтэ убаҕас. ☉ Обезжиренная молочная жидкость, образующаяся в процессе сбивания масла, пахта
Арыт ийэбит сүөгэй уутун үөрэ оттоон буһаран, бутугас диэни оҥорор. И. Федосеев
Кыа уктаах сүөгэй уутунан оҥоһуллубут үөрэ — сайын оҕолор сүрүн аһылыктара. «ХС»
Хайах син биир чохоон курдук оҥоһуллар, ол гынан баран сиикэй арыыга үүт оннугар сүөгэй уута кутуллар. Дьиэ к. Сүөгэй ыаҕас — сүөгэй кутарга аналлаах ыаҕас (саар ыаҕастааҕар кыра). ☉ Берестяная посуда цилиндрической формы для сливок, ёмкостью меньше ведра. Таал-Таал эмээхсин бэйэтэ сүөгэй ыаҕаһын кэтэн кээһэр. Ойон туран, муспут бөҕүн анныгар киирэн хаалар. Саха фольк.
ср. саг. чөөкей, бур. зөөхэй, п.-монг. дьөдекей, монг. зөөхий ‘сметана’

I
1. туохт. Кими, тугу эмэ суохтаан чуҥкуй, санаарҕаа, эрэйдэн (хол., таптыыр дьоҥҥун, дойдугун). ☉ Скучать, тосковать по кому-чему-л. (напр., по близким, родным, родным местам)
— Төрөөбүт дойдубун, үөскээбит алааспын Бар дьоммун ахтабын... Ахтабын доҕоччуок! — диир үһү дэһэллэр [Манчаары]. Амма Аччыгыйа
Кинини мин илэ көрдүүбүн, Кинини мин түһээн көрөбүн, Суоҕугар бүтэйдии ахтабын, Баарыгар тылбыттан матабын. С. Данилов
[Маайыс:] Бу ахтан тахсан баран, кыра оҕо курдук, аҕам эрэйдээххэ баттахпын имэрийтэрэ олорорум үчүгэй буолбат дуо? С. Ефремов
2. Туохха эрэ болҕомтоҕун ууран, бэлиэтээ (үксүгэр таарыйа, туохха эрэ сыһыаран, даҕатан). ☉ Говорить, сообщать, вспомнив что-л., упоминать (обычно вкратце, вскользь), не обходить своим вниманием что-л. Ахтан аас.
□ Кини эбээһинэстэриттэн саамай боччумнаах соҕустарыттан аҕыннахха, кини ынах хомуйар уонна тиэргэҥҥэ түптэлиир
Куонаан оҕонньор отуутугар өтөр-өтөр өйүө таһар. Н. Заболоцкай
Кинилэр манна хаалар туһунан тоҕо эрэ хаһан да ахтан көрбөт этилэр. Софр. Данилов
Күн тахсыаҕыттан киириэр диэри бу кэри-куру алааска биир ааты араас амарах тылынан ахталлар. И. Гоголев
3. Бэйэҥ ааспыт олоххуттан тугу билбиккин-көрбүккүн, өйгөр туппуккун кэпсээ. ☉ Предаваться воспоминаниям, вспоминать
Кутинскай М.И. ахтарынан, өлүөн иннинэ аҕай Неустроев хаайыы остуораһынан киниэхэ Лермонтов хоһооннорун кинигэтин кистээн ыыппыт. П. Филиппов
Күн ылаар. Тыал, намтаа чараҥмар. Чуумпуруҥ, кырдьыбат чыычаахтар. Мин бүгүн ааспыты аҕынным — Силлиэрэн, дирбиэрэн ааспыты. С. Данилов
4. Урут аһыы үөрэммит аскын сиэххин баҕар. ☉ Будучи лишенным привычной, любимой пищи тосковать по ней
[Балбаара:] Оччоҕо күөрчэх оҥорон биэрэбин дуо? Төрөөбүт аскын ахтыбытыҥ буолуо. Л. Попов
Дьиэлэриттэн тэйбит, оҕолоруттан-кэргэттэриттэн арахсыбыт, бэйэлэрэ бу алдьархайга түбэспит дьон дьиэ аһын ахталлар. Амма Аччыгыйа
Аҥаардас эт аһылыкка киирэн, бурдугу ахталларыгар аҥаардара буолбут. Н. Заболоцкай
5. кэпс. Өйдөө, өйгөр тутан хаал. ☉ Запомнить, сохранить в памяти, вспоминать, упоминать
Мин бэйэм даҕаны [сыманы] төһөнү да сиэтэхпинэ туоҕум да ыалдьарын ахтыбаппын. Уваровскай. Күн үтүөтүн ахтабын. ПЭК СЯЯ
6. кэпс. Дьоҥҥо тугу эмэни санат, санатан эт. ☉ Напоминать кому-л. о чем-л.; иметь в виду что-л. Мин иэспин киниэхэ ахтаар эрэ. ПЭК СЯЯ
◊ Аанньа аҕын көр аанньа II
Оннооҕор, киһиргээн эттэххэ, күн судаар ыраахтааҕы, аанньа ахтан, миэхэ наҕараада ыытар. Н. Неустроев. Ахтар айыы миф. — Орто дойду дьонун-сэргэтин, сүөһүтүн-аһын араҥаччылыыр, уһаантэнийэн барыыларын түстүүр айыы (айыылар). ☉ Божества, постоянно покровительствующие людям и рогатому скоту Среднего мира (земли)
Биһиги ахтар айыыбыт илэ Иэйэхсиппит, көстөр уоттаах Дьөһөгөйбүт анаабыт эбит. Ньургун Боотур
Биһигини хороҥ айыыбыт холбообут үһү, ахтар айыыбыт артыаллаабыт үһү. Одун биис оҥорбут үһү. Саха фольк. Ахтар айыыҥ араҕас илгэтин Уунан дугунан ылаҥҥын, Айаҕыҥ диэки анньан көрөөр — Ааһыаҥ-туоруоҥ суоҕа. П. Ойуунускай. Ахтар Айыыһыт миф. — Орто дойду дьоно ууһуу-тэнийэ туралларын араҥаччылыыр, түстүүр айыы. ☉ Айыысыт (богиня), покровительствующая, заботящаяся о благополучии, потомстве людей
Ахтар Айыыһыт аргыстаныҥ! Уордаах Дьөһөгөй оруолластын! Биһиктээх оҕону иэгэйэ бигээҥ! С. Зверев
Хотун ойох кэпсэтэ кэллим. Ахтар Айыыһыппыт, эдьээн иэйэхсиппит Анаабыт анала оннук үһү... П. Ойуунускай
Эдьээн иэйэхсит эдьиийбит Илэ-бодо имэҥирбит эбит, Ахтар Айыыһыт аҕаспыт Ала чахчы дьалыҥнаабыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
тюрк. саҕын
II
туохт. Үнүн, түлүн (төрөөрү — ынах сүөһү туһунан). ☉ Тужиться во время родов (о животных, обычно о корове)
Ынах ахтан эрэр. Ахсыс ыйыгар ахтыбыт. ПЭК СЯЯ
III
туохт., кэпс. Сыыйа тохтоон хаал, тахсыбат, сүүрбэт, тэстибэт буол (хол., баастан хаан). ☉ Переставать, прекращаться (напр., о крови из раны). Бааһын хаана аҕынна. Тэҥн. ах