прил. үөһэттэн аллара түһэр, намтаан иһэр; в нисходящем порядке намтаан иһэр бэрээдэгинэн; # нисходящая интонация лингв, намтаан түһэр интонация.

сыһыан т., к эпс. Дьаҕырыйар сэрэтиини көрдөрөр (күүскэ соҕус буолан баран, намыһах интонациянан этиллэр). ☉ Выражает строгое, угрожающее предупреждение (произносится довольно энергично, но с пониженной интонацией). Нохоо-о, уу баһаргын умну ма эрэ. Нохоо-о, оргууйдаа эрэ. Нохоо-о, сэрэппэтэҕэ диэйэҕин

сыһыан т., кэпс. Саҥарааччы күүскэ долгуйуутун, сөҕүүтүн, ыксааһынын көрдөрөр (үрдүк интонациянан этиллэр). ☉ Выражает сильное волнение, изумление, торопливость, отча я ние г оворя щег о (произносится с высокой интонацией). Нохуу-у, кэлэ тарт! Но х у у - у , таҥаскын уот сиэн эрэр! Нохуу-у, тугун элбэҕэй!

аат., тыл үөр. Кими, тугу эмэ тустаан, аатын ааттаан ыҥырары бэлиэтиир тыл. ☉ Обращение
Туһулуу тыыммат эттиктэргэ, сиргэ-дойдуга, араас хамсыыр-харамайга эмиэ туһаайыллыан сөп. ЧМА СТС. Туһулууну саҥарарга ыҥырар интонация туттуллар, туһулуу атын тыллардааҕар арыый күүскэ, бэлиэтик этиллэр. ННН СТМО
Этии ортотугар турар туһулууну икки өттүнэн соппутуойунан араарыллар. ПНЕ СТ

саҥа алл. Сааныыны көрдөрөр (күүскэ, үрдүк интонациянан этиллэр). ☉ Выражает строгое предупреждение с угрозой (произносится энергично, с повышенной интонацией)
[Баай Байбал:] Эккэй! Кини өссө Бассабыык Баһылайынан куттуура баар эбит дии. П. Ойуунускай
Омоҕой кыыһыран сиргэ силлиир: Эккэй, эр булунан эриллэҥнээбиккин иҥиир иэнниирим буолуо! М. Обутова-Эверстова
«Эккэй, кэл эрэ бэттэх!» — диэбитинэн [Бөҕө Ньукулай] Күүстээх Мааркап диэки хардыылыыр. С. Тумат
русск. экий

саҥа алл. сыһыан холб. Өйдөнөр, биллэн турар диэн санааны араас интонация көмөтүнэн күүркэйии, уордайыы, үгэргээһин, кыһыылаах элэк дэгэттээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает отношение говорящего к высказываемой мысли как к чему-л. само собой разумеющему с оттенками эмоционального усиления, гнева, иронии, сарказма, которые передаются с помощью интонации (а как же, ну конечно же)
Хайыай оҕолор! Ыт курдук биһигини охсуһуннара оонньоон эрдэхтэрэ дии! Амма Аччыгыйа
«Хайыай оҕолор!» – Нарыйа, эгди буолан, киэҥ-киэҥник атыллаталаабыта. В. Яковлев
Хайыай оҕолор, тойон буолбучча таптаабытынан дьаһайан эрдэҕэ. «ХС»

туохт. эб. Этэр санааны, эбэн, чорботон күүһүрдүүнү көрдөрөр (үксүн ааттары кытта тутлар). ☉ Служит для модального выделения, усиления высказываемой мысли
Кырса ардыгар уон алтаҕа тиийэ оҕону төрөтөн ньырылатар. Эймэҥнэһэн элбэх ыама диэтэҕиҥ. И. Федосеев
Барахсан, маҥан куба ууга түһэн олорорун курдук, кылбайан, кырдьык да, бэртээхэй дьиэ диэтэҕиҥ. «Кыым»
△ Арыт хомолто, сиилээһин толбонноох буолар. ☉ Иногда имеет оттенок сожаления и осуждения
Туһугар эмиэ моһуок диэтэҕиҥ. Табыллыбат дьон киэнэ куруук итинник. Н. Лугинов
Быһатын эттэххэ, ылахтаһыы диэтэҕиҥ. Г. Колесов
Кир-хах, дьүһүн-бодо диэтэҕиҥ. И. Данилов
△ Иэйиилээх күүркэтиини көрдөрөр, күүһүрдэр интонацияны уонна дьэ диэн курдук сыһыан тыллары кытта туттуллуон сөп. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное усиление (употр. в восклицательных предл. и сочетается с модальными словами типа дьэ)
[Кыыс:] Ол эрээри хайаан да мөлтөх сирдээх. Ону таба тайаныахха наада! Сыалай стратегия диэтэҕиҥ! Н. Лугинов
Итини барытын эттэххэ дөбөҥ, судургу курдук. Тэрийиэх диэтэххэ, дьэ, түбүктээх дьыала диэтэҕиҥ! Софр. Данилов
Дьэ, уолаттар диэтэҕиҥ! Г. Колесов

I
туой I диэнтэн бэй
туһ. Туонар күнүм Тоҕуоруйда, Алҕанар күнүм Адаҕыйда. Саха фольк. Эн куолаһыҥ ымманыйа туонар Этиллибэтэх сырдык таптал туһунан. С. Данилов. Эн мөҕөн этэҕин: «Бэйэҕин туонаҕын, Бэйэҥ эйгэҕиттэн тахсыбаккын!» С. Данилов
♦ Кэп туон көр кэп II
Кэскиллээх ырыаны ыллаан, Кэп туонан, Кэриэс этэн Киэҥ халлааҥҥа көтөрүм буолла. Саха фольк. Муҥҥун туон (ытат) көр муҥ I. Ол бэйэм муҥмун туонар, Сорбун суланар Күнүм кэллэ, оҕолоор. С. Зверев
Тулаайахтар, дьадаҥылар …… мустан, төбөлөрүн холбоон олорон муҥнарын туонуо этилэр да, ыалга сылдьар бобуулаах. А. Сыромятникова
II
аат., кэпс. Саҥарар киһи кимиэхэ, туохха эмэ сыһыанын көрдөрөр куолаһын уларытыыта. ☉ Интонация, тон речи
Тохтуу түһэн баран саҥарбытыгар үгэргээһин туона куолаһыттан сүтэр. Далан
Буруйу барытын бэйэтигэр ылынар курдук туонунан ыйытта. С. Курилов (тылб.)
Командующай …… быһаччы, холур туонунан салайар дьонун кытары кэпсэтэр үгэстээҕэ. К. Симонов (тылб.)

эб. Саҥарааччы этэр санаатын бигэргэтэн, туоһулаан, утары мөккүһэн, сэмэлээн, күүһүрдүүтүн көрдөрөр (сүнньүнэн кэпсиирэҕэ сыстар). ☉ Используется для усиления утверждения, подтверждения, возражения, упрека (ведь, же - в основном примыкает к сказуемому)
Уоллары бэйэлэри куоракка киллэрэн биэрэргэ уон биэс сүүһү ылан тураҕын дии. Амма Аччыгыйа
Оттон эр киһигин дии, сүбэтин бул ээ... Н. Неустроев
Ол, кавалер буоллум диэн, өлүөм дуо? Бэйэҥ атахтааххын дии, куот ээ. С. Ефремов
Илья, киһи бөҕөҕүн дии... Н. Габышев
△ Күүһүрдэр интонацияны кытта чэйиилээх-күүрүүлээх дэгэттэнэр. ☉ В восклицательных предложениях приобретает эмоционально-экспрессивный оттенок
Ойохтоох эн бааргын дии, онтукаҕын көр, харай ээ! Н. Неустроев
Бокуруопка эрэ диэри аһынар эбит дии! Амма Аччыгыйа
Көр, бу алдьархайы... Дьэ, иэдээн дии! Н. Якутскай
Дьэ, абааһы эмээхсинэ дии! С. Ефремов
△ Атын эбиискэлэри кытта суолтатын холбообот, ол эрээри сорох эбиискэлэр суолталарын күүһүрдэр. ☉ Свое значение, как правило, не сочетает с семантикой других частиц, но значение некоторых усиливает
Оттон бу сокуоннай эрэ баар эбит дии. Н. Неустроев
Ээ, кэлбитэ биллибэт этэ. Бүгүн бээтинсэ эрэ дии. Амма Аччыгыйа
Кинилэр дойдуларын көрдүүрүҥ сүрэ да бэрт дии, аҕаа. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Кими эмэ тугу эрэ гынарыгар сорудахтаа; дьаһай. ☉ Поручить кому-л. что-л.; распорядиться о чём-л. [Маайа:] Соруйбуккутун төттөрү этэ иликпин, тугу үлэлээ диэбиккитин үлэлииргэ дылы гынабын дии. А. Софронов
«Сытыма, бараҥҥын отто оҕус», — кэргэнэ эрин соруйар. Далан
Саҥа хотуурдары уктуурга, кыраабыллары, атырдьахтары оҥорорго Кымаах Байбалга уонна Муҥучах Борокуоппайга соруйдулар. А. Бэрияк
2. Көлүнэр көлөнү эбэтэр ыты саҥа таһааран, охсон, тиҥилэхтээн айаннат, түргэтэтэн биэр, киксэр. ☉ Понуждать к быстрому бегу, движению, погонять
Манчаары кыһыытыттан-абатыттан илиитин сүһүөхтэрэ лачыгырыар диэри көнтөһүн ыга тутта уонна атын күүскэ баҕайы тиҥилэхтээн соруйда. Софр. Данилов
Наартатыгар нүксүччү туттан олорбут сукуйдаах хотугу киһи табаларын тиэтэтэн, уһун ураҕаһынан соруйа иһэр. «ЭК»
Булчут ыттарын тиэтэтэн: «Тах-тах!» — диэн сотору-сотору соруйара. «ХС»
◊ Соруйар киэп тыл үөр. — хайааһыны оҥорууга соруйууну, көрдөһүүнү, баҕарыыны көрдөрөр киэп. ☉ Повелительное наклонение
Туохтуур олоҕо соруйар киэп биир ахсаанын иккис сирэйин кытта сөп түбэсиһэр. ПНЕ СТ
Билиҥҥи түүр тылларыгар соруйар киэп үксүн иккис, үһүс сирэйдэргэ туттуллар. АНК БТТ. Соруйар этии тыл үөр. — соруйууну, буойууну эбэтэр көрдөһүүнү көрдөрөр этии. ☉ Побудительное предложение
Соруйар этии ураты интонациялаах, ол соруйар интонация дэнэр. СОТТҮө
Кими эмэ тугу эрэ оҥорорго көрдөһөр эбэтэр соруйар этиини соруйар этии диэн ааттанар. ПНЕ СТ