аадьай диэнтэн көстө түһүү. Илин диэки иэҕэс гынна, Арҕаа диэки аадьас гынна, Соҕуруу диэки суодьас гынна. П. Ойуунускай

сыһ. Төбөҕүн икки өттүнэн иҥнэҥнэтэ (хамсаа). ☉ Покачивая головой из стороны в сторону
Кыҥнах-иҥнэх хамнанна, иэҕэс-куоҕас тутунна, тарбахтарын сараҥнатта. И. Никифоров

дьүһ. туохт. Түргэн хамсаныылары оҥорон хаамп (сымнаҕас эттээх-сииннээх эмис, суон киһини этэргэ). ☉ Идти, двигаться быстрым шагом (о толстом, тучном человеке)
[Боллоорутта] тугу да өйдөөбөккө аппараҥныы олорбохтоон баран, ойон туран …… иэҕэспит кириэстэрдээх киһи уҥуоҕун диэки малҕаһыйа турда. Амма Аччыгыйа

аат. Суудуналар, оҥочолор кэлэн тиксэллэригэр анаан биэрэккэ оҥоһуллубут миэстэ эбэтэр кыра судно тохтуур сирэ. ☉ Пристань
Өрүс хааһын кыйа, иэҕэспит дьиэлэрдээх эргэ куорат бириистэнигэр дьон бөҕө тоҕуоруспут этэ. Л. Попов
«Максим Аммосов» диэн ааттаах теплоход, бириистэнтэн тэйэн, биэрэги кыйа доллоһуйда. Н. Лугинов
Киэһэ сэттэ чаас саҕана Петр, күдэн буорунан бурҕачыйар бириистэни одуулаһан, «Кыһыл» борохуот палубатыгар турбута. Софр. Данилов

тыаһы үт. туохт., сөбүлээб. Олус түргэнник, өйдөнүмтүөтэ суохтук саҥар. ☉ Говорить очень быстро и невнятно. Өлөксөй бэрт үгүстүк дьабыгыраата да, ким да тугу да өйдөөбөтө. Туоратынан барбыт киһи [сыарҕаттан] көөһөлүйэн тахсар, хоһооно биллибэттик дьабыгырыыр. А. Федоров. Кэннин хайыспахтыы-хайыспахтыы, кэпсэтэ олорор киһитигэр иэҕэс гына-гына бэһэҕээ буолбут улахан көрсүһүү туһунан айаҕа хам буолбакка дьабыгырыыр. Уот ч.

иэҕэх гын - кыратык иэҕэйэн ыл (иэҕэс гын диэннээҕэр кыра, кылгас хайааһыны көрдөрөр). ☉ Слегка качнуться в сторону
Инитэ оҕо диэки иэҕэх гынан Уордаах соҕустук, Саманнык курдуктук Саҥара турбута үһү... П. Ойуунускай
Онуоха буоллаҕына Кыыс оҕо кылаан бэрдэ Дьырыбына Дьырылыатта обургу Суһуоҕа да силир гыммата, Бэргэһэтэ даҕаны Иэҕэх гынан көрбөтө. П. Ядрихинскай

кылбачый диэнтэн дьаһ
туһ. Наҥнаҕар бэстэр хойуу төбөлөрүн күн уота алтан өҥүнэн дуйдаан кылбачыппыт. Л. Попов. Ойуун иэҕэс гынаат, түнэ этэрбэһин сототуттан удьурхай уктаах быһаҕын кылбачытан таһаарда. И. Гоголев
Кини …… куобах истээх түнэ үтүлүгүттэн атыыр көҕөн кур баттаҕын кылбачытан таһаарда, көһүөлээх харахтарын тиэрэ-маары сотунна. И. Никифоров

даҕ. Үөһэ өттүнэн токуруйбут, иҥнэйбит. ☉ Согнутый, наклонённый, будучи очень высоким (о дереве). Өҥкөҕөр тиит
□ Өҥкөҕөр тиити Үлтү үрдэ, алыҥах маһы аннынан түөрдэ, сытынньаҥ дүлүҥү сыылларда, Эмэх маһы эргиттэ. П. Ядрихинскай
Уһун киэһэни, түүнү быһа өҥкөҕөр үөт анныгар быыкайкаан эҥээр отууларын икки өттүгэр иэҕэһэн олорон тахсаллар. А. Сыромятникова
Үрүйэни туораан түҥ-таҥ түспүт суон өҥкөҕөр тииттэрдээх тыаҕа киирдилэр. «ХС»
ср. монг. ёнхигор ‘тощий, худой, костлявый’

1. даҕ. Бөкчөччү түспүт, токуйбут (киһи сиһин этэргэ) эбэтэр оннук систээх. ☉ Согнутый, сгорбленный, горбатый (о спине человека)
   Биир тарбахтаах бөкчөгөр оҕонньор бүтүн хайаны таһар үһү (тааб.: от тардар тордуох). Демьян оҕонньор, уолугар баһыйтаран, кэпсээнин тохтотон баран …… бөкчөгөр көхсүнэн уотугар аргынньахтаан олордо. Эрилик Эристиин
   Таһырдьаттан бэрэссэдээтэл иэҕэс-куоҕас гынан киирэр. Кэнниттэн биир бөкчөгөр оҕонньор батыһан киирэн: «Хайа, сэгэриэм, туох диэн этэҕиний, оттон бурдукпун үнүрүүн аҕалан туттарбытым дии?» — диир. Күндэ
   Инники олорор маҥан баттахтаах оҕонньор баһын кэҕиҥнэтэр, кинилиин сэргэстэспит кимистигэс уостаах бөкчөгөр эмээхсин …… уоһун салбаммахтыыр. Н. Габышев. Тэҥн. бөгдьөгөр
2. аат суолт. Киһи көхсүгэр сиһин тоноҕоһо токуруйбутуттан үөскүүр эбэтэр сүөһү, кыыл сиһигэр үүнэр улахан болчойон тахсыы. ☉ Горб; горбун. Тэбиэн бөкчөгөрө. Икки бөкчөгөрдөөх тэбиэн

I
туохт.
1. Кыптыыйынан быс. ☉ Резать, кроить что-л. ножницами
Дьахталлар ичигэс таҥаһы тигээрилэр сукуна курдук сымната имитиллибит таба тириитин кырыйаллар. Н. Якутскай
Ким бу курдук, хас сэбирдэҕи барытын биир быһыылаах гына кырыйан, киэпкэ баттаан оҥоортой? Суорун Омоллоон
Мавра сыппах кыптыыйа таҥас кырыйар тыаһа чылыгыраан иһиллэр. М. Доҕордуурап
2. Тугу эмэ сарбый, быһыы-таһаа биэрэн быс (хол., баттаҕы, тыҥыраҕы, үүнээйини). ☉ Стричь, подстригать (напр., волосы, ногти, кусты)
Лэрилэкэгэр төбөтүн киччэччи кырыйбыттар, уол оҕолуу боспоччу таҥыннарбыттар. Амма Аччыгыйа
Былыргы баай ыал мааны оҕолоро буолан, баттаҕын хаһан да кырыйбатахтара. Күннүк Уурастыырап
Суоппуйа өрүүлээх баттаҕын аҥаарын, сүр түргэнник быһа кырыйан кэбиспитэ. А. Сыромятникова
3. көсп. Тугу эмэ икки аҥыы хайытардыы инниҥ диэки түс, сыт (хол., ууну, хаары). ☉ Рассекать что-л. (напр., воду), двигаясь вперед
Аллаах оҥочо биллэрдик иэҕэс гына-гына, улам түргэтээн, уу кырсын икки аҥы тэлэ кырыйда. В. Яковлев
Онно, кубалыыр долгун баалларын, Тыы курдук Тылбыҥныы тэлээрэн, Хопто-доҕорбут кыната кырыйар. В. Чиряев
Уу дьикти кылбаархай урсунун мэник тыал кырыйда. Н. Босиков
4. көсп., поэт. Туох эмэ аттынан эбэтэр устунан кэрийэ көт, бар, туох эмэ иэнин кэрийэ, батыһа көт, бар. ☉ Лететь, парить над чем-л.; идти, тянуться вдоль по периметру чего-л.
Тэһииргээбиттии үөр туллук Хаар көҕүрүмтүйэр иэнин кырыйар. Н. Босиков
Кытылы кырыйар Кыйыа таас хайата, Эрийэр-буруйар Эрбэгэр иирэтэ. А. Бродников
◊ Кырыйа көт (хаам, сүүр) — тугу эмэ кэрийэ хаам, сүүр, көт. ☉ Двигаться (напр., идти, бежать, лететь) вдоль, по краю чего-л.
Күн олус уһаабыта, саһар икки саспат икки ардынан саҕаҕы кырыйа көппүтэ. Далан
Уҥа диэки түннүктэри кырыйа хаамта. Н. Заболоцкай
Кылбаара устан Кыталык кэллэ, Кыҥкыныы ыллаан Кырыйа көттө. М. Доҕордуурап
Уу кырыйа — кыл имэрийэ диэн курдук. — Былааҥҥыт туолуута хайдаҕый? — Эбэһээтэлистибэлиин уу кырыйа — диэхтэрэ. «Кыым»
Ууну ыытар магистральнай хоруулар Куда өрүс уҥа террасатын чабырҕайынан уу кырыйа хаһыллыбыттар. «ЭК»
ср. тюрк. кырк, кыр ‘стричь, скоблить, скрести’
II
туохт.
1. Уһуннук олох олорон, эт-хаан өттүнэн мөлтөө-ахсаа, сааһыр, кырдьаҕас буол. ☉ Состариться, становиться старым
[Сэмэн] Бу да кырыйдарбын, биир кыыс оҕону иннин ылыам дии саныыбын. А. Софронов
2. Баар буолбутуҥ, туһаныллыбытыҥ ырааппыт буолан эргэр, хаарбахсый. ☉ Становиться ветхим, обветшать
Хатыҥ тэллэйэ кырыйдаҕына, Хаахыныыкыыкыныы оонньуур. Е. Васильев
3. Былыргыта бэрдиттэн аныгы кэмҥэ сөп түбэспэт, туттуллубат буол. ☉ Устареть, выйти из употребления (о чем-л.)
Норуот тапталлаах ырыаһыта ыллаабыт, ыллыыр ырыата мэлдьи норуотун кытта! Таптал сөҕүрүйбэт, ырыа кырдьыбат! «Кыым»
♦ Кырдьан баран кылыыһыт буол — сааһыран баран эдэр киһилии быһыылан. ☉ Будучи уже немолодым, вести себя как молодой человек; вести себя не по возрасту легкомысленно
Кырдьан баран кылыыһыт буолбут диэбиккэ дылы, оҕонньор ойох ылаары тииһэн эрдэҕин. А. Софронов
Киһиҥ, эр бэрдэ, өссө оҕо оҥоруох санаалаах. Кырдьан баран кылыыһыт буолбут диэбиккэ дылы. П. Ойуунускай. Кырдьан баран кыраһыт буолбут түөлбэ. — урут хаһан да ылсан көрбөтөх дьыалатынан, идэтинэн дьарыктанан эрэр киһи. ☉ Человек, который принимается за незнакомое дело (букв. состарившись, стал мелким воришкой). Бадаҕа, кырдьан баран кыраһыт буолбут диэбиккэ дылы
◊ Кырдьар саас — киһи ситии-хотуу сааһын кэнниттэн кэлэр сааһа, эт-хаан өттүнэн кэхтэр кэмэ. ☉ Старость, старческий, пожилой возраст
Кырдьар саас киһи аайы тиксибэт, дьоллоохторго эрэ тиксэр дьылҕа. Н. Лугинов
Киһи кырдьар сааһыгар Ийэ киин буора тардар. С. Данилов
Өлөр үйэбитигэр, кырдьар сааспытыгыр хайдах-хайдах олоххо тиксэн иһэр буоллубут. М. Доҕордуурап
ср. тюрк. кары ‘стареть’