несов. кого-что 1. (раскачивать) иэҕэҥнэт, тулхаҥнат, хамсат; салыбырат (трясти); 2. безл. салыптаҥнаа, байааттаҥнаа; его шатает из стороны в сторону кини икки өттүнэн салыптаҥныыр.

хаардаа 2, 3 диэнтэн дьаһ. туһ. Хотон үрдүн хаардатыахха наада
□ Ырбыт аттарын тохтотон хаардатан сиэтэ-сиэтэ, оҕонньордоох уол иннилэрин диэки иэҕэҥнэтэн истилэр. П. Филиппов

сов. 1. кого-что хачайдаа; раскачать качели хачыалы хачайдаа; 2. что, разг. (расшатать) иэҕэҥнэт, тулхаҥнат, биэрэҥнэт; 3. кого, перен. разг. хамсат, кутугу-нат; его не раскачаешь кинини кыайан хамсатыаҥ суоҕа.

несов. что I. (заставлять колебаться) биэтэҥнэт, иэҕэҥнэт, күөгэлдьит; 2. перен. (вызывать сомнение) саараҥнат, түөрэҥнэт; колебать чьи-л. убеждения ким эмэ санаатын түөрэҥнэт; 3. перен. (подрывать) халбаҥнат, түөрэҥнэт; колебать авторитет авторитетын халбаҥнат.

несов. I. кого-что хачайдаа, бигээ, иэҕэҥнэт; качать ребёнка оҕону бигээ; лодку качает безл. оҥочобутун хачайдыыр; 2. чем эйэҥнэт; качать ногой атаххын эйэьгнэт; 3. что (насосом) хачайдаа, обортор; # качать головой төбөҕүн илгиһин, төбөҕүн хамсат, тоҥхох гын.

тиниктээ диэнтэн дьаһ
туһ. Бу тоҕо сүөһүбүтүгэр халдьаайы тимир эрбэһинин тиниктэтэрбитин мин кыайан өйдөөбөппүн. Амма Аччыгыйа
Ырбыт аттарын …… тохтотон …… сылгы хаһан таһаарбыт дулҕатын сиэлин төрдүн тиниктэтэн ыла-ыла, оҕонньордоох уол иннилэрин диэки иэҕэҥнэтэн истилэр. П. Филиппов

дьүһ. туохт. Кэтит самыыларгын икки өттүгүнэн хамнатан, иэҕэҥнэтэн хаамп. ☉ Вилять, покачивать широкими бедрами (при ходьбе — о человеке, животном)
Куоска обургу ойон турда, Куобахтаах куулу кум-хам харбаата, Кэдэҥнии-кэдэҥнии кэлгийэн кэбистэ, «Кэһиилэнним» диэтэ, кэйбэрэҥнии турда. П. Ойуунускай
«Мунду куттаныах, балык үргүөх тууһутаҕын», — диэн баран Дьүлэй Өндүүкэ күлэ-күлэ, икки өттүнэн кэйбэрэҥнии, тэпсэҥнии турар. Н. Босиков

I
көр хапсыыр
Сут буолан солбонутан, хапсык курдук хагдарытан, Сотуун өлүүлүү сууһаран, Дьаҥ өлүүлүү дапсыйан, Саба баттааннар. С. Зверев
Түүмэхтээх күһүҥҥү күннэргэ, Хаар хаһыҥ хапсыгар Аһылык, кэнчээри кэхтиитэ Үрүҥ сөлөгөйү үксэтэргэ Күүрэн туран үлэлиибит. П. Ядрихинскай
♦ Хара хапсык — хара хапсыыр диэн курдук (көр хапсыыр)
Эрдэ кэлбит көтөрдөр хара хапсыкка — тыаллаах уһун тоҥорууга түбэспиттэр. ГКН КК. Арай биир дьыл, доҕоттоор, Ааттаах кураан буулаабыт Халлаан өҥө кубулуйар Хара хапсык тунуйбут. «Күрүлгэн»
◊ Хапсык тыал — хаар ууллубутун кэннэ түһэр, сири-дойдуну куурдар, сааскы хаҕыс тыал. ☉ Холодный, свирепый, морозный ветер, появляющийся после того, как сойдёт зимний снег (вследствие чего долго не всходит трава, гибнет скот)
Кыралаан хапсык тыал түһэр. Суорун Омоллоон
Биирдэ тус хоту диэкиттэн хаҕыс, хапсык тыал куугуначчы үрбүтэ. И. Гоголев
Хас хапсык тыал аппа үрдүнэн сирилиир, тииттэр чопчулаһа тоҥмут көмнөхтөөх лабааларын иэҕэҥнэтэн ааһар. Н. Абыйчанин
ср. монг. хабса ‘дуть (о сухом холодном ветре)’, тюрк. хабша ‘приходить в движение’
II
аат., түөлбэ. Дьиэ сүөһүтүгэр тыҥа ыарыыта. ☉ Лёгочное заболевание домашних животных. Хапсыкка ылларан өлбүт сүөһү этин сиэбэттэр, тириитин да туһамматтар
ср. др.-тюрк. хапчух ‘мешочек’

туохт.
1. Тугу эмэ хойуута, убаҕаһа эбэтэр туох эмэ эбиитэ, былааһыга тэҥҥэ тарҕанарын курдук тугунан эмэ элбэхтик өрө-таҥнары аймаа, хамсат. ☉ Взбалтывать, размешивать чем-л. что-л., добиваясь равномерного смешения состава, мешать. Миини булкуй. Күөһү булкуй
□ Оҕонньор, уотун иннигэр аргынньахтаан олорон, куруускалаах итии чэйин ньуосканан булкуйда. С. Никифоров
Силиммин булкуйар синньигэс мастаахпын. С. Тимофеев
2. Тугу эмэ хамсатар, иһин хасыһар, бурайар эбэтэр сэймэктиир курдук тугунан эмэ тыыт, оймоо. ☉ Перемешать что-л., рыться в чем-л.; вонзать острое во что-л. и ворочать им. Уоту булкуй. Ууну булкуй
□ Антон, кытыыттан тахсан синньигэс ураҕаһы булан киирэн, кута аннын кэриччи булкуйан көрдө да, туох да туһа суох
Мойот биллибэт. Т. Сметанин
Ордьоох төһө эмэ булкуйан баран куйуурун таһаарбыта — туох да кэлбэтэх. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] сохсоҕо киирбэт этэ, уһун ураҕаһы булан, сохсо иһин булкуйара. Оччоҕо сохсо, кураанахха эстэн, күөдэл гына түһэрэ. И. Федосеев
△ Төбө диэн тылы кытта ситимнэстэҕинэ: (төбөҕүн) икки өттүгэр иэҕэҥнэт, хамсат (хол., туохха эмэ олуйтаран тугу диэххин булбакка); (төбөҕүн) садьыйа охсон хамсат, быһыта илгиһин (хол., туохтан эмэ сиргэнэн эбэтэр туохха эмэ буолуммакка — сүөһүнү, кыылы этэргэ). ☉ В сочетании со словом төбө ‘голова’: наклонять (голову) то в одну, то в другую сторону (напр., не решаясь сказать что-л. прямо); делать резкие движения, трясти (головой, напр. при испуге, или упрямясь — о животном)
«Сибилигин дуо? Суох, мин тугу да кэпсээбэппин», — дии-дии баһын булкуйбута. Н. Якутскай
Мэччийэ сылдьыбыт субан сүөһүлэр дьиэ таһыгар мүлүрүҥнэһэн кэллилэр. Төбөлөрүн булкуйаллар, кутуруктарынан кымньыылана охсуналлар. Л. Попов
Эмискэ таба, төбөтүн булкуйа-булкуйа, хаһыҥыраата. Тэки Одулок (тылб.)
3. Туохха эмэ эбии атыны холбоо эбэтэр атын-атыны холботолоо. ☉ Прибавлять, примешивать что-л. к чему-л. или соединять что-л. разнородное в одно
[Дьөгүөссэ:] Бэйэ, били оҕолор кэллэхтэринэ, отонноомохтуу түһэн, илдьэ барыллыа. Ыа, дьэ дагдаҕа булкуйан сиир минньигэһикэтэ бэрт буоллаҕа ээ. Күндэ
Биир куул сиэмэҕэ икки куул уоҕурдууну булкуйабын. П. Егоров
[Аянитов] …… булкуйбут кырааскатын палитратын кытыытын диэки бистэ. Софр. Данилов
4. Тугу эмэ туохха эмэ бис, умньаа, төкүнүт. ☉ Обвалять что-л. в чем-л., обмакивать во что-л., валять кого-что-л. в чем-л.
Дьахтар имигэс …… тарбахтарынан лапса оҥорон бурдукка булкуйар. Н. Габышев
Тугу барытын буһаран арыыбытыгар булкуйан сиэхпит. Амма Аччыгыйа
Көмүһү төһө да көлбөххө булкуй — син биир килбэйэн көстө сытыаҕа. Эрчимэн
Сиргэ-буорга булкуйа иликпинэ, киэр буола оҕус мантан!.. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Киһини туох эмэ үчүгэйэ суох суолга холбоо, кытыар. ☉ Вовлекать кого-л. в какое-л. неприятное дело, впутывать
Миитэрэй олус долгуйан олорон Дьөгүөрдээнтэн тугу эрэ ааттаһаркөрдөһөр. «Баһым хас буолуой?..» • диир Дьөгүөрдээн. — «Кэбис, Миитэрэй, эн миигин итиннэ булкуйума». Амма Аччыгыйа
«Манна, сэриигэ, оҕолору булкуйар эмиэ туохха нааданый?», • дии саныыр Ростов. Л. Толстой (тылб.)
6. Тугу эмэ мээнэ уларытан-тэлэритэн, сөптөөх сааһын, сүрүнүн кэс, бутуй. ☉ Нарушать порядок или основной смысл чего-л., путать, перепутывать, запутывать
[Сүөкүлэ:] Олорор олохпутун аймаан, тиэрэ булкуйан эрэллэр буолбат дуо? А. Софронов
[Улуу Кудаҥса] ол курдук бэрт эрэйи эрэйдэнэн, улуу муҥу көрөн, түҥ-таҥ, тиэрэ-маары булкуйан, араастык ырытан баран …… дьиибэни тэриннэ, дьиктини сананна. П. Ойуунускай
Аҕыс мөһөөҕү сиэн кэбиспитэ тахсан уонна суот дьыалатын хараарчы булкуйан кэбиспитин эбэн, үс сыл хаайыыга сыппыта. Эрилик Эристиин
△ Киһи өйүн бутуйан, сыыһа суолга киллэр, муннар. ☉ Путать, вводить кого-л. в заблуждение
Мин хара айыылаах, хараҥа буруйдаах киһибин, дьон булкуйаннар, таҥнары ытыйаннар, бандьыыттыы сылдьыбытым. И. Бочкарев. Кылаас өстөөҕө, итэҕэл, абааһы туһунан сымыйа сэһэннэри тарҕатан, хараҥа дьон санаатын булкуйар. Н. Габышев
7. Холбонуо суохтары холботолоо, биири атыны кытта бутуй. ☉ Путать, смешивать кого-что-л. с кем-чем-л., принимать одно за другое
Атын киһини кытта булкуйдаҕыҥ буолуо... Амма Аччыгыйа
[Оҕо] Уус дьиэтигэр гаайка, буолта, Тоһоҕо бөҕөнү булкуйан, Аҕатыгар «көмөлөһөрө». Р. Баҕатаайыскай
Түүлү уонна дьиҥнээх түбэлтэлэри бииргэ булкуйан өйдүү-өйдүүлэр, кинилэр туохха эрэ үөрэн, оргууй күлсэ олороллор. Л. Толстой (тылб.)
△ Биири туттар оннугар атын-атыны бутуйан тутун (хол., саҥарарга). ☉ Смешивать, перемешать одно с другим (напр., языки в речи). Нууччалыы-сахалыы булкуйан саҥар
□ Итинтэн сиэттэрэн улам бодоруһан, сахалыы-нууччалыы булкуйан кэпсэтэн барбыттара. Н. Якутскай. Тээнэ эбэҥкилэрин эдэр өттүлэрэ …… эбэҥкилии кэпсэттэхтэринэ, араастаан булкуйа саҥараллар. Я. Семенов. Тэҥн. бутуй I
◊ Күлэ-күлэ күлүн булкуй фольк. — кими эмэ кыайан-хотон күл-көмөр оҥор, суох гын. ☉ Торжествовать победу над кем-л., расправиться, уничтожить кого-л. полностью
Эһэ-эбэ саҕаттан иринньэх бэйэлэрин илгэ быйаҥынан иитиэхтээн киһи-хара оҥорбут күрүөх билэ дьоҥҥун күлэ-күлэ күллэрин булкуйаары, оонньуу-оонньуу уоттарын умуруораары гынна. Күннүк Уурастыырап