несов. см. присвоить.

1) выступать с растопыренными пальцами, когтями; 2) перен. пытаться схватить, присвоить что-л.; дьон баайыгар сарбайыма не пытайся присвоить чужое добро.

кып гыннар= а) схватить что-л. проворно, незаметно; б) перен. разг. стащить, украсть, присвоить незаметно.

сов. и несов. 1. кого (присвоить звание) аттестациялаа, аатта иҥэр; 2. кого-что (дать отзыв) сыаналаа, сыаната биэр. ;

несов., утаить сов. I. что (скрыть) кистээ, кистээн кэбис; утаить правду кырдьыгы кистээ; 2. кого-что (спрятать) кистээ, саһыар; 3. кого-что (тайно присвоить) кистээн хаалларын.

аат. Барытын бэйэҕэ ыла сатааһын, кэрээнэ суох өрүсүһүү. ☉ Стремление нагло присвоить что-л. себе, беззастенчивое желание прибрать к рукам что-л. Оһол төрдө — обот-соллоҥ диэбиккэ дылы (өс ном.)
[Кыырт] оботун-соллоҥун туһунан мин хоту булчуттартан элбэҕи истэрим. Н. Заболоцкай
Атыыһыттар, эргиэмсиктэр оботторун-соллоҥнорун улам куччатан иһэри ситиһиэхтээхпит. И. Никифоров

сов. 1. что (сделать) оҥор, ыыт (сороҕор туспа тылбаастаммат); произвести опыт опытта оҥор; произвести ремонт өрөмүөннэ ыыт; 2. что (выработать) оҥорон таһаар; произвести тракторы трактордарда оҥорон таһаар; 3. что (вызвать) опор, үөскэт, таһаар; произвести впечатление өйдөбүллэ үөскэт; 4. кого-что (родить) үөскэтэн таһаар, ууһат; произвести потомство көлүөнэтэ үөскэтэн таһаар; 5. кого (присвоить звание) таһаар; произвести в офицеры офицерга таһаар; # произвести на свет күнү көрдөр, төрөт (оҕону).

туохт., үөхс.
1. Тугу эмэ (хол., элбэх аһы) аҕыйахтык уобалаан сиэн, ыйыстан кэбис. ☉ Сожрать, слопать что-л. разом, целиком
[Мороду] үс-түөрт киилэ халбаһыытын мэҥиэстибит, дьааһык аҥаара арыыларын дэлбэрийбит. И. Гоголев
Туһахха иҥнэн Тоҥон өлбүт Бэлэм куобаҕы Мэҥиэстэн б а р а н , Маҥалайа туолумуна Хара суор Хаппыт мэҥиэ сытарын Харахтыы оҕуста. Р. Баҕатаайыскай
2. көсп. Тугу эмэ бэйэҕэр иҥэрин, апчарый. ☉ Прибрать к рукам, присвоить себе что-л. чужое
Мин оттуур сирбин Көспөй күтүр мэҥиэһиннэ. Эллэй
Ол кинээс тойон биэриэх буолбут сүөһүтүн тиксэрбэтэҕинэ мэҥиэһиннин бэйэтэ. Тумарча
Судаарыстыба үс тыһыынча алта сүүс солкуобайын мэҥиэһиннэхтэрэ ити. «Кыым»
3. көсп. Кими, тугу эмэ суох оҥор, өлөр-өһөр. ☉ Уничтожить, истребить, стереть с лица земли кого-л. [Варвара:] Эн мин оҕолорбун сиэн, мэҥиэстэн баран олорор буолбаккын дуо! С
Ефремов. Кини оҕолору аны тыытыа суоҕа гынан б а р а н , ол оннугар атыттары мэҥиэстиэ буоллаҕа дии. «ХС». Сэрии төһөлөөх киһини мэҥиэһиннэ. Ч. А й т м а т о в (тылб.)

туохт.
1. Сүүрүнэн ойбон, чардаат мууһун ыраастаа. ☉ Очищать черпаком прорубь ото льда
Ньукулаас ойбонун мууһун сүүрдээн аччарыста. Амма Аччыгыйа
Атыыһыт уолаттара сүүрдэрин илдьэ тиийэн кэлэллэр, ойбоннорун сүүрдүүллэр уонна хааһаҕы соһон аҕалан ойбоҥҥо быраҕаллар. Суорун Омоллоон
Оҕонньор ыксаан ойбонун бэйэтэ сүүрдээбитэ. «ХС»
2. көсп. Дьону албыннаан бэйэҕэр тугу эмэ иҥэрин. ☉ Присваивать чужое добро путём обмана
Хайа мэлдьи үс дойдуну сүүрдээн, буор-босхо аһаан-таҥнан, …… күн көдьүүһэ суох көҥүл мэнээктээн сылдьыаххыный. Болот Боотур
Наһаа барҕарбат баайдар, кэнники эбии эргиэнинэн сүүрдээн, кыра дьону хамначчыт, кумалаан кэккэтигэр түһэртээн испиттэрэ. Эрилик Эристиин
Дьону сүүрдээн аһыахтарын баҕарбат, чиэһинэй көлөһүннэринэн олорор баҕалаах ыччаттар эмиэ үөскээн барбыттара. «ХС»
♦ Сүүрдээн сиэ — элбэх дьону бэйэҥ тускар үлэлэт эбэтэр тугунан эмэ албыннаан дьон баайын бэйэҕэр иҥэрин. ☉ Заставить работать кого-л. на себя или присвоить себе чужое добро обманом
[Дорогуунаптар] саастарыгар тыа дьонун соролоон аһаабыттарыттан ааһа түһэн, аны ол хаартынан-арыгынан сүүрдээн сиир дьаллыктаммыттар дии. Болот Боотур
Силлибит Уос урукку өттүгэр төһө эмэ киһини хамнатара, ынах хаһааска биэрэрэ, сүөһүнү ииттэрэрэ, бүтүн ийэ ууһун сүүрдээн сиэн олорбута. Күндэ
«Өр сылларга бар дьону сүүрдээн сиэбиккэр хара санааҥ ханымына — бу дьону куйааска буһаран, кумаарга туттаран айгыстыбыккын!» — уол өһүөннээх хаһыыта кулгаахпар бу иһиллэргэ дылы. АДГ СКУо

1. харай диэнтэн бэй. туһ. Туох да тиийбэт түҥ ойуурга ампаардаммыт сордоохтор хамсаналларын тухары бэйэлэрин бэйэлэрэ харанан муҥнаналлара. ПНИ АДХ
   Кыһанан туран таҥас сууйабыт, өтүүктүүбүт, үгүс өттүгэр бэйэбитин көрүнэн харана түһэрбитигэр кыра даҕаны бириэмэни булбаппыт. ФВН ТС
   Кини [Пунин] бэйэтин хараммат, чанчарык этэ, баайы-мааныны баардылыы үөрэммит киһи онтон эмиэ атарахсытарым. И. Тургенев (тылб.)
2. Тугу эмэ булан сиэ, аһаа. ☉ Употребить в пищу, съесть что-л. Хара уубун хаарыйаммын, Хаппыт лэппиэскэбин харанаммын, Кылбаҥныы умайбыт Сырдыгым диэки Сыралаһа турдум. С. Зверев
   [Бөрөлөр] Тайаҕы өр сиэбэтэхтэрэ. Ол кэнниттэн аччыктыыр муҥа хат эргийиитигэр, били өлбүт бөрөнү хараммыттара. Р. Кулаковский. Харааран хаалбыт Кур отоннору Хаартан хаһарым. Тоноон ыламмын Тотуохпар диэри Тоҥнуу харанарым. Урсун
3. Тугу эмэ бэйэҕэр туһан, ыл, апчарый. ☉ Использовать что-л. для себя, присвоить, завладеть чем-л.
   Кинилэр бар дьону супту уулаан муспут баайдарын көмүскүүллэр, бэйэлэрин эрэ истэрин хараналлар, иннилэрин көрүнэллэр. Амма Аччыгыйа
   [Сабардам] онон түүлээҕи, таба таҥаһын лаппа хараннаҕа буолуо. Болот Боотур
   Холкуостаахтар этэллэринэн, бэрэссэдээтэл Матаҥныырап уруккуттан бэйэтин харанар, сүрдээх ымсыы киһи үһү. «ХС»
   ♦ Айаххын харан көр айах I
   Айылҕа оҕото айаннаан истэ Айаҕын харанар санаалаах. И. Чаҕылҕан
   Сарсыарда кэлбитэ. Сылайтын-элэйтин Сүрэҕин бүтэйдии сэрэйтэ: «Киһилии тохтоон аһыы да түспэккин… кийиит да көһүннэр бэрт этэ». Ваням онно манныгы кэпсээтэ: «Айахпын харанан сылдьабын». С. Тарасов