туохт. Сөрүүн, тымныы тыалынан сайа оҕус. ☉ Обдавать, веять прохладным ветром
Тымныы сэтэрдэ, чэлгиэннирдэ Өлүөнэ, Тибиибуурҕа өрө иһиирдэ. Баал Хабырыыс

тыаһы үт. туохт. Быһыттаҕастык, бүтэҥитик төлүтэ биэртэлээн тыаһаа. ☉ Издавать глухие прерывистые хлопающие звуки. Саа тыаһа биһиргиир
□ Уһууран-хаһыыран тыал, буулдьа иһиирдэ …… Биһиргии-баһыргыы, тоҕута эһиннэ. С. Васильев

сыһ. Күүскэ, эрчимнээхтик, дохсуннук. ☉ Сильно, решительно, энергично
Хаҥыллык тэбэн, бардамныыр сүрэх Таптыыра даҕаны эрэйдээх. Күннүк Уурастыырап
Дьиэлээх тойон хаҥыллык Дьигис гынан сэргээтэ. С. Васильев
Хаҥыллык ат сырбаҥнаата, Кутуругунан сапсыйда, Иккитэ уолу ибиирдэ, Идэмэрдээхтик иһиирдэ. П. Ершов (тылб.)

туохт. Салгыны эҕирийэн ылан, чорбоччу туттубут уоскунан күүскэ төттөрү үрэн, хатан тыаһы таһаар. ☉ Издавать свистящий звук, свистеть
[Чыычаахтар] Им сүтүүтэ иһиирдилэр, Түүн үөһэ үһүүрдүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ойуун дүҥүрүн, былаайаҕын ылар, үстэ хатан баҕайытык үһүүрэр, үстэ суордуур, үстэ дьааһыйар. А. Софронов
Үөһэттэн Өмүрэх үгүрүө Үһүүрэн түһэн иһэн: «Үөрдэхпиэн», — диэн үөгүлээт, Өрө күөрэс гынна! П. Тобуруокап. Тэҥн. иһиир

даҕ.
1. Олус бытархай, быыл курдук таммахтардаах, кыырпахтардаах (ардах, хаар). ☉ Моросящий (дождь); мелкий (снег), пороша
Сиргэ тиийэ таҥнары намылыйбыт ыар былыттаах, сиикэрэ ардахтаах күһүҥҥү күннэри ааҕааччы бука өйдүүрэ буолуо. Н. Заболоцкай
Сиэрэй халлаан сиикэрэ хаары Сиксийэ турда, мээккэ бурдуктуу. С. Тимофеев
Сиикэрэ ардаҕынан тибиирдэ, Сиккиэр тыалынан иһиирдэ. «ХС»
Сиикэрэ хаар кыыдамнаабыта, онтон эмискэ күүскэ түһэн көбүрүнньүктэппитэ. А. Пушкин (тылб.)
2. көсп., кэпс. Элбэҕэ суох, хойуу буолбатах, аҕыйах, ханнык эмэ. ☉ Небольшой, малый (о количестве)
Булт мөлтөх үһү. Сиикэрэ куобах баара баран эрэр. Н. Босиков
«Сиикэрэ булт баар, оттон син», — Буокай оҕонньор, утуйар таҥаһын соһон киллэрээт, хардарда. А. Сыромятникова
«Сиикэрэ дьэдьэн баар эбит», — диэтэ уонна оҕонньору оҕус сыарҕатыттан түһэрдэ. Н. Босиков

I
туохт. Туохтан эмэ тардылыктан, хойутаа, бытаар. ☉ Задерживаться, медлить
Мүлгүн Бөҕө утуох киһи буолбатах, дьэ, сааллан-санньылыйан, иһиирдэн-куһуурдан аҕай истэ эбээт! ПЭК ОНЛЯ III
Ити кэнниттэн утаабакка, икки будка тимир оһоҕо тэҥҥэ лиҥкинии умайда. Н. Заболоцкай. Строд этэрээтэ бөҕөргөтүммүт кирбиититтэн тахсан биэриэ суоҕун билэн баран, Пепеляев кыһыллары утаабакка атаакалыырга быһаарыммыта. Ленин с.
ср. тув., алт. уда, с.-юг. ота ‘медлить, запоздать’
II
дьөһ.
1. Кэм сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ханнык эмэ кэм бүтээтин кытта тута буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при обозначении момента времени, сразу после которого совершается действие
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии бүттэҕин утаа Саха драматическай тыйаатырыгар саҥа салайааччы баар буолла. Софр. Данилов
Таисия Захаровна маҥнай кэллэҕин утаа сахалары дьиктиргии, сөҕө көрөр этэ. Л. Попов
Мичил маҥнай утаа чуҥкуйуох курдуга, онтон үлэҕэ үлүһүйэн, бу сир туспа кэрэтигэр абылатан, үөрэнэн хаалбыта. И. Федосеев
ср. др.-тюрк. уд ‘следовать’

туохт.
1. Саталан, сата түспүтүн курдук улаханнык тыалыр. ☉ Свирепствовать, бушевать (о непогоде)
Дьыбарсыйан сарсыарда Кыйыдыйан сатарда, — Силлиэрбэхтээн иһиирдэ, Сэбирдэҕи сиксийдэ. А. Абаҕыыныскай
2. Улахан тыас, саҥа охсуллуутуттан дуорааннан, тыас, саҥа дуорааннан (хол., тыаны, салгыны этэргэ). ☉ Наполняться громким шумом, сотрясаться от громового звука (напр., о лесе, воздухе). Тыа баһа сатарар хаһыыта иһилиннэ
□ [Ньургун Боотур] Халлаан сатарыаҕынан, Хабарҕата хайдыаҕынан Хабырына-хабырына Хаһыытаамахтаан ылла. П. Ойуунускай
Бүлүмүөт тыаһынан сатара Хараҥа түүн кэтит ытыһын Хабырҕаччы таһынара. С. Тимофеев
3. Күүскэ сатараа, сатараан иһилин (хол., саа тыаһа). ☉ Раздаваться, прокатываться, разноситься (напр., о выстреле, голосе, песне)
Тыа иһэ уотунан оргуйар, Саа тыаһа сатарар. А. Абаҕыыныскай
Ырыабыт чугдаардын, Саҥабыт сатардын, Дорообо, Саҥа дьыл. И. Артамонов
Хамандыыр илиитин өрө уунан: «Батарея, огонь!» — диэн хатан, чуор куолаһа сатарбыта. А. Бродников
4. көсп., поэт. Эбии күүрээннэнэн таҕыс, күүһүрэн кэл (абарыы-сатарыы эбэтэр үөрүү-көтүү туһунан этэргэ). ☉ Усиливаться, возрастать, нарастать, разгораться (напр., о каком-л. чувстве)
Абарбыт, сатарбыт санааны бурайа Дьаадара халлааҥҥа кыырайар. Эллэй
Хатаҥат тыала түһэр, Өһүөн ардах өрөөн барар Хара дьай күүһүн эһэр Өрөгөйдөөх өргөс, сатар! А. Абаҕыыныскай
Күн көрөн халлаан дьайҕарда, Көр-нар, үҥкүү сатарда. П. Ламутскай (тылб.)
△ Улаат, эбии уоҕур (хол., тымныы күүһүн этэргэ). ☉ Набирать силу, крепчать (напр., о морозе)
Кыһыҥҥы тымныы сатарбыт, Кыйыһыйбыт муус толоон. И. Чаҕылҕан

I
аат.
1. Туох эмэ утах курдук уһун, синньигэс, бэйэ-бэйэтин кытта холбоспута, холбуу тутуллубута (хол., кыл, баттах). ☉ Пучок (напр., волос)
Марфа Митрофановна сүүһүгэр саба түспүт чачархай баттаҕын сүүмэхтэрин хатыҥыр тарбахтарынан силэйэ анньан көннөрүнэ оҕуста. П. Филиппов. Ойуун ону [сылгы сиэлин] ылан, түөрт сүүмэх гынан баран, үс сиргэ уокка бырахта, биир сүүмэҕин илиитигэр тутан олорон үстэ-хаста иһиирдэ, дьааһыйда. Күндэ
Чаҕыл Иванович субуулаах оттон биир сүүмэҕи ылан муннугар даҕайда. С. Никифоров
2. Биир салааҕа хойуутук үүммүт отоннор (хол., моонньоҕон, виноград). ☉ Кисть, гроздь (напр., ягод, винограда). Моонньоҕон сүүмэҕэ. Виноград сүүмэҕэ
□ Ньургустаана өтөх саҕатыгар хаптаҕас хойуу үүнүүтүгэр түбэһэн, виноградтыы сүүмэҕин аҕалан, таптаан сиэн, амтаһыйа олордо. В. Протодьяконов
Сэнтимиэтир кэриҥэ уһуннаах, кораллыҥы кыһыл өҥнөөх отоннор биирдии сүүмэхтэргэ биэс уончаҕа тиийэ холбуу үүнэллэр. ДьДьДь
3. көсп. Сырдык сардаҥата. ☉ Пучок лучей света
Күн көмүс сүүмэхтэрин түһэрэр. И. Федосеев
Тахсар күн маҥнайгы чаҕыла Куорат куба ньууруттан тайанар, Үрдүк таас дьиэлэртэн саҕыллан Сардаҥа сүүмэҕэ ыһыллар. М. Ефимов
Үрүҥ көмүс сүүмэх Уҥа түннүгүнэн сыыйыллар. Баал Хабырыыс
ср. туркм. сүйүм ‘волокно’
II
аат. Аһыйбыт үүт убаҕаһын сүүрдүбүт кэннэ хаалар хойуута. ☉ Гуща прокисшего молока, остающаяся после процеживания
Суораты кыл сиидэҕэ кутан уутун сүүрдэллэр. Оччоҕо суорат хойуута, сүүмэҕэ хаалар. «Чолбон»
Сүүмэҕи, иэдьэгэйи уутун өр сүүрдэн, хатаран, хаптатан, астыылларыттан көрдөххө, дьиэтээҕи сыыры оҥороллор эбит. КЕФ СТАҮө
ср. хак. сүүмек ‘мешочек, мешочек для процеживания творожистой массы’, ДТС сүҕмэ ‘вид творога’, туркм. сүҕмэ, уйг. сүҕмэ ‘сюзьма (процеженное кислое молоко)’

аат.
1. кэпс. Иҥсэ көбүүтэ, аһара иҥсэрии. ☉ Обжорство, ненасытность, чрезмерное желание есть
Эһэ олус обото киирбит көрүҥнээх, ыт курдук кыҥнаҥныыр, санаабар балыктаах биэдэрэбин кыҥастаһар, сыраана таҥнары санньылыйар. Н. Заболоцкай
Обоппун кыайан туттумматым чахчы. Ф. Постников
Сордоҥ оботун омунугар Оннооҕор оҕотун ыйыстар. Айталын
2. көсп. Ымсыы, топпот-туолбат быһыы. ☉ Алчность, чрезмерная жадность
Уон тарбахпар оботто уган кулу, биэс тарбахпар мэнэгэйдэ кэбиһэн кулу. ПЭК ОНЛЯ I
Батталтан барҕарбыт кулаактар, Туолуо суох эһиги обоккут. Эрилик Эристиин
Бу дойдуга оҕуруктаах соҕус дьоннор оботторо оонньообута. П. Филиппов
♦ Обот-дугуй кымньыы фольк. — киһини дьулатар, олус тыастаах-уустаах, мэктиэтигэр уотунан уһуурар кымньыы. ☉ Вселяющий ужас, гудящий, высекающий искры кнут
Сол туран Суо Хотун дьаалы обургу Суостаах-суодаллаах, уоттаах-чолбонноох Обот-дугуй кымньыытынан Охсуолуу турара үһү. Саха фольк. Кыыс Чаҥыйдаан Хотун эбэ обургу Ордоотуу-ордоотуу уоттаах чолбонноох Обот-дугуй кымньыытынан Охсон аххан эрэр эбит. Саха нар. ыр. I. Обот иччитэ итэҕ. — иҥсэ иччитэ. Сахалар былыр оһох тыаһаатаҕына «обот иччитэ» иһиирэр дииллэрэ. Кинилэр санааларыгар, обот иччитэ, оһох оттулуннаҕына кэлэн, астарын «сүрүн» илдьэ барыан сөп. Ол иһин баар дьон улаханнык уһуннук иһиирэн биэрэллэрэ уонна этэллэрэ: «Мин ордук үчүгэйдик, күүскэ иһиирдим». Инньэ гыннахтарына аһыыр астара сылы быһа «кутун-сүрүн», иҥэмтиэтин сүтэрбэт диэн итэҕэйэ саныыллара. ☉ Дух жадности
В старину якуты, услышав треск в печи, говорили, что это свистит «дух жадности». Они верили, что в натопленном камельке появляется дух жадности, способный вытягивать сүр пищи, еды. Присутствующие при этом свистели так же, но более продолжительно и говорили: «Мой свист лучше и сильнее!» Они были уверенны, что если сделать так, то в течение года их пища сохранит свои жизненные силы. Былыр сахалар көмүлүөк оһох уота тыһырҕаан тыаһыырын «чупчуруйар», «обот иччитэ», «иһиирэр» дииллэрэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Обот (иҥсэ) кэбистэр көр иҥсэ. Иһим үллүөр диэри уу-хаар, соҕоон аһы иһэн бордурҕатабын да, ордук обот кэбистэрэн иһэбин. Ф. Постников. Обото көптө (хамсаата) кэпс. — иҥсэрдэ, ымсыырда. ☉ Проявлять жадность, алчность (букв. жадность его всплыла, зашевелилась)
Тууһу сиир табалар оботторо көбөр. ПСБ ГБҮ
Сарсыарда көөнньөрбөнү сиэтии сүөһүгэ олус туһалаах, иһин-үөһүн уһугуннарар, оботун көбүтэр. «Кыым»
Обото хамсаатаҕына охсуоланар кутуругун хомуна тардан кумуччу туттар. «ХС»
◊ Обот түү (быччархай) зоол. — кус, көтөр кутуругун төрдүгэр сыа быччархайын үрдүгэр үүнэр ньуолах түү. ☉ Шелковистый пух у основания хвоста птиц над сальными железами
Кус кутуругун төрдүгэр биир чөмөх ньуолах обот түүтүн быһа тардан быраҕар. Амма Аччыгыйа
[Чыычаах] түүтүн куурдуммут, тумсунан биирдии сыыйан ыраастаммыт, арыынан оҕунуохтаммыт, арыыта обот түүтүгэр баар. Суорун Омоллоон
Тирии быччархайдарыттан кутуругун төрдүгэр баар обот быччархайа эрэ сайдыбыт: ол быччархайыттан көтөр, тумсунан арыы таммаҕын ыган таһааран, түүтүн оҕунуохтанар. ББЕ З
ср. кирг. ободой ‘жадность, ненасытность’