аат.
1. Кылгас уостаах чэпчэки бинтиэпкэ. ☉ Облегчённая короткоствольная винтовка, карабин
Бу дьыалаҕа дьаарай буруйдаахтарынан Лиһирдээнэп Дьэкиим уонна харабыын саалаах Сэмэнэп Лааһар буолаллар. И. Семёнов
Хаандыга диэкиттэн өрүһү батан сатыы нуучча киһитэ иһэр үһү. Кыра ботуоҥка сүгэһэрдээх уонна харабыыннаах. ЕМП БС
2. Улахан сыраны уурбакка эрэ тугу эмэ иилэргэ, туттарарга механическай оҥоһук, ньыма. ☉ Механическая зацепка, зажим, карабин. Ытым быата харабыынынан туттарыллыбыт буолан түргэнник босхолонно

даҕ. Табар кыахтаах, атыннартан ордук табар оҥоһуулаах (хол., буулдьа). ☉ Находящий цель, меткий (о пуле)
[Эргэрбит карабин] буулдьата көҥдөйдүү барар. Оннук буулдьа табымтыата суоҕа чахчы, таптаҕына даҕаны өлөрүгэһэ суох. В. Миронов

туохт. Кими, тугу эмэ бүтэҥитик тыаһатан күүскэ оҕус. ☉ Сильно ударить по кому-чему-л., издав глухой звук
Хосхор [киһи аата] карабин луоһунан Чуураны түөскэ кибилиннэрбит. Л. Попов
Соһуччу биир улахан балаһа долгун тыыны ойоҕоско охсон кибилиннэрдэ. И. Гоголев
[Былас] Лооһойу кулгаах тааска кибилиннэрдэ. Е. Неймохов

I
туохт.
1. Таһыттан көстүбэти илииҥ эбэтэр атаҕыҥ иминэн туппахтаан эбэтэр үктэнэн көрөн бил. ☉ Распознавать что-л. на ощупь, вслепую
Кини Тогойкин суолун чэрин уллуҥаҕынан бигээн, мүччү-халты үктэнэн хааман истэ. Амма Аччыгыйа
Онтон аны утуйар таҥас анныгар, карабин саа сытарын илиитинэн бигээн көрдө. Н. Заболоцкай
Атах иминэн бигээн тууһу буллулар. У. Нуолур
2. көсп. Ким, туох эмэ туһунан тугу эмэ билэ сатаа. ☉ Пытаться узнать, получить какие-л. сведения о ком-чем-л.
Чурапчыга кэлбитэ балтараа ый буолла. Ол тухары сыылынайдары үөрэтэ, бигээн көрө сылдьар. И. Федосеев
II
туохт.
1. Аргыый аҕай төттөрү-таары эйэҥнэтэ хамсат (хол., оҕону утутаары). ☉ Качать, укачивать, убаюкивать (ребенка)
Ийэм тиийэн бигии сатаата, оҕом уоскуйбата. Н. Заболоцкай
Дьиэлээх дьахтар алта ыйдаах уолун утутаары бигии сатыы сылдьара. Н. Якутскай
2. кэпс. Биллэ-биллибэттик ил гына нарыннык сиккийэн, таарыйан ыл, аргыый хамсат, долгулдьут (тыал туһунан). ☉ Слегка сдувать; веять, плавно качать (о ветре)
Арай сылаас тыал иэдэһин оргууй бигиирэ. Н. Лугинов
Долгун тыыны өрө анньар, бигиир. Н. Заболоцкай
Тыал оту долгулдьута бигиир. АС НИСК

I
1.
хас I диэнтэн холб. туһ. [Нүһэр Дархан:] Көмө буола кэлиэхтээҕэр хата түргэнник Ииммин хасыһа кэлэр инигит! И. Гоголев
Ыттар оҥкучаҕы хаһыспаттар, аһаҕас да хаалбыт аһы кыраһалаах отой тыыппаттар. С. Маисов
Улаатан иһэн кумах куйаарга ханаал хасыһара. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Тугу эмэ көрдөөн, туоххун эмэ булкуй, хас, хаһын. ☉ Искать, перебирая, перекладывая, разбирая что-л., копаться, рыться в чём-л.
Кууһума суруксут, өр соҕус тугу эрэ көрдөөн, сиэптэрин хасыһар. Н. Якутскай
[Миша түһээн] салҕалас илиитинэн бинсээгин сиэҕин хасыһар да… сочуоккатын булбат. Өссө күүскэ хасыһар... Н. Лугинов
Сээкэйдэрин хасыһа сылдьан түгэххэ, утуйар таҥас анныгар, карабин саа сытарын илиитинэн бигээн көрдө. Н. Заболоцкай
3. көсп. Ким, туох эмэ туһунан дириҥник билээри иҥэн-тоҥон үөрэт. ☉ Кропотливо изучать что-л., разбираться в чём-л., копаться
Оҕо тугу да оҥорбутун иһин онтон кэлэйэн кыыһыран түптэлэммэккэ, итэҕэс үөскээбит биричиинэтин, төрдүн-силиһин хасыһыахха наада. Н. Лугинов
[Харитонов:] Лейтенант Сергеева, суутунан көрүллэн бүппүт дьыаланы эмиэ тоҕо хасыһаҕын? М. Попов
Литератураны хасыһан, сөбүлээн ааҕар киһи таптыыр суруйааччытын үҥэр таҥара оҥостор, адьас аанньал курдук саныыр. С. Федотов
Тоҕо эрэ Ивановиһы хасыһар буолан эрэллэр үһү. «ХС»
4. кэпс. Тугунан эмэ ыксаабакка дьарыктан, тугу эмэ өр оҥор, гын. ☉ Долго возиться с чем-л., копаться
Хасыһа, талкыйа сатыыр да, туһа суох. С. Федотов
Эрдии-эрдэ — түөрт саҕана Ира оһоҕун хаһыста. Ф. Софронов
Массыынатын мотуорун хасыһан көхсө хомурдуос көхсүнүү килэҥниир. ЭКС ТБТ
Ваня, кырдьык даҕаны олус өр хаһыстыҥ. ОЛ ПА
II
ыйыт. солб. аат. Бэрээдэгинэн ханнык, элбэхтэн ахсаанынан ханнык. ☉ Какой по порядку или какой именно из нескольких, какой, который
Кэрэтик олорон, ким хаһыс сааһыгар Күн сирин хаалларыай? Эллэй
Чуолкайдык өйдүүбүн биир сааһы, — Хаһыс сыл эбитэ буолла? Баал Хабырыыс. Хайа ый хаһыс күнэ эбитэ буолла… И. Эртюков

1. аат.
2. Сурааһыны эрийэ тардан оҥоһуллубут киэргэл, ойуу. ☉ Орнамент в виде закрученной линии
   [Огдоо] эриэккэс эрэдэһин оһуордаах ойуулаах толору арыылаах кымыстаах улахан чороону икки илиитинэн тутан Чөрөкөйгө биэрдэ. «Чолбон»
   Дьабака ортотун эрэдэһин ойуунан биэрбиттэр. Бу эр киһи уонна дьахтар куттарын көрдөрөр. Б. Павлов
   Кини синиэлин кыһыл көмүс эрэдэһиннэринэн саба тигиллибит үрдүк саҕатын, тыынарын мэһэйдэппит курдук, илиитинэн көннөрүнэн баран, санаатын ситэри эттэ. Н. Островскай (тылб.)
3. Саа уоһун иһинээҕи быһыыта. ☉ Нарезка ружья
   Карабин өр туһаннахха ис эрэдэһинэ кэһиллэр, оччоҕо буулдьата көҥдөйдүү барар. В. Миронов
4. Эриллибит, эриллэн хаалбыт (хол., быа). ☉ Кручёная бечёвка, нитка. Сап эрэдэһинэ
   □ Хатыллыбыт сабы күүскэ чиккэччи тардыллар: сап эрэдэһинэ ыпсыахтаах
   Оннук сап бөҕө буолар. Хомус Уйбаан
5. көсп. Олох ыар мускуурдара. ☉ Жизненные трудности, невзгоды, неудача
   Эргитэ санаан кэлэбин Эрэдэһин эриэн эгэлгэтин …… Сайын холоруктар сөрүүллэр, Кыһын силлиэлэр бөрүүллэр. П. Тобуруокап
   Онно буһуу-хатыы оскуолатын барбыт эрэ ыччат олох уустук эрэдэһинигэр туруулаһар аналлаах. «Кыым»
6. даҕ. суолт. Эриллэн аһыллар (күлүүс, күлүүс тыла). ☉ Открывающийся, закрывающийся поворотом ключа (о замке)
   Аан эрэдэһин күлүүстээҕин көрөн, балыыһаҕа чоочугураан тиийбиттэрэ. П. Аввакумов
   Эбэм эрэдэһин тылынан аһыллар күлүүстээх дьааһыгын түгэҕиттэн үрүҥ саппыйааны таһааран тыҥырах саҕаны биэрэрин эмэн сиир, эчи, минньигэһин, эриэхсит. «Чолбон»
   ◊ Хотуур эрэдэһинэ — хотуур тууратын укка хам тутар биһилэхтэрэ — олору түөрт муннуктуу оҥоһуулаах анал күлүүһүнэн эрийэн кытаатыннараллар. ☉ Кольца для прикрепления косы к рукоятке с помощью специального ключа. Эрэдэһин быа — тирии быаны эрийэн баран ууннары тардан хатарыллыбыта. ☉ Кручёная бечёвка. Эрэдэһин дол- гун — улахана суох дьиримнэс долгун. ☉ Небольшая волна, рябь
   Таас хайа дьаҥнаах, Эрэдэһин долгуннардаах Эрэлийэр бааллардаах Элиэнэлиир эбэбит Эҥсилгэннээх биэрэгэр …… Баһаам улахан Бастыҥ затон баар эбит. Н. Степанов
   Муора тунаархай ньуурун устун кыра эрэдэһин долгуннар таас быыстаах кумах эҥээргэ тиксэн, сур гына-гына күүгэннирэ усталлар. СҮК
   ср. тув. ээрил, алт. эрэҕин, калм. эрэсн ‘винт’

I
туохт.
1. Тугу эмэ илиигэр ыл. ☉ Держать что-л. в руках
Чоочо тайаҕын өрө туппутунан тура эккирээн, уол диэки түргэнник хааман бадьаалаабыт. МНН
Саҥа-иҥэ суох, Мукуйук икки илиитинэн чааскытын тутан олорон, сүөгэйин ыйырбахтыыр. Күндэ
Биэс уончалаах, кыра уҥуохтаах этиргэн киһи кумааҕыны ылан, эргимургум туппута, онтон ачыкытын көрдөөн хачыгырайбыта. Н. Лугинов
Кини илиитигэр кыра холбуканы туппут этэ. И. Федосеев
2. Туох эмэ баран иһэри, хамсыыры илиигинэн тохтот (хол., аты). ☉ Ловить кого-л. движущегося (напр., лошадь). Үрүмэччини тут.
□ Иэйэхсит хотун түһэн, сэттэ кыталыктартан бастыҥнарын тутан ылбыт
Саха фольк. Уол атын ким да кыайан туппат үһү (тааб.: тыал). Тот аты тутаат, миинэн айаҥҥа илдьэ бардахха, сыата ууллан, этэ-хаана буһар. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ тыыннааҕы тиискинэн эбэтэр тыҥыраххынан, кытаахтаан тут, өлөр (ыты, тыҥырахтаах көтөрү, сиэмэх кыылы этэргэ). ☉ Поймать, схватить кого-л. как добычу (о собаке, хищных птицах и зверях)
Хата, кыра ыттара биир куобаҕы урут туппут. Суорун Омоллоон
Хаар эбэ чаҥырҕаһы тутаары үөһэттэн батары түһээччи. Н. Якутскай
Өтөх иһиттэн ыт сүүрэн тахсан, эккирэтэн, тутан кэбиһэ сыспыта. В. Чиряев
4. Кими эмэ булан аҕалан хаай (хол., буруйдааҕы). ☉ Задержать, поймать, арестовать кого-л. (напр., преступника). Күрүөйэҕи тут.
□ Туппут киһигитин үчүгэйдик манааҥ, баҕар куотуоҕа. Н. Якутскай
Үс төгүл мээнэ атах-балай бара сылдьыбытын тутан аҕалан испиттэр. Эрилик Эристиин
Манчаары түрмэттэн куотта, кинини ханна көрөҕүт, булаҕыт да, тутан киллэрэ охсуҥ. МНН
5. Ким тугу эмэ ыыппытын илиигэр ыл (хол., баһыылканы, суругу) эбэтэр иһит (тылынан этиллибити). ☉ Получать что-л. передаваемое, вручаемое (напр., посылку, письмо, приветствие). Кэһиитэ тут. Сурукта тут. Эҕэрдэтэ тут.
□ Долгуйар Дьокуускай куорат Дьоһун мааны дьонноро, Дорообото тутуҥ! Саха фольк. Кини ийэтин өйдөөбөт, оттон аҕата ааспыт сэриигэ Ленинград аттыгар өлбүт биллэриитин ыыппыттарын туппуттара. Н. Якутскай
△ Туох эмэ наҕараадата ыл, наҕараадаҕа тигис. ☉ Удостаиваться какой-л. награды, получать какую-л. награду
Эдэр пионердар, эһиги бүгүн Правительство үрдүк наҕараадатын — Бочуоттаах Кыһыл Знамяны туттугут. Н. Якутскай
6. Илимҥэ иҥин, иҥнэр буол (балыгы этэргэ). ☉ Попадать в сети (о рыбе)
Күһүн уу сөрүүкээбитин кэннэ собо үчүгэйдик тутар буолбута. И. Федосеев
7. Тугу эмэ соҕотуопкалаан нэһилиэнньэттэн харчытыгар ыл, хомуй. ☉ Принимать что-л. от населения на заготовку (напр., сельхозпродукты). Маҕаһыын дьонтон оҕуруот аһын тутар. Эт кэмбинээтэ нэһилиэнньэттэн сүөһүнү тыыннаахтыы тутар
□ Аһы тутар маҕаһыыҥҥа атыылааччы буолта ыраатта. В. Яковлев
8. Кими, тугу эмэ тус бэйэҥ көрүүгэр, дьаһалгар ыл. ☉ Принимать кого-что-л. в своё распоряжение, ведение
Рулёв уоппускатыттан кэлэн баран миигиттэн заставатын туппатаҕа. Н. Якутскай
Сүөсүһүт өссө биэс уон биир борооскуну эбии туппута. «ХС»
9. Тугу эмэ (хол., ууну, итиини) курдары аһарыма, өтүтүмэ. ☉ Сохранять, не пропускать, удерживать что-л. (напр., воду, тепло). Түүлээх таҥас итиини үчүгэйдик тутар
□ Быһыт, сахсархай буолан, ууну кыайан туппат. Амма Аччыгыйа
Биһиги итиини тутар кирпииччэнэн миэтэрэнэн халыҥнаах кириэппэстэри дьаптайабыт. Н. Лугинов
Оһох итиини тутарын хааччыйан, бэрэбинэнэн ампаар истиэнэтин курдук охсон баран, толору туой буору куталлар. МАП ЧУу
10. көсп. Ким эмэ кистээн куһаҕаны оҥорорун (хол., уорарын, албынныырын) арый. ☉ Уличить, изобличить кого-л. в чём-л.; поймать кого-л. на месте преступления
Дьукаах ойуунун албынын тутаары, эмискэччи ыалдьыбыта буолан, кыырдан баран, чачыгыраччы күлбүтүнэн ойон турбут. Амма Аччыгыйа
Саадтан дьаабылыка уорар оҕолору туттум. Эрилик Эристиин
Үүт тиэрдээччи үүтү куттан ылан баран, ол оннугар уу кутарын туппуттар. С. Ефремов
11. көсп. Тугу эмэ батыһан, тугунан эмэ сирдэтэн айаннаа, бар. ☉ Идти, ехать, ориентируясь по чему-л., или вдоль чего-л. (напр., дороги, русла реки)
Витим дэриэбинэтигэр алта чаас кэриҥэ тохтоон бараннар, кинилэр, улуу өрүс уһун долоҕойун тутан, тус хоту устан сундулуһаллар. Н. Якутскай
Итиэннэ кыталыктары батыһан Тус хоту айаҥҥа туруммутум, Аҥаардас чолбон сулуһунан Суолум тосхолун туппутум. С. Данилов
Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
12. көсп., кэпс. Кимиэхэ, туохха эмэ мэһэй буол, ыытыма. ☉ Удержать, остановить кого-л., помешать кому-л. (напр., уйти)
Вера Михайловна дьиэтиттэн сүүрэн тахсыбыта, ырааппыт буолуоҕун, оҕото ытаан, тутта. Н. Якутскай
[Маня:] Мин син биир барыам, туох да миигин тутуо суоҕа. С. Ефремов
[Манчаары:] Мин доҕотторум диэн эмиэ бэйэбэр дылы түүнүктээх түрмэ таба туппатах …… дьоно буоллаҕа. Эрилик Эристиин
13. көсп. Кими, тугу эмэ көр-харай. ☉ Ухаживать за кем-л., заботиться о ком-л., содержать кого-л.
Харатаайап кулубалаах, …… баар эрэ соҕотох оҕолорун куһаҕаннык тутуохтара дуо, оҕоттон эрэ ураты маанытык ииппиттэрэ. Н. Якутскай
Үлэ барыта тэҥ, эр да киһи сүөһүнү тутуох, ыанньыксыт буолуох тустаах. А. Фёдоров
Нуучча бааһынайа сүөһүтүн тутара да [сахатааҕар] ордук буолан, ахсаанынан аҕыйаҕын иһин сүөһүтүн көдьүүһэ улахан буолар. Эрилик Эристиин
△ Тугу эмэ бэйэҥ илиигэр ылан дьаһай, көр. ☉ Управлять, заведовать, распоряжаться чем-л. (напр., магазином)
Харчыны сэбиэт бэрэссэдээтэлэ бэйэтэ тутар, ити харчы, баар буоллаҕына бэйэтигэр ини. Күндэ
Расторгуев лааппытын бирикээсчигэ уонна дэбиэринэй киһитэ Иван Иванович Седалищев тутара. Н. Якутскай
Дьаарай бассабыык итинтинэн сирэйдэнэн уонна тыа сиригэр сыыппараһыт киһи суоҕунан туһанан, билигин кээпэрэтиип лааппытын тутан олорор. Н. Павлов
14. көсп. Тугу эмэ ханна эмэ ууран, харай. ☉ Держать, хранить что-л. где-л. Докумуоннаргын ыскаапка тут. Оҕуруот аһын сөрүүн сиргэ тутар үчүгэй.
□ Түүлээхпитин эйиэхэ хаалларабыт, сииккэ ылларбакка үчүгэйдик тут. Күндэ
15. көсп., сөбүлээб. Киһи өйүн-санаатын сүүй, буккуй. ☉ Сильно заинтересовать, занять мысли и чувства кого-л.. Наар оонньуу-көр туппут дьоно
□ Бэйэтэ бэрт бэһиэлэй, көрдөөх-нардаах көкөт, син эмиэ мин Стёпам курдук, ырыа-үҥкүү тутан сиэбит киһитэ. С. Федотов
Оччолорго Алдан кэлэ-бара сатаабыт, быстыбыт-ойдубут, наар хаарты-арыгы туппут, илээт-кулаат да баар дойдута этэ. «ХС»
16. көсп. Ордук баһылаа (хол., туохха эмэ сатабылы, дьоҕуру). ☉ Овладеть чем-л. (напр., мастерством). Уус-уран тыл үрдүк чыпчаалын туппут ырыаһытынан былыр сахаҕа баайы биитэр тойону отунан-маһынан, сиринэн-уотунан, көтөрүнэн-сүүрэринэн сирэйдээн үгэргээн, тойокко-баайга бэйэтигэр ыллаан, олоҥхолоон биэрэн баран, биллэрбэт ырыаһыт ааттанара үһү. Саха фольк.
17. Сорох сыһыаты кытта «олус ыксары, хам ылар (кыра, кыараҕас таҥас туһунан)» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями употребляется в значении «давить, сжимать (об одежде, обуви)». Бачыыҥкам атахпын ыга тутар
□ Евстегний билиис ырбаахытын саҕата хабарҕатын хам тутар. Н. Якутскай
△ Ардыгар «хайа эмэ балаһыанньаҕа буолар гына оҥор» диэн суолталанар. ☉ Иногда приобретает значение «принимать какое-л. положение». Сөрүү тут. Аҥаар атаххын өрө тут. Түөрэ тут.
□ Боллоорутта оҕонньор чүмэчитин саба тутан кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Катерина Павловна уол обургутук быһа барбыт хааһын эмтээх баатанан саба тутта. Н. Лугинов
Машаны илиитин ыга тутта, кинилэр саҥата суох сирэй-сирэйдэрин көрсөн кэбистилэр. М. Доҕордуурап
♦ Айаҕын саба тут — 1) тугу эмэ дьон кэпсэл оҥосторун бобус, тыл тарҕаммат гын. ☉ соотв. на чужой роток не накинешь платок
Дьон айаҕын саба туппаккын (тыл ном.); 2) көр айах I. Саҥардар түп суох, айаҕын саба тутан иһэллэр. Айах тут (туттар) көр айах II. [Дарыбыан:] Эдэр ыччаппытыгар, Чуумпу акыйаан хорсуннаахай мотуруоһа, холкуоскар эргиллэн кэлбиккинэн сылгы ойоҕоһунан, арыылаах кымыһынан айах тутан көрсүһэрбитин көҥүллээ. Н. Туобулаахап
Маһарах сиэллээх улахан чороон айахха тобус-толору арыылаах кымыһы бэйэтинэн көтөҕөн аҕалан айах туппут. «Чолбон». Барары баһыттан туппут, кэлэри кэтэҕиттэн туппут көр кэл. Доҕоор, барары баһыттан, кэлэри кэтэҕиттэн тутума, дьоммутун ыыта охсуохха. Былыргыгын (уруккугун) тута сырыт (сыт) — үөрүйэх буолбут үгэскин ыһыктыма, тутуһа сырыт. ☉ соотв. не расставаться со старыми привычками
[Байбал:] Дьэ, доҕоор, биһиги былыргыбытын тута сытар дьоммут, онон бастаан аал уоппутун аһатар үгэстээхпит. А. Софронов
Дьон (дьон-сэргэ) санаатын (сүрэҕин) тут көр дьон. [Куола:] биһиги кырдьыкпытынан дьон санаатын тутан, бэйэбитигэр сыһыарыахтаахпыт. А. Софронов
Дьон-сэргэ санаатын туттахха, оччоҕо арыый күүһүрэ түһүө этибит. Күндэ
Кинилэргэ дьону бэйэлэригэр тардар, дьон санаатын тутар, дьоҥҥо таптатар туох эрэ ураты күүс баар. ССЛИО. Идэни тут түөлбэ. — үгэс оҥоһун. ☉ Заводить обычай, порядок
Оҕонньор аны саас аайы туулуур идэни тутта. Илиитигэр туппута көр илии. [Ааныка:] уонтан тахсата оҕолонон баран, илиибитигэр туппуппут эн эрэ бааргын. С. Ефремов
Инчэҕэй эттээҕи <таба> туппат — оҕотугар өлүүлээх диэн курдук (көр оҕо). Ыалым-дьонум оҕолоро барыгыт мин оҕолорум буолаҕыт, бэйэм инчэҕэй эттээҕи таба туппатах эрэйдээхпин. М. Доҕордуурап
Инчэҕэй эттээҕи таба туппаппыт, тоҕус оҕо тухары туох ыла турарый? Н. Түгүнүүрэп. Киһи илии туппат — киһи итэҕэйиэн сөбө суох, эрэлэ суох (киһи). ☉ Не вызывающий доверия (букв. не может брать за руку)
Ким билэр, [эһэ] бэркэ киһи илии туппат кырдьаҕаһа буолуо ээ. Далан
Эчи, киһи илии туппат дьоно ини! Н. Заболоцкай. Көмөрү хайа туппуттуу, туппут (курдук) — хап-хара, чох хара. ☉ Чёрный-пречёрный, чёрный, как смоль
Ньургуһун уһун синньигэс кыаһаан сирэйдээх, көмөрү хайа туппуттуу хап-хара көрсүөтүк көрбүт харахтаах, көнө уҥуохтаах дьылыгырас кыыс дьахтар буола улааппыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Көҥүл көнтөһүн тут көр көҥүл. Оҕо сылдьан айылҕа оҕолоро этибит, көҥүл көнтөһүн тутан улааппыппыт. Көрү (көрү-нары) көҕүлүттэн тут көр көр II. Ыал буолбут дьон мүөттээх ыйдарыгар, күн көдьүүһэ диэни билбэккэ, көрү-нары көҕүлүттэн туталларын туһунан кэпсииллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Төһө да түөрт уонуттан таҕыстар, Ньукуус оонньууну оройуттан, көрү көҕүлүттэн туппутунан сылдьар. С. Никифоров. Куйахата күүрэр (ытырбахтыыр, үмүрүтэ тутар) көр куйаха. Хараҥаҕа айаннаан иһэн, түлүрбэх көппүтүгэр соһуйан, куйахата үмүрүтэ тутта. Кум-хам тут көр кум-хам. Били бөҕөс утарылаһааччытын кум-хам тутан аҕыйах мүнүүтэ иһигэр ыраастык кыайда. — Дабаай, үлэбитин түргэнник кум-хам тута охсон, сөтүөлүү барыах. Кус оҕотунуу тут — күүскүнэн кими эмэ букатын киһилээмэ, кэбэҕэстик кыай. ☉ Расправляться с кем-л. очень легко (букв. поймать как утёнка)
[Суон Дьөгүөр:] Оҕо барахсаны билигин эһэ кус оҕотун тутарын курдук тутаа инибит. Күндэ
Кутун (дууһатын) тут көр кут II. Ытыктыыр, таптыыр дьоннорум, Күһүн, саас өрүү бииргэ бултаан Куппун туппут дьоннорум. И. Эртюков
Таайым сүрэҕин сүүйбүт, дууһатын туппут кыыс тыыннааҕын истибитим. Н. Абыйчанин
Нуучча бааһынайдара барахсаттар көнө, сытыары-сымнаҕас майгыларынан уот ааныттан саха отчутмасчыт дьонун куттарын туппуттара. «ХС». Күлүккэр тут көр күлүк. Туох эрэ сууламмыты күлүгэр тутан тахсан барбыта. Күн-ый быатын тут I көр күн. Иччилээх балаҕантан сүүрэн тахсаат, оҕолор күн-ый быатын туппуттара. Күн-ый быатын тут II көр күн. Дьон күн-ый быатын туппуттара, били мүччүргэннээх күн-дьыл умнуллан барбыта. Кэрэх аһын курдук тут көр кэрэх I. Эттэрин-астарын бастаан утаа кэрэх аһын курдук тутан баран, сааһыары кэмчилиир буолбуттара. Мин диэки сирэйгин тутума кэпс. — «эн биһикки сыһыаммыт итинэн быһынна, аны мин диэки сирэйгин да хайыһыннарыма» диэн ис хоһоонноох этии. ☉ соотв. забудь дорогу ко мне
«Эн тускунан мин арааһы истибитимбилбитим ыраатта, аны мин диэки сирэйгин тутума», — диэн ытамньыйа түһээт, Даша таһырдьа ыстанна. М. Доҕордуурап. Мүччү тут — тугу эмэ аһаран кэбис, куоттар (хол., тосхойбут дьолу). ☉ Упустить момент (напр., своего счастья)
[Сиэҥкэ:] Дьолу-соргуну мүччү тутар, халты харбыыр күммүт буолла дии. Амма Аччыгыйа. Өйгөр тут — өйдүү сырыт, умнума. ☉ соотв. держать в уме. Хоһооҥҥун өйгөр тут. Өйүн туппут көр өй. Устудьуон диэн өйүн туппут улахан киһи. Өрө тут — кими, тугу эмэ атыттартан ойуччу тутан ураты болҕомтоҕун уур, кыһан-мүһэн; тугу эмэ инники күөҥҥэ сырытыннар. ☉ Уделять особое внимание кому-чему-л.; выделять кого-что-л. среди других
Кэбис, ити сааһын тухары үлэни өрө туппут дьахтар тылынан барымыах, уурайар туһунан туох эмэ сүбэтэ булунуох. Далан
Таракаанап завуч буолаат, математиканы өрө тутта. «ХС»
Сорох сиргэ ханнык эрэ звенону өрө туталлар, кинини знамя оҥостор туһуттан ходуһаны буолунай анньан биэрэллэр. Ходуһа х. Саба (сабыта) тут көр саба. Түргэнник сабыта тутан бүтэрэ охсуоххайыҥ
□ Ити дьыалаҕа мин ылсыспаппын, хаһан барытын саба тутаары. «ХС»
Самсыы тут көр самсаа. Тиэтэйэн да диэн, тугу самсыы тутуохха дылы, сымыйанан. Н. Лугинов. Санааҕар тут көр санаа II. Чэ, доҕоор, санааҕар туппат инигин
□ Дьэ, кырдьаҕаһым, мэ, маны ыл уонна миигин санааҕар тутума. Күннүк Уурастыырап
[Кэтириис:] Ааныка эмээхсиэн, чэ, санааҕар мин тылбын тутума. С. Ефремов
Санаатын тут көр санаа II. Кыыс хара бастакыттан кини санаатын туппута. Сиһиҥ үөһүн быһа тутуом (тардыам) көр сис. [Абааһы уола:] Иттэнэ уураммын, Искин тыыраммын Силбиктээх илиибинэн Сиһиҥ үөһүн быһа туппатахпына Мин буолуом. П. Ойуунускай. Суолу тут — олоххор биир сүрүнү тал, ону тутус. ☉ Выбрать путь в жизни, идти по дороге жизни
Уолчаан барар буолбута, Кыыһын манна хаалларан, Сэрии суолун туппута Ийэ дойду ыҥыран. П. Тобуруокап
Үөрэ-көтө Петя Үөрэх суолун тутта. Күннүк Уурастыырап
△ Ким эмэ холобурун батыс. ☉ Следовать за кем-л. по жизни
Аҕаҕыт суолун тутаргыт тухары, Айаҥҥа мэһэй тохтотуо суоҕа, Буурҕаны көрсүһэ, тыалы утары Бааркыт иһин — ол суол баар буолуоҕа. И. Эртюков. Сутуруккун суулаа (суулуу тут) көр суулаа. Түүнүн уулуссаҕа сутуругун суулуу туттубут ыччат түбэһиэн сөптөөҕө. Сүрэҕин тут көр сүрэх. Саҥа кэлбит учуутал кыыс уол сүрэҕин туппута
□ Оччоҕо, Ыйым, көрдөр Оччотооҕу мин дьолбун, Сүрэхпин тутар, үөрдэр Мин таптыыр доҕорбун. И. Эртюков. Сүрэххэр тут көр сүрэх. Ааспыт олох баттыгын сүрэххэр тутар сыыһа буолуо. Талбыккынан тут — кими эмэ бэйэҥ сөбүлээбиккинэн, баҕарбыккынан дьаһай. ☉ Иметь полную власть над кем-л., обращаться с кем-л. как заблагорассудится
Кыысчааны баай дьахтар талбытынан тутара: таптыы туран таһыйан имилиннэрэн барара, таһыйан иһэн таптыыра. А. Сыромятникова. Таҥара аһын курдук тут көр таҥара. Убаһатын этин таҥара аһын курдук тутан, кэмчилээн сиэтэр. Тарбаҕыттан тутан баран, хонноҕор киирдэ — кыраттан саҕалаан баран, көрдүүрэ, ылара улаатан барда. ☉ соотв. дай ему палец, он и всю руку откусит
Ити киһи тарбахпыттан тутан баран, хоннохпор киирээри гынар быһыылаах, ону тохтото охсуохха. Тор тэһиинин тут (тарт) көр тор II. Көхсүттэн тэһииннээх Күн-өркөн уустара Күөмчүлүү сылдьыахтара, Ир суолбутун ирдээн Иэдээни тэрийиэхтэрэ, Тоҥ суолбутун тордоон Тор тэһииммитин тутуохтара. П. Ойуунускай. Төбөҕөр тут — элбэх баҕайыны өйдөөн хаал, өйдөөбүккүн ыһыктыма. ☉ соотв. держать в голове
Ити сыыппаралары барытын хайдах төбөҕөр тутаҕын? Төлө тут көр төлө. Кытаатан, тосхойбут түгэни төлө тутума. Туппута эрэ торуоска, кэппитэ эрэ сэлээппэ көр кэт. Туппута эрэ торуоската, Кэппитэ эрэ сэлээппэтэ, Биэрэрин бэскэ ыйаабыт, Уунарын умнан кээспит. Өксөкүлээх Өлөксөй. Туппут илиитин ыһыктыбат — ылыста да арахсыбакка үлэлиир, үлэтиттэн илиитин араарбат (киһи). ☉ соотв. работать, не покладая рук. Туппут илиитин ыһыктыбат от охсооччу
□ От тиэйиитигэр, мас мастааһыныгар туппут илиитин ыһыктыбат туруу үлэһит кини этэ. П. Аввакумов
Тутан сиир көр сиэ. Ол сытыахсыт үрүҥ-хара түүлээҕэр, көмүһүгэр, кылааннааҕар хараҕа туолбакка, ойууннуур идэлэнэн, нэһилиэгин, улууһун дьонун тутан сиир этэ. А. Неустроева
Тойонум бүгүн эмиэ төлөпүөнүнэн тутан сии сыста. Күрүлгэн. Тута түһэн биэр — кими эмэ кыратык дьарый (үксүгэр оҕону); дьулатардыы кэһэтэ түс. ☉ соотв. намять холку, намылить шею. Уол түннүк тааһын алдьаппытыгар, аҕата тута түһэн биэрдэ
□ — Оннооҕу-маннааҕы быччаҕардар оройуон хаһыатыгар ойуулаабыттарын, тута түһэн биэрээри гыммыппар, бу ойоҕум туора-маары сарыкымайдаһан мэһэйдээбитэ. П. Аввакумов. Тутуутун тут — тута түһэн биэр диэн курдук. Аһыырын умнан туран, күнү быһа оонньоон, сөтүөлээн кэлбитигэр, ийэтэ тутуутун туппута. Тууйа тут көр тууйа. Ааспыт олоҕун ыарахан түгэннэрин санаатаҕына, ыар санаа тууйа тутар. Тэһииннэ тут эргэр. — ыалдьыты ытыктаан, эйэҕэстик-сайаҕастык көрүс. ☉ Встречать гостя с почитанием, радушно (букв. держать повод)
Олбохто уура охсуҥ, Дьиэллэ тэлэйиҥ, Тэһииннэ тутуҥ, Дэбдиргэтэ ууруҥ! П. Ойуунускай
Дьэ, тахсан тэһиин тутан, дьиэл аһан киллэртиэҕиҥ. Эрилик Эристиин
Дыгын ыҥырыылаах ыалдьыттарын, тэһиин туттаран, тэллэх кэбистэрэн, бэрт чиэстээхтик тутан, эһэ-бөрө тириитэ олбох үрдүгэр олорпут. «Чолбон». Уҥуоҕун тут — 1) кими эмэ көмп. ☉ Хоронить кого-л.
Уулаах [киһи аата] быраатын Кыра Хабырыыһы уҥуох тутаары олордоҕуна, Доодороптор уруулара Чаабый Дьаакып көтөн түһэр. «ХС»; 2) кэпс. тугу эмэ үлтү түһэр, алдьат. ☉ Ломать, разбивать что-л. Бастакы УАЗ массыынаны инсэньиэр-мэхээнньик Бурцев уонна Готовцев уҥуоҕун туппуттара. «ХС». Уҥуох тутар кэриэтэ барда эргэр., кэпс. — сөбүлээбэт, таптаабат киһигэр күһэйиинэн кэргэн бар. ☉ Выходить замуж против желания, за нелюбимого (букв. отправляется словно хоронить кого-л.)
Уодьуганын тарт (тут) көр тарт. [Абааһы уолун] Уодьуганын тутуох курдук Уйадытан барда быһыылаах. Хаҥас өттүгэр Халарыктатан илдьэн, Улуу күтүрү Умса бырахта. П. Ойуунускай. Үмүрү тут — тугу эмэ бүтэр-оһор (хол., үлэни). ☉ Заканчивать что-л. (напр., работу), закругляться
Оччотооҕу тыа ыала эрдэ турара, халлаан сырдыыта күннээҕи түбүктээх үлэлэрин үксүн үмүрү туппут буолаллара. В. Яковлев
Ыт ата- ҕын (буутун) тут көр ыт II. Тамты мэлийэн ыт атаҕын тутуо да буоллар, ыра санаатын эрэл оҥостон, бултуу тахсыбытын кубулуппат үгэстээх. ФВС К. Эт туппут — улаатан ситэр сааскар тиийэн толору эттэн-сииннэн. ☉ Взрослеть, достигать физической зрелости
Үһүс дьиэ ааныгар эт тутан өссө ордук төлөһүйбүт, кэрэтийбит Аанчык тахсан турар. Амма Аччыгыйа
Киһи үйэлээх сааһыгар биирдэ эрэ эт тутар, ситэр, баараҕадыйар. Эрчимэн. Этэн-тыынан турда — өрө көтөҕүллүүлээхтик, кимиэллээхтик саҥар-иҥэр. ☉ Говорить вдохновенно, увлечённо. Мунньах бүтүүтэ киһилэрэ, дьэ, этэн-тыынан турдаҕа үһү
◊ Айан суолун тут көр айан. Кытаатан айан суолун тутан айаннаарыҥ. Бобута тут — ыһыкта-ыһыкта боп, бобо ылыталаа, бүөлээ (хол., киһи сүрэҕин, күөмэйин этэргэ). ☉ Жать, сжимать, давить (напр., о сердце)
Арахара-а-ах!.. Кыраҕыйа-чаҕыйыкы-ыа! Тоҕо эрэ бу Куһаҕан буомнарым Бобута тутар буоллахтара үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
Булгу тут көр булгу. Наһаар хамсатын чубуугун булгу тутан, тостубутун сиргэ бырахта. Суорун Омоллоон
Бу өйдөөн көрбүтүм, булгу туппут саабар ботуруонум суоҕа, батарантааһым эмиэ. Далан. Булдун туппат кэпс. — тэбиитэ мөлтөх буолан, булдун ыраахтан кыайан таппат (сааны этиллэр). ☉ Не добивать до цели (о ружье)
Карабин ис эрэдэһинэ өр тутуннахха кэһиллэр, оччоҕо кини буулдьатын күүһэ мөлтүүр, булдун туппат буолан хаалар. Я. Семёнов. Бүк тут — тугу эмэ ортотунан иэҕэн бүктээ, хоһуланар гына тут. ☉ Согнуть, сложить что-л. вдвое
Ньаака быһаҕын бүк тутар. Харысхал. Бүлгү тут — 1) ким, туох эмэ сүһүөҕүн таһаар, бүлгүрүт (хол., күүскэ эрийэ тутан). ☉ Вывихнуть сустав у кого-л. (напр., сильно поворачивая). Илиибин бүлгү тута сыста; 2) бүк тут (сааны аһарга). ☉ Разломить (ствол ружья)
Мин ыскамыайкаҕа ыстанан тахсан сааны ыллым уонна аҕабын үтүктэн, бүлгү туттум. Н. Якутскай. Ибили (илдьи) тут — илиигинэн ньыҕаччы тут (хол., отону). ☉ Смять, раздавить, растереть что-л. рукой, руками (напр., ягоду). Биир буспут помудуору ибили тутан кэбистим. Сугун аһара бустаҕына илдьи туппакка итигэстиир уустук буолааччы. Искэр тут — санааҕын аһаҕастык эппэккэ бэйэҕэр тута сырыт. ☉ Держать в себе, не высказывать открыто (свои мысли, своё мнение)
Мин төһө да хомнооторбун испэр тутар идэлээхпин. С. Курилов (тылб.)
Кулун тутар (ый) көр кулун. Кулун тутар саҥатыгар кэлэр. Кум-хам тут көр кум-хам. Кураанах хааны [бөппүрүөскэ хаатын] таһааран Кум-хам тутта. Үөһэ тыынна. Күннүк Уурастыырап
Эдьиийэ биэрбит биэс мөһөөҕүн, түргэн үлүгэрдик сулбу тардан ылан, илиитигэр кум-хам тутта. ОоТС
Кыайа тут көр кыай. Күүстэринэн [буоллаҕына] Бэрт Хара чахчы кыайа тутар эбит. «Чолбон». Мүччү тут — тугу эмэ дубук тутан илиигиттэн төлө ыһыгын. ☉ Не суметь удержать что-л., выпустить из рук
Тахсан иһэн Лаана үтүлүгүн мүччү тутта. Н. Лугинов. Ньылбы тут — тугу эмэ илиигинэн ньылбырытан хастаа. ☉ Сдирать, срывать что-л. с кого-чего-л. руками (напр., шкуру с животного)
Киэһээ аһылыктарыгар мааҕын сирбит куобахтарын ньылбы тутан буһардылар. Н. Босиков. Өс тут — кимиэхэ эмэ умнубат өстөн, өһүрбүккүн ыһыктыма. ☉ Держать на кого-л. зло, обиду
Катюша кимиэхэ да өр өс тутан сылдьыбатаҕа. А. Сыромятникова
Саа тут — 1) көр саа. Саа тутан кыргыһа сылдьан өлбүт буоллар, санааҕа астык буолуо эбит. П. Ойуунускай; 2) кэпс. сааланар буол. ☉ Охотиться с ружьём. Оҕом саа тутар кэмэ чугаһаата. Төлө тут — илиигиттэн тугу эмэ алҕаска эбэтэр кыайан туппакка ыһыгын. ☉ Выпускать из руки (рук) что-л. нечаянно. Кинигэҕин төлө тутан сиргэ түһэр. Тутан ыл (илт) — киһи туох эмэ баайын, малын күүскүнэн ыл, былдьаа. ☉ Забирать, отнимать у кого-л. что-л. [Суон Дьөгүөр:] Ити остуорас хара баранаак сопхуоска олорон оҕуспун тутан илдьэ барбыта эбээт. Күндэ
[Хандыы:] Миигин көрдөтөр диэҥҥин, ас астааччылартан биир ыаҕас иһи быһа тутан ылбыт үһүгүн дии. А. Фёдоров. Уҥуох тут кэпс. — киһи тостубут уҥуохтарын имэрийэн-томоруйан, оннун буллар, силбэһиннэр. ☉ Править кости
Сахаларга тостубут уҥуоҕу тутар маастардар үгүстэр. Н. Босиков
Саҕаһа курдук тырыыҥка тыыраннар, хам тутан олороннор, сахалыы атаҕын уҥуоҕун тутан чартаан, биинтэнэн ыбылы кэлгийэн кэбиспиттэрэ. В. Яковлев
Икки бухатыыр хоолдьуга сүөһүлэрин уонна уҥуох тутар дьоннорун илдьэ кэлбиттэр. Багдарыын Сүлбэ. Эксээмэн (со- чуот) тут — ким эмэ билиитигэр сыанабылла биэр. ☉ Принимать экзамен, зачёт. Үөрэххэ киирээччилэртэн эксээмэннэ тут.
др.-тюрк. тут, тюрк. тутмак
II
туохт.
1. Тугу эмэ ыпсаран, холбоон ситэрэн-хоторон оҥорон таһаар. ☉ Возводить какое-л. сооружение, строить
Быһыты үрэх тоҕойун күлүгэр, сүүрүк мөлтөөн кэлэр сиригэр, тутарга быһаарбыттар. Амма Аччыгыйа
Байбал диэн оҕонньор Баһылайы оһоҕу хайдах тутарга үөрэтэр, үлэ мындырыгар уһуйар быһыылааҕа. В. Титов
[Марина:] Саҥа дьиэ тутар сирдэрэ быһыылаах, сүрдээх үгүс бэрэбинэ таһыллыбыт этэ. «ХС»
△ Элбэх тутуулардаах олорор сири төрүттээ. ☉ Обосновать населённый пункт
Кинилэр санаатылар бу тутар Саҥа куораттарын сарсыҥҥытын. С. Данилов
Эн хостуур көмүһүҥ Төрөөбүт дойдугар Тайҕаны солуоҕа, Куораты тутуоҕа. П. Тулааһынап. Билигин сүүс сүүрбэ чилиэннээх Үс сиргэ бөһүөлэк туттубут, Эрилик Эристиин
2. көсп., үрд. Туох эмэ үтүө кэскиллээҕи оҥор. ☉ Создавать, созидать что-л. (напр., новую жизнь)
Саҥа олоххо, үлэһит былааһыгар Дьолу-соргуну тутуохпут, Дьоллоох олоҕу олоруохпут. П. Ойуунускай
Эйэлээх быһыынан, истиҥник санаһан Үөрүүлээх олоҕу туппуттар. Күннүк Уурастыырап
Дьолу туппуппут ол иһин, Ньургун буолбуппут ол иһин. Эллэй
ср. тув. тудар ‘строить; построить’