прил. 1. квадратнай, квадраттыы; квадратный стол квадраттыы остуол; квадратные скобки квадратнай скобка; 2. мат. квадратнай; квадратный корень квадратнай төрүт; квадратный метр квадратнай метр.

хойуннарааччы (буочука курдук киэн иһит. Пульпаны кутан сөҥөрдөн минерал вещест-воларын ууттан араарга аналлаах. X. түгэҕин иэнин биир квадратнай миэтэрэтиттэн 2.5 т. тиийэ хойуу концентраты ылыахха сөп.)

туохт., кэпс. Олус кыараҕастык ыга симсэн олор. ☉ Жить, находиться в большой тесноте, скученности
Сорохтор кыараҕыыс баҕайы дьиэҕэ кыһыннары-сайыннары лыппыыскалаһан о л о р о л л о р э э. В. Яковлев
[ Степановтар] баара эрэ уон биэс квадратнай иэннээх дьиэлэригэр …… бука бары [үс улааппыт оҕо, күтүөт] лыппыыскалаһан олороллор. «Кыым»

м. I. (растения) силис; 2. коренья мн. оҕоруот аһа тума (сорох үүнээйилэр аска тума буолар силис астара, сэбирдэхтэрэ); суп с кореньями оҕоруот аһа тумалаах мин; 3. (волос, зубов, ногтей и т. п.) төрүт; 4. перен. (начало, источник) төрүт; корень зла куһаҕан төрдө; 5. гром, төрүт; корень слова тыл төрдө; 6. мат. төрүт; квадратный корень квадратнай төрүт; # хлеб на корню үүнэн турар бурдук; вырвать с корнем силистэри түөр; пустить корни силиһир (бөҕөтүк олохсуй); изменить что-л. в корне төрдүттэн уларыт.

аат.
1. Балык, үөн-көйүүр эбэтэр кыыл төрүөҕэ. ☉ Молодь рыбы, личинки насекомых, приплод животных
Дьараҕа мустар быыкайкаан балык ыамаларын тута сатыыра да, уон тарбаҕын быыһынан саккырыыллара. Далан
[Кырса] ардыгар уон алтаҕа тиийэ оҕону төрөтөн ньырылатар. Эймэҥнэһэн элбэх ыама диэтэҕиҥ. И. Федосеев
Ыран өксөччү тартарбыт тыһы бөрө уонна кини ыамалара — эдэр бөрөлөр — салааска тула үөмэхтэстилэр. В. Протодьяконов
Чыып [кутуйах] буор анныттан ханнык эрэ хомурдуостар ыамаларын булан ылбыта. В. Бианки (тылб.)
2. көсп., эргэр. Ким эмэ ыччата, төрүөҕэ. ☉ Чей-л. потомок, отпрыск
Сатана бөҕө ыамата дэлэйин бэркиһиибин ээ. Тохсуолар дуу, үөдэн дуу. Суорун Омоллоон
«Биллэр дьон ыамалара эбиттэр, — дии саныыр. — Онно-манна тиийэн-түгэнэн, кинилэртэн киһи тугу да кистиэ суох». Н. Якутскай
Ыамаларыҥ сыгынньах истэрэ кытара сылдьар. И. Гоголев
3. көсп., бот. Үүнээйи силиһин самалык үнүгэһэ. ☉ Отпрыск корневой, придаточный побег (у растения)
Биэ эмиийин уонна атын да үүнээйилэри силис ыамаларынан ууһаталлар. КВА Б
Кэйигэс уга ыамаларынан ууһуур. КВА Б
Ыт тылын силиһин ыамаларын уһуна биир квадратнай миэтэрэлээх сиргэ тоҕус уон миэтэрэҕэ тиийэр. ЛИК СОТҮҮүТ
4. көсп., сөбүлээб. Киһини (ордук оҕону, эдэр киһини) төрүттэринэн үөҕүү курдук туттуллар. ☉ Бранное слово, обычно адресуемое ребёнку или молодому человеку по отношению к их происхождению, отродье
Лобуох ыамата чолоҕор, оттон бэйикэй! Күннүк Уурастыырап
[Михаил:] Эйиэхэ төрөппүт ийэҕинээҕэр, кырдьык иннигэр өлөн эрэр бырааккынааҕар ити туора топпут, кытарчы уойбут баай ыамалара ордук буоллахтара дии! С. Ефремов
Ол иһин, тууһут Ньукулай ыамата туох аанньа буолуой. М. Попов
♦ Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх
Удьуор киһи урдуһа, төрүт киһи төрүөҕэ, ытык киһи ыамата барахсан эбиккин. ПЭК ОНЛЯ III
Эн даҕаны Ытык ыал Ыамата буоллаҕыҥ, Төрүт ыал Төрүөҕэ буоллаҕыҥ. П. Ойуунускай. Төрүт киһи төрүөҕэ Ытык киһи ыамата Буолуо дии санааммын, Үтүө киһи истэҕэ диэммин Алта уонча сүүстээх остуол аһа Астаабытым таах хааллаҕа. Саха фольк.

I
аат.
1. Киһи атаҕын эбэтэр сүөһү кэлин атаҕын такымыттан үөһэ өттө бүтүннүүтэ. ☉ Бедро, ляжка (человека), задняя нога (животного)
Онтон туран ынахтарын икки буутун сиэн, үс ыаҕас кымыһы иһэн малааһыннаабыттар. Н. Неустроев
Байбал тоһоҕону оҕус хаҥас буутун туһунан суха ураҕаһыгар туора, чорбоччу саайан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски эмиэ быһыччатын ылан эһэтин буукка дьөлө аста, эһэтэ, куолутунан, хамсаабата. Суорун Омоллоон
2. көсп. Ыстаан, баккы аҥар атахха кэтиллэр чааһа, аҥар сотото. ☉ Штанина
Ыстаанын буута синньигэһинэн тойонноотохпуна эписиэр быһыылаах. Эписиэри «бочуоттаан» иккитэ ыттым. Т. Сметанин
Ыстаанын буута ононманан дьөлүтэ умайбыт... И. Гоголев
тюрк. бут, пут
♦ Буута быстарынан — кыаҕа баарынан түргэнник, муҥ кыраай түргэнинэн. ☉ Во весь опор, во все лопатки (букв. чтоб бедро оторвалось)
Бөрөм миэхэ эргиллэн да көрбөккө, ойуур диэки буута быстарынан субурус гынан хаалла. Т. Сметанин. Буут биэр — түргэнник куот, тэскилээ. ☉ Быстро удирать, улепетывать, дать стрекача
Эһэм куттанан солуурчаҕын түҥнэри тэбээт, буут биэрбит. А. Федоров. Муостаах таба буут биэрэр. Саарба, саһыл тэскилиир... М. Доҕордуурап
Хаста даҕаны ойуур диэки буут биэрэ сыһасыһа тохтоотум. «ХС». Тэҥн. атахха биллэр. Буутун этэ буспут (муҥутаабыт) <сиһин этэ сиппит> — сааһын туолбут, улааппыт, сиппит, төлөһүйбүт. ☉ Достигать полной зрелости, находиться в расцвете сил
«Буутун этэ бустаҕына, холун этэ хойуннаҕына, былыргы мин саҕа бухатыыр буолсу», — диэн уурайан туран, киһитин хайҕаата. Эрилик Эристиин
[Манчаары:] Ол туора улуус бастаахтара: «Чоочо кинээс тустууга баранан, сиһин этэ ситэ илик, буутун этэ буһа илик уу ньылбаҕай уолун туһуннарар», — диэтэхтэрэ. В. Протодьяконов
Алык бэргэн уйгубыйаҥ олоххо түбэһэр. Буутун этэ муҥутуур, сиһин этэ ситэр. «ХС»
II
аат., эргэр. Урукку ыйааһын кээмэйэ: 16 киилэ 380 кыраам. ☉ Старая русская мера массы, пуд (16,38 кг)
Ол уон муунта бурдугу ыстахха, бэйэтэ уон буут бурдук үүнэрин суоттаан сордоон баран, Көстөкүүн сөбүлэнэн, Миитэрэй сарсын барыах буолла. Амма Аччыгыйа
Доромоон көрдөһөр дуу, ааттаһар дуу киэбинэн: «Тойонуом, сэттэ буукка холоон ыллаҕыҥ дии, сэттэ бууттан итэҕэс тахсыа суоҕа». Күндэ
Саха сирин холкуостара өҥ сылларга суудаарыстыбаҕа мөлүйүөҥҥэ чугаһыыр буут бурдугу туттарар этилэр эбээт. П. Егоров
◊ Буут сир эргэр. — сир (хол., бурдук сирин) иэнин кээмэйэ: 400 квадратнай саһаан, а. э. дэһээтинэ алта гыммыт биирэ. Буут сиргэ буут (16 кг) бурдук ыһыллара. ☉ Мера площади (пашни): 400 квадратных саженей, или 1/6 десятины
На этой площади сеяли пуд зерна. Буут сирэ диэн ааттаан, иккилии ыыра баттыыр хаамыынан уон саһаан туоралаах, түөрт уон саһаан усталаах тыаны мээрэйдээн солоторго кэпсэппитэ. Күннүк Уурастыырап
Биирдэ Сэмэн ол тыаҕа хара ойууру солоон үс буут сирин оҥостубутун Дэлиһиэй: «Мин тыабын күүһүнэн солоото», — диэн үҥэн, көмүс биир харчыта суох ылбыта. Эрилик Эристиин