килбэлдьий диэнтэн холб. туһ. Хараҥаҕа Байбал үрүҥ тиистэрэ килбэлдьиһэллэр. В. Гаврильева
Хайа ханна баарый [табалар] арыынан аҕаабыттыы килбэлдьиһэр хара харахтара кыымынан ыһыахтаммыттара? А. Кривошапкин (тылб.)

килбэлдьий диэнтэн дьаһ
туһ. Петров ыас-хара хараҕынан мичээрдээн килбэлдьитэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
У луу Өлүөнэм кэҕис гынаат, киэҥ-киэҥник кэрдиис долгуннары килбэлдьитэн барда. Т. Сметанин
[Кинээс] куортугун сыгынньахтыы ылан килбэлдьиттэ. М. Доҕордуурап

көр халчаҕай
Маттаҥаа, хаччаҕай сүүһүн өтөр-өтөр ытыһынан имэринэ-имэринэ, быар куустан лэкэллэн олордо. И. Гоголев
Байкаалап …… хаартаҕа нөрүйбүтүгэр, хаччаҕай төбөтө лаампа уотугар килбэлдьийэн ылла. Е. Неймохов
Хаччаҕай, тараҕай хайалар Халлааҥҥа анньыллан тураллар. Болот Боотур
Күн санньыйыыта Кыһалҕа, атыыр оҕус сүүһүн курдук, хаччаҕай булгунньах дьогдьууругар соҕотоҕун суодаллан турар аарыма тиити түбэһэ хаамта. И. Гоголев

I
аат. Хотон, балаҕан, дьиэ сыбаныллан турар сааҕа эбэтэр буора. ☉ Глина или навоз, которыми обмазывают хлев, юрту, дом
Балаҕан сыбаҕа кууран, кыым түстэр эрэ буруолаабытынан барар. Амма Аччыгыйа
Балаҕан өтөхсүйбүт: сыбаҕа дьуххаланан түспүт, түннүктэрэ аһаҕастар. Н. Якутскай
Иччитэх балаҕан диэки көрбүтүм, им-ньим, үрдүгэр үүммүт эрбэһиннэрэ тулаайахсыйбыттыы күкээриллэн, буор сыбаҕа кубарыйан олорор. Н. Заболоцкай
◊ Кур сыбах — саҥа буолбатах, өрдөөҥҥү, эргэрбит сыбах. ☉ Старая, несвежая обмазка
Уолаттар хотон кур сыбаҕын суллаан, чохчолуу-чохчолуу уматаллар, дьахталлар хотоннору сыбыыллар. Күндэ. Сыбах дьиэ — буорунан сыбанан оҥоһуллубут дьиэ. ☉ Мазанка
Хатыйыы талах олбуор сыыһа, буор сыбах дьиэлэр киниэхэ [тааҥкаҕа] ас буолуохтара дуо, барыларын оҕо оонньуурунуу үлтү хаамар. ДАЛ УуУоО. Сыбах оһох — титирик дьардьамаҕа истас өттүттэн туой буору сыбаан оҥоһуллубут саха оһоҕо. ☉ Деревянный камин с короткой прямой выходной трубой, обмазанный изнутри и снаружи глиной
Күөдэл-наадал таҥастаах ороҥҥо Маайака таҥаһы бүрүнэн сытар, атах ороҥҥо Макаар оҕонньор сытар, холумтаҥҥа чаанньык, сыбах оһох уоттаах. А. Софронов
Сыбах оһоҕун кэннин хараҥата субу таҥнары харбыахха айылаах барыҥныыр, сарбаҥныыр, холлоҕосторо, баҕаналара күлгэри уорҕатын курдук килбэлдьийэр. Суорун Омоллоон
ср. уйг. сувак, туркм. суваг, алт. шыбак ‘штукатурка’
II
аат. Мас умнаһа. ☉ Ствол дерева.
ср. карач.-балк. сабакъ, башк. һабак, кирг. сабах, ног. сабак ‘стебель’

I
туохт. Үчүгэй аска-үөлгэ сылдьан, эттэн, соноо (киһи туһунан). ☉ Полнеть, поправляться, становиться толще (о человеке)
Аныгы эдэр дьон уойа сатаабаттар. Далан
Үүйэтэ адьас уларыйбатах эбит, дьүдьэйбэтэх даҕаны, уойбатах даҕаны. Л. Попов
Сааскы өттүгэр саарыкпын толору аһатаҥҥыт уойдарбын эмиэ сухаһыт үтүөтэ …… буолан тахсыах этим. М. Доҕордуурап
△ Үчүгэйдик аһаан-сиэн, ыйааһыныҥ эбиллэн, тубус, сыалан, төлөһүй (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Становиться жирнее, тучнеть, нагуливать жир (о животных)
Ыт уойбутугар дылы (өс ном.). Үөн-көйүүр хаптайан, сылгылар уойан, самыылара төгүрүйэн, түүлэрэөҥнөрө килбэлдьийэн испитэ. И. Федосеев
Кураан дьыл тыа аһа, отон араас үүммэтэҕинэ, эһэ уойбакка хаалан, кыһын арҕахтан туран мэнээктиир үһү. Н. Заболоцкай
♦ Бөлөнөххө (бөлөнөҕөр) тот (уой, бөскөй, мөскөй, мөлбөй) көр бөлөнөх
Билигин биһиги бөлөнөхпүтүгэр уойан, маска эрэ ыттыбакка сылдьара буолуо. П. Ойуунускай. Туора тот (уой, туол) — сыта (кэдэрги, сытыйа, туора) бай диэн курдук (көр бай I). Тойоттор-хотуттар туора уойан кэбилэнэн эрдэхтэрэ. Уһаты уой кэпс., сиилээн. — аһара соноо, уой. ☉ Заплывать жиром, лопаться с жиру
Аҕаҥ бар дьон хара көлөһүнүн супту уулаан муспут баайыгар уһаты уойдаҕыҥ... Амма Аччыгыйа
II
саҥа алл. Соһуйууну, уолуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, испуг (ой, ох)
Уой, оҕолоор истиҥ эрэ Уол миэхэ тугу диирин: Күн сиригэр миигин эрэ Күүстээхтик таптыыр үһү. С. Данилов
Бу «уой» биһиги дьоммутун олоххо хат төнүннэрбит курдук иһилиннэ. Н. Заболоцкай
Түгэх хоско дьиэлээх дьахтар: «Уой!» — диэн уолуйбут хаһыыта иһилиннэ. В. Протодьяконов

I
даҕ.
1. Атын туох да булкуллубатах, олоччу бэйэтинэн сылдьар, баар (хол., испиири этэргэ). ☉ Чистый, без примеси (напр., о спирте)
[Хоппоҕо] чыыстай кырылас кыһыл көмүс, күлүмүрдэс импэрийээл. Л. Попов
[Эмээхсин] хортуоппуй угуллан турар дьааһыгыттан биир иһит чыыстай испиири ороон таһаарда. В. Иванов. Самыыта, уорҕата, сиэлэ, кутуруга, тыһын ньургуннара, хоҥоруута килбэлдьийэр хара буоллаҕына, чыыстай хара дэнэр. Сылгыһыт с.
2. кэпс. Кирэ-хоҕо суох, марайдамматах, ыраас. ☉ Чистый, не загрязнённый. Чыыстай лиис
◊ Чыыстай буолак көр буолак
Үс төгүл бухатыырдыы иһиирэн баран бухатыырдар чыыстай буолактарыгар сүүрдэ. ПЭК ОНЛЯ I
Дьилэй таас чыыстай буолакка Дьулааннаахтык дугдуруспутунан Дуулаҕа бэртэрэ Лиһигир гына Тура түстүлэр. П. Ядрихинскай
Чыыстай буолак ортотугар Бухатыыр өлүгэ сытар. А. Пушкин (тылб.)
II
аат.
1. Бөдөҥ маһа суох үрдүк таас сир, дьааҥы. ☉ Безлесная горная равнина
Табалар, туус маҥан хабдьылар, Туруук таас хайалар, чыыстайдар, Намыһах сис тыалар, алыылар Тунаара субуллан аастылар. М. Тимофеев
Хас сайын ахсын тааска, чыыстайга тахсан сайылыырбыт. Н. Түгүнүүрэп
Корякин кырдьаҕас табаһыт. Бу Аарыты үрэҕин чыыстайдарынан элбэхтик сылдьыбыт киһи. «Кыым»
2. түөлбэ. Ситэ маҥхайа илик түүлээх, болоорхой дьүһүннээх сайыҥҥы биитэр күһүҥҥү кырса. ☉ Песец в летнее или осеннее время, с ещё не побелевшим, тёмно-серым мехом, недопёсок
Маҕан кырса — белый песец, улаан кырса, чыыстай — недопёсок. Өксөкүлээх Өлөксөй
Биир кыһын аҕыс кырсаны, биир чыыстайы бултаабытын күөннэнэн хаартылаан киирэн барбыта. И. Федосеев

аат.
1. Сэриигэ, кыргыһыыга буойун харыстанан, көмүскэнэн кэтэр хахха таҥаһа. ☉ Панцирь, кольчуга
Тимир куйах. Бухатыыр куйаҕа. — Үс хос үрүҥ көмүс куйаҕы Кэтэн кэбистэ. Ньургун Боотур
[Наахаралар сэриигэ] оҥостунуулара диэн: кэмэ суох элбэх оҕу, ох сааны, үҥүүнү, батыйаны, куйаҕы …… тэринэр эбиттэр. Эрилик Эристиин
2. Сэрии сэбин тас бөҕөргөтүү бүрүөтэ (снаряд, буулдьа алдьатарыттан харыстаан). ☉ Панцирь, броня. Тааҥка куйаҕа. — «Тигр» тааҥкалар халыҥ ыстаал куйахтара чочуллан иһэн бүтэриллибэккэ …… хаалларыллыбыттар. Саллааттар с.
1970. 3. көсп. Ким эмэ, туох эмэ көмүскэлэ, дурдата-хаххата. ☉ Защита для кого-чего-л.
Кулут-чаҕар буолумуоҕуҥ Киибэс Гитлергэ, Хомуллубат куйах буолуоҕуҥ Төрөөбүт сиргэ! Эллэй
Миитэ билигин тыылга Кыайыы куйаҕын уһанар. А. Бэрияк
[Михаил:] Эн тапталыҥ миэхэ куйах буоллун. С. Ефремов
◊ Дуулаҕа куйах — буур тайах эбэтэр оҕус арҕаһын тириититтэн хос-хос тигиллэн эбэтэр силимнэнэн оҥоһуллар тирии куйах. ☉ Кожаный панцирь, пришиваемый или приклеиваемый к подкладке одежды из хребтовой части шкуры лося или быка. Байаҕантай Бахсыгыр оҕонньор …… үтүө дуулаҕа (куйах) кэтэр баатырдара өлөннөр, атаҕастанан сүрэ тостон, барар-кэлэр сирэ бүөлэннэ. БСИ ЛНКИСО. Тоҕус хос буур тайах тириитэ, быыһа таастаах, кумахтаах, силимнээх дуулаҕа куйахтар баар буолаллара эбитэ үһү. БСИ ЛНКИСО. Дьапталҕа куйах — нээлби курдук бүлгүннэринэн кэтиллэр үрүт-үрдүгэр хос-хос тигиллэн оҥоһуллубут тирии куйах (киһи моонньун, түөһүн харыстыыр аналлаах). ☉ Пластинчатый доспех из нашитых на ровдужную основу железных пластин
Дьэ кичэйэн көрдөҕүнэ — алта хос дьапталҕа хара куйах, үс хос үрүҥ көмүс куйах хаппахчы айаҕар сытар. Ньургун Боотур
[Батаһынан] …… алта хос дьапталҕа хара куйаҕын, үс хос тимир тиһилик таҥаһын туос курдук тобулу аста. Ньургун Боотур. Куйахтаах массыына — буулдьа, снаряд хоппот тас бөҕөргөтүүлээх сэрии массыыната. ☉ Бронемашина
[Ксенофонтов] аармыйа өрөмүөннүүр базатын комиссарынан сылдьан алдьаммыт куйахтаах массыыналар, тааҥкалар чаастарын биэс тарбаҕын курдук билбитэ. П. Филиппов
Өрүһү туоруур муостанан тааҥкалар, куйахтаах массыыналар туораатылар. «ХС». Күннээх куйах эргэр. — ортотугар күн ойуулаах, төгүрүк тимир куйах (киһи түөһүн көмүскүүр, хаххалыыр аналлаах). ☉ Панцирь в виде металлического круга с изображением солнца, защищающий грудь
Мадьыгы Төрөнтөй уолга күннээх куйаҕы кэтэрдэр. Саха сэһ. I. Муус куйах — туох эмэ (хол., хайа) ууллубат, ирбэт гына мууһунан бүрүллүбүтэ, муус килиэ буолбута. ☉ Плотный толстый ледовый нарост на чем-л.
Сис хайалар аппа дьураалара, өргөс төбөлөрө ирбэт муус куйахтарынан бүрүммүтэ. Амма Аччыгыйа
Сэргэлэр быһаҕастарыттан аллараа өттүлэрэ муус куйах буолтар. Суорун Омоллоон
[Эһэ] тахсан муус куйаҕа күн уотугар килбэлдьийэн көһүннэ. Т. Сметанин. Хары куйаҕа эргэр. — халыҥ тириини икки-үс хос гына сирийэн оҥоһуллубут харыга кэтэр куйах. ☉ Защитный нарукавник, одеваемый на кисть, изготавливаемый из прошитой в несколько слоев кожи
Сорох дьон хары куйахтаах эрэ буолаллара үһү. Саха сэһ. I. Хатырык (таҥалай) куйах эргэр. — лоскуй-лоскуй хаптаҕай тимирдэри сарыы эбэтэр түнэ соҥҥо тигэн оҥоһуллубут куйах. ☉ Кожаная броня с нашитыми железными пластинками
Модьу киһиэхэ хатырык куйах кэтэрдэллэр эбит. Саха сэһ. I
тюрк. куйах

туохт.
1. Ханан да муннуга, өҕүллэҕэһэ суох эргиччи баран, күн курдук быһыылан. ☉ Быть, становиться круглым, иметь форму круга
Тишко хараҕа, мэкчиргэ хараҕын курдук, төгүрүйэн эрилиҥнээтэ. Амма Аччыгыйа
Хаҥас кытылбытыгар чараҥнарынан эҥээрдэммит уһун синньигэс хочобут эмискэ баҕайы, алаадьы курдук, төгүрүйэн хаалар. Л. Попов
Үөн-көйүүр хаптайан, сылгылар уойан, самыылара төгүрүйэн, түүлэрэ-өҥнөрө килбэлдьийэн испитэ. И. Федосеев
2. Кими, тугу эмэ тула тур, тулалаа. ☉ Располагаться, становиться вокруг кого-чего-л., окружать кого-что-л., обступать со всех сторон
Сэрииһиттэри атаарар дьон төгүрүйэн, ыга симсэн турдулар. Амма Аччыгыйа
Киэһэ төннөн кэлэн иһэн, кинилэр отууну саҥата суох төгүрүйэн кэбистилэр. Н. Заболоцкай
[Хараҥа муннуктан тахсыбыт үс холуочук уол] кыыстаах уолу төгүрүйэн кэбистилэр. «Чолбон»
3. Ким, туох эмэ тула эргийэ хаамп, сырыт. ☉ Ходить вокруг кого-чего-л., обходить кругом кого-что-л., кружить
Биир кыыс оҕо күн тура-тура дьиэтин төгүрүйэр үһү (тааб.: сиппиир). Хара Бытык аргыый аҕай, сэрэммит киһи быһыытынан, ампаары төгүрүйэн көрдө. Н. Неустроев
Ойбону чупчугур гына төгүрүйэ сылдьан кэҥэтэн баран бытарыйбыт мууһу хоппонон хостонор. ПАЕ ЭАБ
4. Быһа буолбакка, эргийэн бар. ☉ Идти окружным путём, делать крюк
Курдаттыыбын диэн төгүрүйүөҥ (өс хоһ.). Бииктэр биэлсэр ыаллыы нэһилиэк ыалдьыбыт киһитигэр баран иһэн, төгүрүйэн, кинини [Микиитэни] атыгар олордон аҕалла. Амма Аччыгыйа
Кини төһө да төгүрүйэн айаннаатар, утаакы буолбата, пиэрмэтэ бу көстөн кэллэ. Н. Заболоцкай
5. байыан. Кыргыһыыга өстөөххүн кыдыйаары эбэтэр билиэн ылаары ханна да ыыппат гына тула өттүттэн хаай. ☉ Располагаться вокруг вражеских войск, изолируя их от остальных, с целью уничтожения или пленения, окружать
Аҕыйах хонон баран, өстөөх аармыйата Одессаны үс өттүттэн иилии төгүрүйбүтэ. Н. Якутскай
Биһиги ньиэмэстэри «биир-биэс» диэбэккэ эрэ дьиктитик төгүрүйэн ылар ньыманы толкуйдаатыбыт. Т. Сметанин
Ньиэмэс бартыһааннары төгүрүйэн ылан, букатыннаахтык эһээри кырган эрэр сураҕа ыйы быһа саллаат кулгааҕыттан арахпата. Д. Кустуров
6. көсп., калька. Кимиэхэ эмэ хайдах эмэ сыһыаннас, ханнык эмэ быһыынымайгыны олохтоо. ☉ Создавать вокруг кого-л. какую-л. обстановку, окружать (напр., заботой, вниманием)
Кыһыл Аармыйаҕа көмөлөһөр, сэбиэскэй саллааттар, эписиэрдэр кэргэннэрин итии кыһамньынан төгүрүйэр пионердар тустарынан суруллубут бу кинигэ …… кыраныысса тас өттүгэр да киэҥник биллибитэ. Софр. Данилов
Эдэр саас кыымынан, Эн миигин, төгүрүй! П. Тулааһынап
ср. др.-тюрк. тенри ‘кружиться (о голове)’, тегзин ‘вращаться, кружиться; обходить кругом’, кум. дегеремек ‘кружиться’