I
1.
кир I. 5 диэнтэн дьаһ. туһ. Силии оҕонньордоох кыыһы [Маайыһы] …… хамначчыт оҥостон, хотоннорун сааҕын кирдэрбиттэрэ. А. Бэрияк
2. Үүннэрбэккэ сиэтэн ис (мэччирэҥ туһунан). ☉ Позволить скотине выесть что-л. до основания (напр., пастбище)
[Сүөһүгэ] биир сири быһа кирдэрэн кэбистэххэ, ол сир өрүттэн дөбөҥнүк кэнчээрилээбэт. М. Доҕордуурап
II
туохт., түөлбэ. Оһуорда быс. ☉ Резать узор
Уус кирдэрэр. ПЭК СЯЯ

I
туохт.
1. Тугу эмэ кыра-кыратык ыстаан, ытыран кээрэт, кэбий. ☉ Грызть что-л. Кырынаас дьааһык иһигэр орпут арыытын кирэн барар
Саха фольк. Орбууһу …… хайа баттаан, эрбиир биэртэлээбитин ылан, бокуойа суох тиистэринэн кирбитинэн бардылар. Эрилик Эристиин
Көтөх куобах ньылбыҥнас буутун кирэ-кирэ, Макаар Ньыыкан Кириллинтэн ыйытта. Н. Габышев
2. көсп. Кыра да буоллар сии сатаа, үүннэрбэккэ сиэн ис (мэччирэҥ туһунан). ☉ Выедать (растительность), не давая возможности прорасти зелени (на пастбище). Сүөһү сайыннары биир алааһы кирэн тахсар
3. көсп. Туох эмэ (хол., суол, уулусса чигдитин) кытаанах ньуурун аалан, алдьатан, суолгун хааллар. ☉ Оставлять следы от полозьев на твердой поверхности зимней (санной) дороги
Уҥа түннүк аннынан суол чэрин быһа кирбит сыарҕалар тыастара утуу-субуу куугунаан кэлэн истилэр. Эрилик Эристиин
Ыллыктаах сыарҕа сыҥааҕа суол чигдитин кирэр. И. Никифоров
Таһаҕастаах аттар сыарҕалара …… уулусса чигди буолан чэрдийбит хаарын ыар сыҥаахтарынан кирэн, кыыгырҕаһан испиттэрэ. А. Сыромятникова
4. көсп. Мэлдьи аал, кэбирэт (ыарыы, ыар санаа туһунан). ☉ Постоянно беспокоить, разъедать душу, тело (о мысли, болезни)
Киһини санаа сиир, кирэр. Дьуон Дьаҥылы
Титириир ыарыы кирэн Тиэрэ тэптэ киһибитин. Э. Потье (тылб.)
5. көсп., сөбүлээб. Кири-хоҕу ыраастаа, кирдээх үлэни оҥор. ☉ Убирать нечистоты, выполнять грязную работу
[Былаас:] Кинээс Дьаакып хотонун сааҕын кирэргин суохтаатаҕыҥ буолуо. А. Софронов
Оҕом үлэһит киһи буоллаҕына, мин ыал кирин-хоҕун кирэн сордонуо суох этим. Н. Якутскай
ср. тюрк. кемир, алт. керт ‘грызть’
II
аат. Тугу эмэ марайдыыр, туохха эмэ биһиллэр, олорон хаалар хох, кирээс. ☉ Грязь, нечистота
[Ийэтин] тууйаһын кирин ыраастыыр дии санаабыта. Амма Аччыгыйа
Сирэйэ бүтүннүү түү, иэдэһин кирэ тооронон түһэр. Күннүк Уурастыырап
Кини кир диэни билбэтэх көстүүмнээх. Н. Лугинов
2. көсп. Куһаҕан, мөкү, быртах быһыы. ☉ Безнравственность, нечестный поступок, грязь
[Ат] Кир сыстыа диэн, Килбиэннэммит эбит, Хом хонуо диэн Дуйдаммыт эбит. С. Зверев
Ол иһин хоп кириттэн Куттаммаппын букатын. И. Гоголев
Бэйэ билтин суруйар Мэҥ, кир буолбат суобаскар. Р. Баҕатаайыскай
♦ Киргэ тэбис — кими эмэ сымыйанан холуннар. ☉ Несправедливо обвинить, оклеветать кого-л., втоптать в грязь
Эн миигин киргэ тэпсибитиҥ. Л. Толстой (тылб.)
тюрк. кир

биирдэм тыас туохт. Бүтэйдик кылгастык тыаһаа (туох эмэ чэпчэкитик алдьанар тыаһа). ☉ Треснуть, переломиться, порваться с легким треском
[Чучунаа] тайах тириитэ таҥаһа алдьанар тыаһа кир гына түспүтэ. Н. Абыйчанин
Туох эрэ тыаһа кир гына түстэ. М. Попов

аат. Туһата суох туох эмэ быраҕыллыбыта барыта. ☉ Грязь, мусор (собир.)
[Маайа] ыраас дьахтар, кини аттыттан кир-бөх бэйэтэ халтарыйан тэйэн биэрэр курдук. Амма Аччыгыйа

аат. Кир, быыл мунньустубута бүтүннүүтэ. ☉ Грязь, пыль (собир.)
Таҥаһа бүтүннүүтэ кир-буор. — [Кини] кир-буор киһи. Күн Дьирибинэ
◊ Киргэ-буорга тэбис (тэпсилин) — сымыйанан баһааҕырдыт, атаҕастаа. ☉ соотв. втоптать (затоптать) в грязь
Чиэстээх ааттара Киргэ-буорга тэпсиллибит. Күннүк Уурастыырап
Киһи-аймах олоҕун Киргэ-буорга тэпсэннэр, Сабардаары гыммыттар. И. Чаҕылҕан
Кэс тылларбын Киргэ-буорга тэбистэхтэринэ, Өһүргэс Өксөкү үөһэ үөстэнэбин. С. Данилов

аат. Таһыттан сыстар кут-сүр кирэ, быртах. ☉ Духовная нечисть, пристающая извне
Кини баарын тухары, Сыстыа суоҕа миэхэ кир-дьай. И. Гоголев. Мин кирбин-дьайбын ыраастаары кэлэн олороҕун дуо? А. Федоров

аат. Туохха эмэ бөхсыыс умньаммыта, сыстыбыта, мунньуллубута. ☉ Грязь, мусор, нечистоты
Таҥаһа кир-хах бөҕө буолбут. — Дьиэҕэ ордук мал кири-хаҕы элбэтэр. Дьиэ к. Ууга араас кири-хаҕы, оҕунуоҕу кутааччылары эппиэккэ тардыахха наада. «ББ»

кир-хах диэн курдук
Оҕо кири-хоҕу көрдөҕүнэ: «Пахай, пахай», — дии-дии тэйэ хаамар. Болот Боотур
2. көсп. Холуннарыы, баһааҕырдыы. ☉ Клевета, оговор
Бары кир-хох барыта миэхэ сыстар. С. Ефремов

грязь; нечистоты; илии кирэ грязь на руках; ср. кирээс .

слой грязи; слой нечистот; таҥаһа кир-хах беҕө буолбут вся его одежда была в грязи.

плотный слой грязи, нечистот.

грызть, обгрызать; глодать, обгладывать; уҥуоҕу кир = обгрызть кость.

побуд. от кир =.

n. dirt, filth; кирдээх a. dirty; киртий= v. to become dirty

v. to chew, gnaw, nibble