даҕ., поэт. Маһы тоҥсуйан быыстала суох төбөтө тоҥхоҥнуур (киргил туһунан). ☉ Ритмично трясущий головой в такт стуку по дереву (о черном дятле)
Кирик-хорук, кирдиэ киргил …… кириҥэтэ көһүйдэҕэ. Күннүк Уурастыырап

сыһ. Илиигин-атаххын хомунан, түүрүллэн, нүксүччү туттан. ☉ Съёжившись всем телом, подобрав, поджав руки-ноги под себя
Халытар нэк сону саба быраҕыммыт, кумуччу туттубут, кирик-хорук көрбүт, дьүдьэх Хоохойу батыһыннаран киллэрдэ. Софр. Данилов
Таня саҥата суох бинсээги ылан көхсүгэр быраҕынна уонна иттэрдии, дьыбартан көмүскэнэрдии, кумуччу туттан олорбохтоото. Н. Заболоцкай
Сылаас, куйа, хараҥа буор хаспахпар тобуктуун, илиилиин кумуччу туттан, халтаҥ соммунан бүрүнэн олордум. Н. Габышев

сыһ. Куруук, наар, мэлдьитин. ☉ Всегда, постоянно
Кини мээр дьиэтигэр олорор.  [Архитектор Ходоров] мээр кирик-хорук, дук-дах туттан, саараабыттыы дьон сирэйин-хараҕын кэтэһэ сылдьар. Н. Лугинов
Оҕону мээр минньигэс кэмпиэтинэн эмсэхтээтэххэ сүрэҕэ чаалыйар, атын аһы аһаабат буолар, иинэр-хатар. М. Тимофеев
◊ Биир мээр — тохтоло суох, биир тэҥ уларыйбат. ☉ Постоянный, непрерывный
Биир мээр тилигирэс тыас ортотугар быстах тыллар, саҥа аллайыы лар иһиллэллэрэ. Г. Николаева (тылб.)
Дүҥүр биир мээр тыаһыгар бигэнэн Халерхаа утуйан хаалла. С. Курилов (тылб.)

сыһыан холб. Этиллэр хайааһын, хайааччы төһө да сөбүлээбэтин иһин, кыһалҕаттан, мөккүһэр, утары этэр кыаҕа суох буолан, оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ Выражает вынужденный характер совершения высказываемого действия (куда деваться)
Тэҥнэһиэхпит дуо, аһаан-сиэн, сынньанан баран, кыра үтэ ылынан, суос-сатыы ол ыалга бардыбыт. Далан
Тойоно ыҥыртарбытын кэннэ тэҥнэһиэ дуо, Сылгыһыт Сүөдэр, куттанан кирик-хорук туттан, тойонун аах дьиэтигэр барда. Н. Якутскай
Миичэкэ кууллаах комбикорму тиэйэн аҕалан баран, тэҥнэһиэ дуо, аны бэйэтэ ампаарга таһан дьөгдьөрүй да дьөгдьөрүй буолла. В. Протодьяконов

туохт. Туох эмэ (хол., таас, уу) тохтоло суох тохтор, сүүрүгүрэр улахан тыаһын таһаар; дэбилий, оргуй. ☉ Производить непрерывный шуршащий или грохочущий звук при стремительном падении (напр., о потоке воды, камнепаде); бурлить, клокотать
Паар тыаһа өрө сыыгыныыр, таастарга уу сүүрэн күрүлүүр. А. Федоров. Дьиэ иһэ им-ньим, арай уокка кыра соҕус алтан чаанньык оргуйар тыаһа арааһынайдаан күрүлүүр, кулдьугунуур. Эрилик Эристиин
Ону [күрбэ тааһы] анньан көрөөрү гынан эрдэхпинэ, атын таас тыаһа сууллан оройбунан күрүлээтэ, мин кирик гынан биэрдим. Т. Сметанин
♦ Күрүлүүр күн ортото — күн саамай үгэннээн турдаҕына. ☉ В ясный полдень
Маннык күрүлүүр күн ортото хантан кыһыллар кэлэллэр ол? Н. Якутскай
Өскөтө күрүлүүр күн ортото күлүгү батыһа хайыһан турдахха, инники — хоту, кэнники — соҕуруу, уҥа — илин, хаҥас — арҕаа буолуохтара. КЗА АҮө
Күрүлүүр күн ортото эмискэ бааччы хаһан да киһи үөйбэтэх-ахтыбатах суола, биирдэ да истибэтэх түбэлтэтэ буолбута. С. Курилов (тылб.). Күрүлүүр күнүс — күн ортото, саамай сырдык кэмҥэ. ☉ Средь бела дня
Күрүлүүр күнүс буолуор диэри сеялкаларын кытта бодьуустаһа сырыттахтара. П. Егоров
Сорох харса суохтар, олбуордарыгар элиэ чугаһаатаҕына, дэриэбинэ ортотугар күрүлүүр күнүс саанан ытыалыыллар. И. Сосин
ср. др.-тюрк. күрлэн ‘греметь, грохотать’, туба. күрлө ‘журчать, бурлить, струиться’

аат.
1. Көтөрдөр уонна атын харамайдар үөскэхтэрэ буолар, ньолбоҕордуҥу төгүрүк быһыылаах чараас хах иһигэр сылдьар, белоктаах уоһахтан турар сыыйыллаҕас убаҕас. ☉ Яйцо. Күндэли үрэх кытылыгар соҕотоҕун хаалан, сымыыт баттаабыт хоодуот хааһы Валерий Иванович кэрэхсии көрдө. Л. Попов
Чыычаах сымыыта бөҕөнү итигэстээтим, үтүлүкпүн толору хаалаатым. Н. Тарабукин (тылб.)
2. ас аст. Ас көрүҥэ. ☉ Яйцо как продукт питания
Дарыбыанаба суумкатыттан сымыыт бөҕөнү, халбаһыны, буспут эти, бэйэтэ туустаабыт тууччах өрөҕөтүн таһаарда. Л. Попов
Ордук сыалаах соркуойдаммыт буоллун, сатаатар сыаҕа буспут сымыыты тото сиэбит киһи. М. Шолохов (тылб.)
3. анат. Атыыр харамайдарга уонна эр киһиэхэ сиэмэ үөскэтэр быччархай. ☉ Семенники (человека, млекопитающего)
Оҕус сымыыта түһэрин саһыл кэтэспитигэр дылы (өс хоһ.). Сымыыт да тутулуга араастаах. Сорох атыырдар [сылгылар] сымыыттарын быата уһун буолан, аллара түһэ сылдьар буолар. АНП ССХТ
♦ Сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй — балыктааҕар кэлэҕэй диэн курдук (көр балык)
Сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй, Үрүҥ туҥуй, уу бүтэй Уол буоллун, баҕардар! Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу, букатын саллар сааһын, үллэр үйэтин тухары биир алтан харчылааҕы эргинэн эбиммэтэх, сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй киһи киэнэ муҥутуур кэнэнэ оҕонньор! Амма Аччыгыйа
Сорох киһиҥ кирик-хорук туттан, сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй буолан көһүннэр даҕаны, иһигэр бэйэтин дьиҥ баарынааҕар быдан улаханнык сананааччы ээ. Софр. Данилов
◊ Сымыыт иччитэ — сымыыттан тахса илик көтөр оҕотун үөскэҕэ. ☉ Зародыш в яйце
[Сүөдэр] кыракый уҥуох көхсө, синньигэс моонньо, ыараханнык түөрэҥнээбит улахан төбөтө, күөх мэҥнэрдээх кубаҕай сирэйэ — барыта хайдах эрэ сымыыт иччитигэр маарынныырга дылы. Амма Аччыгыйа. Сымыытта баттаа — бэйэҥ сылааскынан сылытан оҕо таһаараары сымыыккын саба баттаан олор (көтөр туһунан). ☉ Сидеть на яйцах (о птицах)
Улахан татыйык элбэх төрүөхтээх. Кини эрдэ уйаланар уонна уон иккигэ диэри сымыыты баттыыр. ББЕ З. Сымыыт уоһаҕа — үрүҥүнэн бүрүллүбүт сымыыт хойуу араҕаһа. ☉ Желток
Төрөөбүтэ сыл аҥаара буолбут оҕоҕо сүүрбэ — биэс уон кыраам тобуруогу, сымыыт уоһаҕын (сиикэйдии эбэтэр бүтэйдии буһаран баран) аҥаарын сиэтиллэр. Дьиэ к. Сымыыт үрүҥэ — буһардахха маҥхайан кэлэр сымыыт дьэҥкир өттө. ☉ Белок (яйца)
Тирии бүрүөһүнү сиикэй сымыыт үрүҥэр илитиллибит сиэрис тирээпкэнэн ыраастаныллар. Дьиэ к.
ср. тат. йомырка, алт. дьымыртка, хак. нымырха ‘яйцо’