аат., иис. Икки өттүнэн кириэс-мараас анньыы сиик. ☉ Крестовый шов, шов крестиком
Сииктэртэн ордук дородуйууну ордоробун. «Чолбон»

туохт., эргэр. Куустуһан туран, кириэс-мараас уурас. ☉ Целоваться, христоваться (на Пасху)
[Маркани] кырдьаҕастары кытта киристиэбэлэстэ. П. Ламутскай (тылб.)
Киристиэс тиллибит баскыһыанньатыгар кинини [Степашканы] кытта киристиэбэлэһэр этилэр. И. Тургенев (тылб.)
[Оҕонньор] Нехлюдовы тохтотон, киристиэбэлэспитэ. Л. Толстой (тылб.)

үктээ диэнтэн холб. туһ. Поэт бэйэм Хоһоон туойа Үлэлиибин, Үөрэнэбин, Эдэр ыччат кэккэтигэр Эрэл хардыы үктэһэбин. Амма Аччыгыйа
Ол курдук, хайыһардарын хардарыта кириэс-мараас үктэһэ-үктэһэ, манна балачча өр турбуттар. «ХС»

көр муҥхалаа
Оҥоһуулара бүтэн баҕадьылаан бардылар. Үстэ-хаста кириэс-мараас түһэрдилэр да, өлбүт киһи суох. Эрилик Эристиин
Манна баҕадьылаан, собону сүүрүнэн баһан лаһыгырата турбут киһи! М. Доҕордуурап
Улуус кулубата Протодьяконов П. тыһыынча аҕыс сүүс тоҕус уон биэс сыллаахха Хадаар нэһилиэгэр Быскана диэн күөлү баҕадьылаан сүүрбэ биэс хоппо балыгы таһаарбыт. «Чолбон»

1. туохт.
2. Сыыйа хараҥаран, борук-сорук буолан бар. ☉ Постепенно темнеть, смеркаться, становиться темным
   Киэһэ буолла, халлаан барыарда, арҕаа эҥээргэ сырдык им саһарҕата тунаарыйан көстөр. Амма Аччыгыйа
   Дьиэ таһа барыаран эрэрэ, Киэһээҥҥи хахсаат тыал түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Им барыара быһыытыйда, дэриэбинэ ол-бу өттүлэригэр уоттаах түннүктэр чоҕулустулар. Софр. Данилов
3. Борук-сорукка барбах көстөр курдук, күлүгүрэн көһүн. ☉ В сумерках едва выделяться темным силуэтом. Туруорбах балаҕан ааныгар Огдооччуйа эмээхсин тахсан барыаран туран, Маайалаах Сүөдэри кыраан хардьыгыныыр. Н. Якутскай
   Модьу тимирдэринэн кириэс-мараас саайыллыбыт түннүктэр барыаран, хаайыы иһэ боруҥуй буолан барда. Эрилик Эристиин
   Үөһээ үрдүк кырдалга мас таҥара дьиэтэ барыаран көстөр. П. Филиппов
4. аат суолт. Сырдык хараҥа былдьаһыыта, борук-сорук. ☉ Сумерки
   Күһүҥҥү хараҥа биллибэтинэн үөмэн кэлбитэ. Маҥнай барыарга дылыта, онтон ытыс таһынар ыас хараҥа бүрүүкээбитэ. И. Федосеев
   Маҥан Тумул үрдүгэр киэһээҥҥи барыарга кылбайан көстөр, үс кырыылыы суоруллубут остуолба турбута. Күннүк Уурастыырап
   [Максим] санаатыгар ойуур иһэ киэһээҥҥи күөх барыарга сууланан, хараҥа хойдон иһэргэ дылы буолла. «ХС»

аат. Муннугуттан кэлэр чалахайдыҥы убаҕас. ☉ Сопли
Сымыһаҕын устун Сыраана саккыраата Сыраанын эккирэтэн Сыыҥа санньылыйда. П. Ойуунускай
Кыыс илии тутуһан кириэс-мараас уураста. Ону көрөн Мааса кыыс кистээн, сыыҥын тыаһа бар гына түһэ-түһэ, күллэ. Эрилик Эристиин
Ол синиэллэрин тэллэҕинэн хааннаах сыыҥпытын сотуохпут, онон бүтүө. М. Шолохов (тылб.)
♦ Сыыҥын соспут — ону-маны быһаарар гына ситэ улаата илик. ☉ Сопляк, молокосос
Биир сыыҥын соһо сылдьар уолга иһин дэлби үктэтэ сыһан хаалбыт. Амма Аччыгыйа. Муннун сыыҥа куура илик — тугу да билэ-көрө илик олус эдэр. ☉ Молодой, неопытный (букв. у него сопли в носу ещё не обсохли)
«Ылан да көрүөххэ. Муннун сыыҥа куура илик уолчаан оттон, бэйи, кэһэйиэҥ», — дии саныыбын испэр. С. Никифоров. Сыыҥкынан атыылаһыаҥ дуо? — атыылаһар үбэ суох эрээри туоххунан ылаары гынаҕын диэн кыыһыран, мөҕүттэн этии. ☉ На какие шиши собираешься покупать? (букв. на свои сопли будешь покупать?)
«Доҕоор, ырбаахыны атыылаһыахпыт», — иччитэ дьахтарын уоскута сатаата. «Сыыҥкынан атыылаһыаҥ дуо? Оҥойор айаххар да тото-хана аһаабакка олороҥҥун, дөксө атыылаһардааххын баҕастааххын», — Уһун ырбаахы айдаарар. Р. Кулаковскай
ср. ДТС йиҥ ‘сопли’

I
аат.
1. Иистэнэргэ аналлаах, таҥаһы курдары анньан сабы таһаарар үүттээх, уһуктаах синньигэс тимир. ☉ Игла, иголка (для шитья)
Ойоҕо Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан киҥэнаара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа
Муҥ сатаатар, этэрбэс тигэр суон иннэ суох буоллаҕа үһү. Болот Боотур
Олорон эрэн иннэбин тоһутан кэбистим. Н. Заболоцкай
2. Араас аналлаах сытыы уһуктаах тимир. ☉ Металлический стержень с заостренным концом различного назначения, игла
Патефон иннэтэ. Укуол иннэтэ.  Борохулуо саа этэ: иннэтэ бөстүөнү кыайан эспэт этэ. М. Шолохов (тылб.)
3. Сорох мас, үүнээйи мутукчата, хатыыта. ☉ Хвоя (иглообразная листва некоторых деревьев, кустарников)
Онтон харыйа иннэтин илдьэ кэлэн [тоҥсоҕой] хаптаһыны тардыалыы сатаан баран, кыайбакка эмиэ төннөр. Амма Аччыгыйа
Ньимиһэн турбут бэстэр мутуктара, соһуйбуттук кини сирэйин эттииллэрэ, сытыы иннэлэринэн кэйэллэрэ. Н. Заболоцкай
Дөлүһүөн уга баар хатыылаах, Дьөлүтэ кэйэр иннэлээх. Баал Хабырыыс
4. Сорох кыыллар, балыктар, үөннэркөйүүрдэр кытаанах хатыылара. ☉ Твердые, колючие образования, шипы на теле некоторых животных и рыб, иглы (напр., ежа). Дьуос иннэлэрэ. Ыҥырыа иннэтэ
5. көсп. Сытыы уһуктаах, синньээн көстөр туох эмэ. ☉ Остроконечный тонкий предмет или его части; шпиль
Адмиралтейство иннэтэ ыраахтан күн уотугар күлүмүрдүү турар.  Күн уотун сытыы иннэтэ Күрдьүгү тэһитэ кэйдэ. Баал Хабырыыс
♦ Бэлэһигэр биэс (икки) иннэлээх көр бэлэс. Иннэ буолан сүппүт - сүтүө суохтаах да сиргэ сүтэн хаалбыт, көстүөхтээх да сиргэ кыайан көстүбэт. ☉ Затеряться так, что невозможно найти, разыскать (букв. как иголка в стогу сена (затеряться))
Иннэ буолан сүппүт инженербит киппэ киэптээх, ходьоҕор уҥуохтаах киһи буолан биэрдэ. С. Федотов. Иннэ буоллаҕай (буолбатах) - ханна барыай, көстүө, баар буолуо. ☉ Не иголка (о том, что сложно, невозможно потерять; найдется, обнаружится обязательно)
[Өлөөнө:] Ол куорат сиргэ көрдүүр киһиҥ аатын билбэт буолан баран, хайдах булуом дии саныыгын? [Солко:] Төһө да куоратын иһин киһи иннэ буолбатах. С. Ефремов. Иннэ кылаанын <да> саҕа - адьас кыра (да). ☉ Ничтожный, совсем маленький, крапинка (букв. словно острие иголки)
Иннэ кылаанын да саҕа Иҥнигэс диэн суох. П. Тобуруокап
Василийга хаһан да иннэ кылаанын саҕа мэҥи түһэриэ суоҕа, кини мэлдьи ыраас буоллун! А. Сыромятникова
Иннэ да кылаанын саҕа Кини көрөр итэҕэһи. Баал Хабырыыс. Иннэни ыйыстыбыт (сиэбит) курдук - олус иинэ хаппыт, синньигэс, уҥуох-тирии киһини этэллэр. ☉ Об очень худом человеке (букв. словно проглотивший иголку)
Иннэни сиэбит курдук синньигэс киһи (өс ном.). Кини хайдах иинэн, иннэни ыйыстыбыт курдук буолан хаалтын көрөөр ээ. Н. Заболоцкай
Кини [бөрө], иннэни сиэбит ыт курдук, уҥуохтаах тириитэ эрэ ордон хаалан, быһар быһаҕаһа бүтүннүү төбө иччитэ буолбут. Р. Кулаковскай. Кэбиһиилээх оттон (окко) иннэни булартан итэҕэһэ суох (көрдүүр курдук) - олус уустук, бириинчик; киһи эрэ кыайбат (дьыалата, үлэтэ). ☉ Об очень сложном поиске кого-чего-л. (соотв. все равно что искать иголку в стогу сена)
Ону [өйдөөх тылы] хостоон таһааран, арааран ылыы, кэбиһилээх оттон иннэни булартан итэҕэһэ суох уустук дьыала. Н. Лугинов
◊ Иннэнэн эмтээһин көр эмтээһин
Нина Александровна Саха сирин быраастарыттан аан бастакынан иннэнэн эмтээһини баһылаабыт уонна элбэх киһини үтүөрдүбүт невропатолог-быраас. «Кыым»
II
көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүккэ хайааһын илин өттүгэр туһуламмыт предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательного падежа употребляется при обозначении предмета, в переднюю сторону которого направлено действие (перед, к, в). Кыһыл Ойуун уһуктан, туран уот иннигэр баран аргынньахтаан олорор. П. Ойуунускай
Арай Марисаны икки киһи, икки дабыдалыттан өрө ыйыы соһон, Турахин иннигэр илтилэр. Эрилик Эристиин
2. Сыһыарыы түһүккэ хайааһын илин өттүгэр буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-местного падежа употребляется при обозначении предмета, впереди которого совершается действие (перед)
Уот иннигэр Ыстапаанньыйа эмээхсин олорор. Н. Неустроев
Балаҕан иннигэр, сылбах оҕуруот иһигэр, үс-түөрт сыарҕа от бугулланан турар. Күндэ
Талахтар иннилэригэр сүүрбэччэ миэтэрэ сиртэн буруо бурҕас гынна. Т. Сметанин
3. Таһаарыы түһүккэ хайааһын илин өттүттэн тахсар, тэйэр предмети бэлиэтииргэ туттуллар (сэдэхтик тут-лар). ☉ Употребляется при обозначении предмета, с (от) передней стороны которого исходит действие или удаляется предмет (употр. редко). Аттаахтар бөлөх талах инниттэн тэйэн бардылар. Ыалдьыт уот инниттэн халбарыйан биэрдэ
4. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын илин өттүнэн буолар, тарҕанар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа употребляется при обозначении предмета, по или вдоль передней стороны которого совершается, распространяется действие (по, впереди)
Петя ыскылаат иннинэн тиийэн кэлэр. С. Ефремов
Кымньыыгын уолаттар иннилэринэн кириэс-мараас далбаатаата. Эрилик Эристиин
Муустар улам үллэ анньан, кини иннинэн аалсан устан дагдалдьыһан эрэллэр эбит. Н. Заболоцкай
тюрк. ийне, йиҥне