туохт. Киспэлээх гын, киспэнэн тэптэр. ☉ Вставлять обруч. Тууну бөҕөргөтөн үстэ киспэлииллэр

дьүһ. туохт. Олус бөдөҥ, модун буолан көһүн. ☉ Быть внешне могучим, мощным
Холкуоспут саадьаҕай оҕуһа …… Бөҕөһү ыҥыран килгэйэр. Эрилик Эристиин
Тыраахтар …… Кэтирээн, улаатан киппэйдэ, Киэбирэн, киспэтэ килгэйдэ. Күннүк Уурастыырап

тимирт диэнтэн атын
туһ. Аҕыс уонус сыллар Бүлүү эбэ хотун уута алмааһы сууйар суурадаһыннартан уонна ГЭС муоратыгар тимирдиллибит мас сытыйыытыттан муҥутуурдук сүһүрэ сылдьыбыт сыллара этилэр. Софр. Данилов
Перстэр икки сүүстэн тахса харааптара тимирдиллибитэ, флоттарын тобоҕо чугуйарга күһэллибитэ. КФП БАаДИ
Туу үөһээ киспэтин уу ньууруттан балайда намыһах турар гына тимирдиллиэхтээх, оччоҕо сотору хам тоҥмот. ҮБНьТ

1. түһэр диэнтэн дьаһ. туһ. Тиийбит күннэригэр Киспэ сонно тута муҥханы тэлгэһэҕэ түһэртэрэр. Миитэрэй Сиипсэп учуутал саҥа дьиэ туттараары тутуу маһын кэртэрбитэ, акылаатын түһэртэрбитэ. Н. Якутскай
2. кэпс., харыс. т. Ыарахан сылдьан туох эмэ биричиинэнэн оҕоҕун мэдиссиинэ көмөтүнэн ыллар. ☉ Делать аборт
   Уоскуйан баран, төрүүргэ быһаарынным, түһэртэрэр аньыыта бэрт. «Кыым»
   ◊ Оҕоҕун түһэртэр (оҕотун түһэртэрбит) көр оҕо
   Александра оҕо түһэртэрбитин ким да билбэтин, сэрэйбэтин курдук сатаан кистээбитэ. Күрүлгэн

1. ыан II диэнтэн дьаһ. туһ. Ат сүүрүүтүгэр кыттыахтаах дьөһөгөй оҕолорун тутан ыаннаран баайыы, кэлии-барыы бөҕө буолар. Айталын
   Киспэ титиригин сайын ыаннаран баран иэҕиллэр. Хомус Уйбаан
   Суон талаҕы ыаннарыах иннинэ үс өттүн чохороонунан тымтайдыы суоран чарааһатыллар. АЭ СТМО
2. кэпс. Күөрэҥнэппэккэ биир тэҥ аргыый аҕайдык соһо тардан ис (хол., ыараабыт муҥханы чардаакка таһаарарга). ☉ Не останавливаясь, размеренно тянуть, вытягивать что-л. тяжёлое (напр., утяжелевший невод на выходе из проруби при подлёдной ловле карасей)
   Аргыый ыаннаран-ыаннаран нэһиилэ үс хотоҕоһу таһаардылар. Болот Боотур
   Сэрэнэн-сэрэнэн Ваняҕа ураҕаһы быраҕан биэрбитэ итиэннэ муҥханы ыаннаран тардар курдук аргыый аҕай соһон ылбыта. И. Федосеев
   Ийэ тэрилбит [муҥха] Илдьи баран Иэдээн буолуо — Илиини соттуохпут диэн, Сэрэнэн-сэрэнэн, Сэҥийэтин буллулар, Ыарыылаан-ыарыылаан, Ыаннаран бүттүлэр. Болот Боотур

аат., эргэр.
1. Хас да сиринэн моонньоон, кэрэниистээн, дьэрэкээннээн баран сиргэ туруоруллубут үс саһаан холобурдаах баҕана (араас дуомнары толорорго аналлаах). ☉ Подрубленный кругом в нескольких местах столб трехметровой высоты, украшенный узорчатыми карнизами (предназначенный для проведения церемоний, различных обрядов)
Ол үрүт өттүгэр Айгыр баҕах баҕанатын Орто киспэ тардарынан Атыыр баһа ойуулаах Бухатыыр мастары Араҥастыы анньан кэбиспиттэр. С. Зверев
Суор тумсун курдук тумустаах Сүдү баҕах сэргэ аспыттар. Күннүк Уурастыырап
2. Былыргы ыһыахтарга түһүлгэ ортотугар сэргэстэһиннэри туруоруллар киэргэл ойуулаах, биттэхтээх сэргэ. ☉ Ансамбль столбов-коновязей с украшениями и поперечными брусками наверху, сооружаемых на центральной арене места проведения кумысного праздника – Ысыаха. Дьиэлэрин уҥа диэки өттүгэр тоҕус баҕаҕы аспыттар, тоҕус маҥан атыыры баайбыттар, тоҕус айыы ойууну сатыылаппыттар – ыһыах ыспыттар. Саха фольк.
◊ Аар баҕах поэт. – ытык баҕана. ☉ Священный столб (сэргэ-коновязь)
Кинилэргэ [ыһыахтарга] анаан чэчир анньар, аар баҕах аарыгырдар, алтан сэргэ туруорар, арыы түһүлгэ төрүттүүр эбиттэр. Күннүк Уурастыырап
Иннигэр туман быыһыттан күөрэйбиккэ дылы эргэ курусаала аар баҕах баҕаналарын быһаҕастарыгар диэри сиргэ батары тайанан багдаллан турар эбит ээ! Н. Лугинов
Түһүлгэ түһүө диэн Орулуостаах алаас Уҥа муннугар Аар баҕах астарбыт. С. Зверев
Төрүт өбүгэ сахалар Туймаада томтойор саалыгар Туос ураһа оҥостон Маҥнайгы аар баҕахтарын Манна түстээбиттэрэ. К. Туйаарыскай

I
аат., бот. Хатыылаах умнастаах, ньолбоҕордуҥу сэбирдэхтээх, үөһээ өттүгэр үрүҥ сибэккилээх сыыс от (Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт). ☉ Резуха (трава, широко распространенная в Якутии).
II
1. даҕ. Чуолкай суолтата умнуллубут, туох эмэ үрдүк, муҥутуур хаачыстыбатын көрдөрөргө туттуллар (үксүгэр поэзияҕа эпитет быһыытынан көстөр). ☉ Слово с неясным значением, употребляется в поэзии как эпитет, выражающий высокую степень качества чего-л.
Айгыр — симэх киэргэллиин Аллан — кини көһүтэр, Хатыҥ мастыын, тэтиҥниин ол үрүт өттүгэр хампа күөҕүн көрүнэр. П. Тулааһынап
Айгыр баҕах баҕанатын Орто киспэ тардарынан Атыыр баһа ойуулаах Балтыһахтыыр мастары Араҥастыы анньан кээспиттэр. С. Зверев
Айгыр айан суолунан Айанныыбын массыынанан, Бүрүнэбин буорунан Саптынабын быылынан. Л. Попов
Омуннарыгар өр тааллылар, Уҥуохтуун, сүрэхтиин ууллулар, Атахтыын айгыр босхо бардылар, Аргыый сылаастык уурастылар. С. Васильев
2. сыһ. суолт. Аат харата, наҕыллык (айаннат). ☉ Тихо, еле-еле (ехать)
Разведчиктара буолуохсуттар аат харата айгыр-айгыр айаннатан, аппаны өрө тахсан бара турдулар. Эрилик Эристиин. Токоосоп түүннэри айаннаата. Айгыр айаннатан учаастагар сарсыарда кэллэ. А. Федоров
◊ Айгыр-силик — 1) фольк. сиппитхоппут, муҥутаабыт, күөҕүнэн симэммит (аан дойдуну хоһуйууга кубулуйбат эпитет сорҕото). ☉ Покрытая густой зеленью, разукрашенная роскошным зеленым ковром (часть постоянного эпитета матери-земли)
Аҕыс иилээх-саҕалаах Атааннаах-мөҥүөннээх Айгырсилик Аан ийэ дайдыбытыгар Ат таппатынан Аньыы баҕадьы Ааҥнаабыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аҕыс иилээхсаҕалаах, Атааннаах-мөҥүөннээх, Айгырсилик аан ийэ дойдукабыт хайдах айыллыбыта эбитэй диэн Ахтан-санаан көрдөххө. Саха нар. ыр. I; 2) поэт. муҥутуур кэрэ, кэрэттэн кэрэ (үксүн айылҕа, үүнээйи эҥин көстүүтүн туһунан). ☉ Прекрасный, роскошно-красивый (обычно о растительности, видах природы)
Үрүҥ көмүс туостаах айгыр-силик хатыҥнар күөх лабааларынан күөгэйэ хамсаан, илбиргэстээх ытарҕа курдук сэбирдэхтэринэн сэһэргэһэн сибигинэһэргэ дылылар. М. Доҕордуурап
Алаастарга, үрэххэ, Айгырсилик күөх тыаҕа Бөөлүүн кэлэн үктэммит Хаһыҥ хаардаах атаҕа. Баал Хабырыыс
Санаан кэлэбин Айгыр-силик Амма эбэбин, Сарсыарда ахсын Сааланар алаастарбын. В. Гольдеров