ключ, родник, источник || ключевой, родниковый; дьүүктэ уута родниковая вода.

1. даҕ.
2. Кимтэн эмэ төрүттээх, хантан эмэ удьуордаах. ☉ Имеющий какие-л. корни, принадлежащий к какому-л. роду
   Ытык үүнүү ыччатабын, Төрүт ас төрүөҕэбин: Аҕам араҕас сэлиэһинэй, Ийэм симии хортуоска — Дуолан улуу туймуулардаах этим, Киэҥ кэтит кэскиллэрдээх этим. С. Зверев
   Туохтан туймуулаах, Кимтэн кииннээх Халлаан даллан өксөкүтэ Таҥнары сабардаатыҥ диэтэргин, …… Уйуллаан Куо тус бэйэбинэн Суо-бараан соруктанан кэллим. П. Ядрихинскай
3. Тугу эмэ быһаарар, сүрүн. ☉ Главный, ключевой, решающий
   Чэ, ону чахчы өйдөөх ыччат, туймуулаах түмүккэ кэлэн, көннөрүнүө буоллаҕа. С. Дадаскинов
   Дархан сахалар түүлээх чөмчөкөлөрүн иһигэр туох-ханнык туймуулаах толкуй, сарбыдахтаах санаа буһан маннык түмсэргэ моһуйда? «ХС»
4. аат суолт. Олус суолталаах, кэскиллээх тыл-өс, санаа. ☉ Очень важные, значимые слова, мысли
   Төлкөлөөҕү түөспүттэр, Туймуулааҕы туойбуттар, Хойуккуну хоһооннообуттар. Күннүк Уурастыырап
   [Кырдьаҕас дьахталлар] Ол ыарахан мүнүүтэҕэ, Ол тиһэх сөкүүндэҕэ Тугу эрэ тобулан сүбэлиэхтэрэ, Тугу эрэ туймуулааҕы этиэхтэрэ. Н. Босиков

I
туохт. Сөмүйэҕин эбэтэр орто тарбаххын тойон эрбэххинэн бүк баттаан баран эмискэ төлө ыытан кими, тугу эмэ саай, оҕус. ☉ Щёлкать по чему-л., давать щелчок кому-л.. Илиим көхсүгэр тык
□ Ким эрэ биир сарсыарда кэнниттэн кэлэн …… ыарыылаах баҕайытык кэтэххэ тыкпыта. Амма Аччыгыйа
Анна, күүстээхтик сүүскэ тыгаат, суорҕан анныгар дьылыс гынан хаалла. Л. Попов
ср. кирг. тых, алт. тык ‘тыкать, втыкать, всовывать’
II
туохт.
1. Сырдыгынан сыдьаай, сырдат (күнү этэргэ). ☉ Излучать свет, светить (о солнце)
Күндү маска күн тыгар үһү (тааб.: таҥара күлүгэ). Күн маҥнайгы сардаҥалара тыган таас хайалар, чочумаастар төбөлөрүн кыһыл көмүс өҥүнэн киэргэттэ. Т. Сметанин
Кыырпах да былыта суох халлаан оройуттан күн сири-дойдуну итиинэн угуттаан чаҕылыччы тыгар. В. Протодьяконов
2. Күүскэ өрө ыһылын, өрө биэрэ сыт (хол., дьүүктэ уутун этэргэ). ☉ Брызнуть, бить струёй (напр., о ключевой воде)
Дьиктитэ диэн баар бу чакыр таас быыһыттан тыга сытар эмтээх уу бэйэтэ кыһынын тоҥмот. Багдарыын Сүлбэ
[Уу] эн үтүөҕүнэн биһиги сүрэхпит уолан хаалбыт сыккыстара эмиэ өрө тыган бараллар. ППА БЭХКК