ж. комендатура (комендант баһылыктаах тэрилтэ).

прил. комендант; комендантский патруль комендант патрула; # комендантский час уулуссаҕа сылдьыыны чааһынан быыһаан бобуу.

быть, работать комендантом.

сыһ. Бырдаҥалаппыт курдук арыттаахтык. ☉ С большими промежутками, не часто, редко, разбросанно
Комендант, дьабадьытыгар бөппүрүөскэ уобуулаах олорон, лиис кумааҕыны бырдаҥалаччы суруйан бүтэрбитэ. Н. Островскай (тылб.)

аат.
1. Байыаннайдар сулууспаларын, дьиссипилиинэлэрин, бэрээдэги көрөр начаалынньык. ☉ Комендант (военный)
Мин заставабар төннөн кэлээт, кэмэндээҥҥэ дакылааттаабытым. Н. Якутскай
[Семенов:] Хайдах эн миигин билбэккин. Мин бу ыстаап кэмэндээнэ диэн буолабын. С. Ефремов
2. Тэрилтэ дьиэтин туругун көрөр-истэр, техническэй үлэһиттэри салайар үлэһит. ☉ Комендант (здания)
[Бииргэ олорорбутун уопсай] кэмэндээнэ көҥүллээбэт, арай декантан көрдөһөн сайабылыанньа суруйуум, ээ? В. Гаврильева
Кэмэндээн дьахтар күлүүһүн аҕалан ааны аспыта. «ХС»

аат.
1. Байыаннай кириэппэс эбэтэр бөҕөргөтүнүүлээх сир начаалынньыга. ☉ Начальник войск крепости или укреплённого района, комендант
Кириэппэс хамандаана хаайылынна. «ХС»
Иркутскайга ыраахтааҕы аатыттан дьаһайар суут тэриллиэҕиттэн 1783 сылтан ыла Саха провинцията хамандаанынан салаллар уобалас буолта. ИОВ ЯК
2. Гарнизоҥҥа, харабылга сулууспаны сөптөөхтүк сүгүүнү, байыаннайдар уопсастыбаннай сирдэргэ дьиссипилиинэлэрин, гарнизоҥҥа бэрээдэктэрин көрүүнү дьаһайар байыаннай начаалынньык. ☉ Военный начальник, ответственный за правильное несение гарнизонной и караульной службы, за дисциплину военнослужащих в общественных местах, за сохранение порядка в гарнизоне, комендант
Мин заставабар төннөн кэлээт, хамандааҥҥа дакылааттаабытым. Н. Якутскай
[Семёнов:] Мин бу ыстаап хамандаана диэн буолабын. С. Ефремов
Хаһааччыйаҕа 40 киһилээх гарнизон этэрээтэ тэрилиннэ. Хамандаанынан судьуйа суруксута А.Г. Никифоров ананна. С. Васильев
3. Сэрии дьонун сиринэн, уунан, салгынынан айанын, айанныыр суол учаастагын, ханнык эмэ мэһэйдэри, ууну, хайаны туорааһыны салайар байыаннай начаалынньык. ☉ Военный начальник на путях передвижения войск, на участках маршрутов форсирования переправ, комендант. Морсуруут хамандаана. Оройуон хамандаана
4. Уопсай дьиэ сэбиэдиссэйэ. ☉ Заведующий общественным зданием, комендант
Хамандаан көҥүллээбэт, арай дэкээнтэн көрдөһөн сайабылыанньа суруйуум ээ? В. Гаврильева
[Маша:] Өссө хамандаан оҥостоору гыммыт дии. Бу дьиэҕэ кэргэннээх мин эрэ баарбын уонна бары холостуой уол-кыыс. С. Ефремов
Хамандаан күлүүһүн аҕалан ааны аспыта. Ю. Рытхэу (тылб.)

дьүһ. туохт.
1. Иннин диэки тахса сылдьар (сэҥийэ туһунан этэргэ). ☉ Выдаваться вперёд (напр., об узкой нижней челюсти)
[Комендант:] Онньойо сытыйан, киһи күлүүлээххин баҕастааххын! Эн да олбуоруҥ холоон! Амма Аччыгыйа
Биригэдьиир ол иһэр, атын хоҥоруута көстө илигинэ, бэйэтин сыҥааҕа онньойон көһүннэ. М. Доҕордуурап
2. Аллараа өттүгүнэн ханньаччы үктэн, тэпсилин (хол., атах таҥаһын тилэҕин этэргэ). ☉ Быть стоптанным набок (о задках торбасов)
Уол онньойо сытыйбыт онньууската быга сылдьар олооччулааҕа. Н. Якутскай
Алыкай үгүһү-элбэҕи толкуйдуу барбатаҕа, үөрүүтүгэр онньойбут этэрбэһин үөһэ диэки тэбэн чолох гыннарда. И. Федосеев
ср. кирг. оо ‘свешиваться на одну сторону, переваливаться; склоняться’

аат.
1. Уруучукаҕа олордон чэрэниилэнэн сурук суруйар оҥоһуулаах чараас тимир. ☉ Стальная пластинка для писания чернилами, перо. Уруучукалаах бөрүө
□ Комендант суруйа олорор уруучукатын остуолга талыр гына бырахта, онтон, сүр түргэнник сулбу тардан ылан бөрүөтүн одуулаһа-одуулаһа, эттэ: «Доҕоор, эйигиттэн Өтүөс Бүөтүрү ким ыйытта? Ыйытыллар боппуруоска эппиэттээ». Амма Аччыгыйа
Харандааһа, бөрүөтэ, Харыалаах да маһа суох — Атах киэбэ азбука Араас тыллаах суруга. Билээччи дьон хараҕар Барытын кэпсии сытар. С. Данилов
2. көсп., кин. Суруйааччы айар үлэтэ, суруйар үлэ. ☉ Символ творческого труда писателя
Бөрүөм төрүт нэһэ миэнэ Төрүөхпүттэн бэйэм киэнэ. Күннүк Уурастыырап
Баҕар, эдэр саас үтүөтэ Сууллар сулустуу сүтүөҕэ, Баҕар, тойуксут бөрүөтэ Ыллаан бүппэккэ бөтүөҕэ. Эллэй
Бүгүн бар дьоннорбун сирдээн, Чохороонунан буолбакка, Үтүө суолга бөрүөбүнэн Эркээйини охсуохтаахпын. Баал Хабырыыс
♦ Бөрүөтэ сытыы — сытыытык суруйар (бэргэн, сытыы тыллаах-өстөөх, түргэн публицист туһунан). ☉ (У него) острое перо (о публицисте, умеющем писать остро и оперативно). Ол суруналыыс бөрүөтэ сытыы буолааччы

аат.
1. Турба курдук быһыылаах кыра туох эмэ. ☉ Что-л., имеющее трубообразную форму, трубка. Эрэһиинэ туруупка
□ [Ардах чиэрбэтин сиэбит аһа] айаҕыттан бэлэһин ааһан, синньигэс туруупкаҕа — куолайга киирэр. ББЕ З
Омлеты туруупка курдук быһыылаан суулуохха сөп. ДьБ
2. Ханнык эмэ аппараат (хол., төлөпүөн, домофон, араассыйа) истэр уонна саҥарар чааһа. ☉ Часть какого-л. аппарата (напр., телефона, домофона, рации) с устройством для слушания и говорения, трубка
Комендант төлөпүөн туруупкатын тыастаахтык уурбута. Н. Якутскай
Тоня туруупканы хаба тардан ылан иһиллээтэ. М. Доҕордуурап
Сүөдэр Сүөдэрэбис туруупканы ылан, нүөмэрдэри эрийэн сырылаппахтаата. П. Аввакумов
3. геол. Магматтан үөскээбит хайа боруодатын сытар быһыыта, пуормата (сиргэ силииндир курдук дириҥээн киирэр). ☉ Форма залегания горной породы магматического происхождения (в виде уходящего в глубь цилиндра), трубка
Геолог буолуоҕум Сир баайын булуоҕум …… Туруупка арыйыам — Дойдубун байытыам. Е. Васильев
Ньурбаҕа Накыын карьерын туруупкатын үс сиргэ киинин уонна сир тымыра ыһыллыбытын баайдыбыт. ПНИ ЭД. [Юрий Хабардин] Саха сиригэр биир бастакы алмаастаах туруупканы булбута. ЧМА СТС АКҮө

аат дьөһ. Б и - риэмэни бэлиэтиир сорох ааттары, сорох аат туохтуурдары кытта хайааһын этиллибит кэм бүтүөн иннинэ оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ С некоторыми именами, обозначающими время, и с отдельными причастиями употребляется при указании на то, что действие завершается до окончания указанного времени (до; до того, как)
«Уон мүнүүтэ бэтэрээ өттүнэ мантан халбарыйыаҥ да, бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар!» — киһи көмүстээх мөһөөччүгү кыбыммытынан хонтуора иһиттэн тахсан барар. Н. Якутскай
«А-а!» — диэн «тыыһыт» хаһыытыырын кытта, комендант биһикки ойон туруохпут бэтэрээ өттүнэн, тыы Никешиммитин илдьэ уҥуорун диэки ууну таарыйар-таарыйбатынан көтө турбута. Н. Якутскай
Оксана, эргиллэ түһээт, букетын харбаан ылбыта уонна этиэх бэтэрээ өттүнэ сибэкки иһиттэн сыгынньах гранатаны сулбу тардан таһааран, ударнигы төлө тардан баран, ибили бырахтарбын диэбиттии, илиитин өрө уммута. Суорун Омоллоон
Сарбаакын били киһини охсуох буолан эрдэҕинэ, киһитэ көрүөх бэтэрээ өттүнэ атыыһыты муннун тоҕо анньан кэбиһэн баран, сүүрэн кыырайа турбута. Д. Таас
△ -ыах сыһыарыылаах аат туохтууру кытта ситимэ үгүстүк олус түргэнник диэн суолталаах сомоҕо домох быһыытынан туттуллар. ☉ В сочетании с причастиями на -ыах часто употребляется как фразеологизм со значением «очень быстро, моментально»
Ол эрээри кинилэр [оҕолор] көрүөх бэтэрээ өттүнэ орто оскуоланы бүтэрдилэр, ыанньыксыт буоллулар, үлэһит аатырдылар. И. Данилов. Маны истэн баран: «Чыпчылыйыах бэтэрээ өттүнэ этэн баран, тэгилитиэх бэтэрээ өттүнэ [сүөһүлэри] түргэнник үүрэн-түрүйэн аҕалан кулуҥ, кыыһы ылан барыҥ!» — диэбит эмээхсин. Саха фольк.