разг. копаться, рыться; дьааһыгы хаппайдаама не копайся в ящике.

с. I. (по гл. копать) хаһыы; 2. (по гл. копаться) хасыһыы.

несов. разг. 1. в чём хаһыс; ковыряться в песке кумаҕы хаһыс; 2. перен. (возиться, копаться) хаһыс, ыаһахтас.

туохт., түөлбэ. Туох эмэ (хол., сиэп, мөһөөччүк, дьааһык) иһин хас, үрэй, булкуй. ☉ Копаться, рыться в чём-л.. Ыстаанын сиэптэрин хаппайдаата — уоннуу, биэс уоннуу бытархай харчы эрэ хаалбыт. «Күрүлгэн»

рыться, копаться в чём-л., где-л.; устраивать беспорядок (обычное поисках чего-л.); дьааһыгы чүүччэй = рыться в ящике; бу оҕолор дьиэни дэлби чүүччэй-дилэр эти дети перевернули весь дом.

туохт., кэпс.
1. Төттөрү-таары эбэтэр онно-манна сос, соһо сырыт. ☉ Таскать, волочить кого-что-л. туда-сюда. Таҥаһы соскойдоомоҥ. Оҕобун соскойдууртан ордубаппын
2. көсп. Бүтүөх айылааҕы бүтэрбэккэ өр баҕайы сыһа сырыт. ☉ Медлить с чем-л., мешкать, копаться, валандаться
Бэйэтэ даҕаны барытыгар сатамньыта суоҕа бөҕө, былыр үйэтээҕитэ көмүскүөхтээх үлэтин быһа соскойдоон олус хойутаппыта. Н. Лугинов
3. көсп. Кими эмэ олус элбэхтэ ханна эмэ ыҥыр, ыҥыран сырытыннар. ☉ Таскать кого-л. куда-л. продолжительное время, много раз
Үлэһиттэри, үрүҥүттэнхаратыттан тутулуга суох, силиэстийэҕэ соскойдообуттара. Күрүлгэн

туохт. Кими, тугу эмэ көрдөөн малы-салы ыс-бурай, дьиэни барытын тырҕай. ☉ Разыскивая кого-что-л., рыться, копаться в чём-л., устраивать беспорядок
Дьиэ үрдүлэри, муоста аннылары …… бүтүннүү көрдөөн чүүччэйдилэр. Таҥас көстүбэтэ. Амма Аччыгыйа
[Балбаара:] Үрүҥнэр ыал-ыалы көрдөөн чүүччэйбит кыһылларын саллаата …… биһи хотоммут кыра иинигэр саһа сытар. Уустаах Избеков
Бөһүөлэккэ дьон барбыттарын кэннэ тыатааҕы киирэн, дьиэни биир гына чүүччэйбит. «ХС»
ср. тув. шүүче, бур. һүүчэ ‘долото’

I
1.
хас I диэнтэн холб. туһ. [Нүһэр Дархан:] Көмө буола кэлиэхтээҕэр хата түргэнник Ииммин хасыһа кэлэр инигит! И. Гоголев
Ыттар оҥкучаҕы хаһыспаттар, аһаҕас да хаалбыт аһы кыраһалаах отой тыыппаттар. С. Маисов
Улаатан иһэн кумах куйаарга ханаал хасыһара. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Тугу эмэ көрдөөн, туоххун эмэ булкуй, хас, хаһын. ☉ Искать, перебирая, перекладывая, разбирая что-л., копаться, рыться в чём-л.
Кууһума суруксут, өр соҕус тугу эрэ көрдөөн, сиэптэрин хасыһар. Н. Якутскай
[Миша түһээн] салҕалас илиитинэн бинсээгин сиэҕин хасыһар да… сочуоккатын булбат. Өссө күүскэ хасыһар... Н. Лугинов
Сээкэйдэрин хасыһа сылдьан түгэххэ, утуйар таҥас анныгар, карабин саа сытарын илиитинэн бигээн көрдө. Н. Заболоцкай
3. көсп. Ким, туох эмэ туһунан дириҥник билээри иҥэн-тоҥон үөрэт. ☉ Кропотливо изучать что-л., разбираться в чём-л., копаться
Оҕо тугу да оҥорбутун иһин онтон кэлэйэн кыыһыран түптэлэммэккэ, итэҕэс үөскээбит биричиинэтин, төрдүн-силиһин хасыһыахха наада. Н. Лугинов
[Харитонов:] Лейтенант Сергеева, суутунан көрүллэн бүппүт дьыаланы эмиэ тоҕо хасыһаҕын? М. Попов
Литератураны хасыһан, сөбүлээн ааҕар киһи таптыыр суруйааччытын үҥэр таҥара оҥостор, адьас аанньал курдук саныыр. С. Федотов
Тоҕо эрэ Ивановиһы хасыһар буолан эрэллэр үһү. «ХС»
4. кэпс. Тугунан эмэ ыксаабакка дьарыктан, тугу эмэ өр оҥор, гын. ☉ Долго возиться с чем-л., копаться
Хасыһа, талкыйа сатыыр да, туһа суох. С. Федотов
Эрдии-эрдэ — түөрт саҕана Ира оһоҕун хаһыста. Ф. Софронов
Массыынатын мотуорун хасыһан көхсө хомурдуос көхсүнүү килэҥниир. ЭКС ТБТ
Ваня, кырдьык даҕаны олус өр хаһыстыҥ. ОЛ ПА
II
ыйыт. солб. аат. Бэрээдэгинэн ханнык, элбэхтэн ахсаанынан ханнык. ☉ Какой по порядку или какой именно из нескольких, какой, который
Кэрэтик олорон, ким хаһыс сааһыгар Күн сирин хаалларыай? Эллэй
Чуолкайдык өйдүүбүн биир сааһы, — Хаһыс сыл эбитэ буолла? Баал Хабырыыс. Хайа ый хаһыс күнэ эбитэ буолла… И. Эртюков

туохт.
1. Тугу эмэ муннугунан батыһыннара сылдьан сытырҕалаа (сорох кыыллар тустарынан). ☉ Нюхать что-л. со всех сторон, тыкаясь носом, обнюхивать (о нек-рых животных)
Сотору эһэ маһы-оту быыһынан тиҥсирийэн тиийэн кэлбитэ. Суорун Омоллоон
Мэнээктээбит эһэлэр хоргуйаннар бөһүөлэктэргэ киирэллэр уонна бөҕү-саҕы кэрийэллэр, сайылык пиэрмэлэрин, өтөхтөрү тиҥсирийэллэр. ПАК АаТХ
Ыт сири-буору тиҥсирийэн сытырҕалаан сундулуйда. «ХС»
2. көсп., кэпс., сөбүлээб. Ханна эмэ тугу эмэ көрдөөн барытын кэрийэн көр, хас; чүүччэй. ☉ Выискивать, вынюхивать что-л.; рыться, копаться в чём-л., где-л., устраивать беспорядок в поисках чего-л.
Сүөдэркэ дьиэ иһин биир гына тиҥсирийэр, Кыыһырбыта, уоҕурбута диэн сүр. Н. Якутскай
Ньиэмэстэр манна хортуоскатыгар тиийэ бүтүннүүтүн ылаары тиҥсирийэ кэрийэллэр. В. Протодьяконов
[Аана:] Сибилигин бара оҕус. Манна эмискэ тиийэн кэлиэхтэрин сөп. Боб куруутун бу эргин тиҥсирийэн тахсар. Пьесалар-1960.

туохт.
1. Төрдүттэн хоҥнор, силистэри ороон, хостоон таһаар. ☉ Выкапывать с корнем, выкорчёвывать
Быйыл сайын Маайа кыыс муода идэлэннэ, күн аайы араас оттору, сибэккилэри силистэри түөрэн, дьиэтигэр аҕалар буолла. Амма Аччыгыйа
Дунаайдар, Дьарааһыннар иккиэн төһүүнэн биир чөҥөчөгү түөрэ тураллар. Күндэ
Тыраахтар баараҕай тииттэри эрийии тимир быанан холбоно-холбоно, силистэри түөрэн суулларыта тардан соһон күрүлэтэр. М. Доҕордуурап
2. көсп. Тугу эмэ төрдүттэн ыла суох оҥор, эс. ☉ Уничтожать что-л. до основания
Кулуттар бастаанньалара кулуттааһыннаах тутул силиһин түөрбүттэрэ. ДИМ
Ол иһин бардам күүс дохсуна Баай аймах батталын түөрбүтэ, Баттаммыт дьадаҥы долгуна Кыайан, дьэ, кыра дьон үөрбүтэ. Эрилик Эристиин
3. көсп. Тугу эмэ төрдүгэр тиийэ хаһыс, быһаар. ☉ Допытываться, докапываться до чего-л. основательно
Киһитин туһунан барытын, төрдүн-төбөтүн түөрэн ыйыталаста. Тумарча
[Петров:] Дьэ, ол куораккыт дьоно дьыала бөҕөнү түөрэн эрэллэр дуу, доҕоор? С. Ефремов
Кууһума суукка кырдьыктаах төрүөтү түөрээри гыннаҕына, ууратан иһэллэр. Н. Павлов
♦ Төрдүттэн түөр — тугу эмэ оннуттан хасыһан булан таһаар, арый. ☉ Раскрывать, распознавать что-л., докапываясь до сути дела. Ити дьыаланы төрдүттэн түөрдэххэ сатаныыһы
ср. туркм. дөр, дөөрже ‘ковыряться, копаться’