корыстный, корыстолюбивый; харбас эмээхсин жадная старуха # тыык тыыҥҥа харбас забота о самосохранении.

ж. 1. үспүкүлээннээһин; 2. перен. (использование чего-л. в корыстных целях) үспүкүлээссийэ, туһаныы.

туохт. Тамаҕыҥ, айаҕыҥ хат, куур. ☉ Чувствовать сухость в горле, во рту
Тамаҕырбыт кыылы таас үрэх угуттуур сөрүүн уута сүрэҕинбыарын дьайҕарда сайҕаата, мэйиитэ дьэҥкэрдэ. Н. Борисов
ср. узб. тамагир ‘корыстный, алчный, жадный’

несов. чем, на чём и без доп. 1. (заниматься спекуляцией) үспүкүлээннээ, үспүкүлээссийэнэн дьарыктан; 2. перен. (использовать что-л. в корыстных целях) үспү-күлээссийэлээ, туһан.

I
харбаа I диэнтэн холб. туһ. Манна кэлэн Кеша биһикки оҕолуу мэниктээтибит, уунан ыһыстыбыт, умсан атахпытын харбастыбыт, кумахха куобахтаатыбыт. Н. Габышев
Дьиэ харбаһар, ол-бу үлэҕэ көмөлөһөр. И. Бочкарёв
Оҕонньор литиэпкэ хотуурунан охсор, мин мунньуһабын, от кэбиһэригэр бугул онно харбаһабын. С. Маисов
♦ Тыын тыыҥҥа харбас көр тыын II
Тыын тыыҥҥа харбас, кинилэр [баайдар] айахтарыгар урут эһиги туора түһэн биэриэ суох этигит. Эрилик Эристиин
Инньэ диэн хаарга-тыалга баттатан, тоҥон, хоргуйан өлүөҥ дуо, тыын тыыҥҥа харбас диэн эмиэ баар. «ХС»
II
даҕ. Бэйэтигэр туһалааҕы эрэ эккирэтиһэр, ымсыы санаалаах, харам майгылаах. ☉ Корыстный, корыстолюбивый. Харбас эмээхсин
□ «Харбас саарга баһыыбата тиэрт!», — диэтэ Күүстээх-уохтаах күн судаара. П. Ойуунускай

1) многокр. от сыһын=; 2) перен. разг. льстить кому-л., лицемерить перед кем-л.; приставать к кому-л. (в корыстных целях); эн киниэхэ сыстаҥнаама ты к нему не приставай.

1) очень жадный; соллоҥноох киһи очень жадный человек; соллоҥноох санаа корыстная мысль; 2) уст. разг. абасы (общее название злых духов); соҕуруу дойду соллоҥнооҕо самый жадный из могучих абасы юга; соллоҥноох бииһэ племя абасы.

1. даҕ., кэпс.
2. Быстаран сылдьар, наһаа аччык (хол., бөрө, эһэ, ыт туһунан). ☉ Голодный (напр., о волке, медведе, собаке)
   Торҕон ыт кутуругунан оонньуур (өс хоһ.). Торҕон бөрө буоллаҕа: тыҥыраҕын наһаа таһаарар эбит. Болот Боотур
   Торҕон эһэ Уҕараабат уорун-кылынын Кини эрэ кырыымпата Сыһытара үһү. С. Данилов
3. көсп. Хаанымсах, өлөрөр-өһөрөр санаалаах; олус баттыгастаах, былдьыырталыыр саҥнаах. ☉ Кровожадный, жестокий, беспощадный
   Хаһан да ирбэт тоҥ ииҥҥэ Торҕон өстөөҕү дьуоҕардыах! Эллэй
   Баҕарбыт баайдарым бассыабай эбиттэр, Туттубут тойотторум торҕон эбиттэр. Суорун Омоллоон
   Тойон абаҕам, Чоочо баай торҕон, …… Баттал бөҕөтө барҕаран, Таҥнары дьапсыйдаҕыан! С. Зверев
   Кинилэр үрдүлэринэн торҕон буулдьа ыйылыыр. И. Петров
4. көсп. Уһуннук бара турар; курдаттыыр (суол, баас туһунан). ☉ Долгий, протяжённый (о дороге); сквозной (о ране)
   Биһиги киһибит тоҕус сиринэн торҕон баастанан, …… өлөр курдук дьэ дьүһүннэммит. ПЭК ОНЛЯ III
   Үрэх сүнньүнээҕи торҕон айан суолугар киллэрэн баран, аппын көҥүл ыыттым. С. Федотов
5. аат суолт., сөбүлээб. Иҥсэлээхоботтоох, хаанымсах дьон (киһи). ☉ Ненасытные, жадные, кровожадные люди (человек)
   Тойон убайбын Туора улуус торҕотторо Чокуйан умсардылар быһыылаах, Өлөрөн өрөгөйдөөтүлэр быһыылаах. П. Ядрихинскай
   Өймөкөөн өргө диэри …… араас кэрээннэриттэн тахсыбыт торҕоттор хорҕойор сирдэринэн буола туруо. Н. Заболоцкай
   Туох да диэн эттиннэр торҕоннор — Туолбат маҕалайдаах тойоттор! И. Чаҕылҕан
   ♦ Торҕон уодьуганын тарт (тут) — уодьуганын тарт (тут) диэн курдук (көр уодьуган)
   Тор тэһииҥҥин тутаммын, Торҕон уодьугаҥҥын тардаммын, …… Аанньа саҥнанан Аттаныам суоҕа. П. Ойуунускай
   [Баһылай Бөтүрүөп:] Ким утары көрбүтү торҕон уодьуганын тутаммыт, ат гынан мииниэхпит. П. Ойуунускай
   ср. эвенк. торгон ‘корыстный, жадный; голодный (о звере); хищник (о звере)’

1) клюв (у птиц); морда (у нек-рых животных); рыло (у свиньи); куоҕас тумса клюв гагары; ыт тумса собачья морда; собачий нос; тумсун дулҕаҕа соттор погов. вытирает свой клюв о кочку (о том, кто отпирается или постоянно прибедняется); эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор , хойутаан турбут чыычаах хараҕын хастар погов. ранняя птичка носок прочищает, а поздняя — глаза протирает; 2) перен. передняя или выступающая часть чего-л.; борокуот тумса нос парохода; атах тумса носок (ступни, обуви); сылабаар тумса самоварный кран; сыарҕа тумса передняя перекладинка саней (из тальника); чаанньык тумса носик чайника; кытаҕас тумса губы клещей; этэрбэс тумса носок торбасов; атаҕын тумсун эрэ сирдэтэр он почти не видит (букв. может видеть только свой носок); атаҕын тумсуттан ырааҕы көрбөт он не видит дальше своего носа (букв. носка); 3) лесистый выступ; тумус тыа мыс, покрытый лесом; тумус арыы а) островок выступающего леса; б) полуостров; ср. тумуһах # тумсун оҕунуохтаа = а) помазать нос (о сомнительном обещании); б) угощать кого-л. в корыстных целях; тумус буол = быть заводилой (в каком-л. деле).