ж. дакаастабыл, кэрэһик, сибики; косвенные улики тастыҥ дакаастабыллар.

1. 1) доля, часть; мин ирээппин ыллым я получил свою долю; 2) очередь, черёд; мин ирээтим ааспыт моя очередь прошла; ирээт-ирээт уурталаа = расставлять по порядку, одно за другим; 2. в косвенных формах выступает в роли послелогов (см. ирээтигэр, ирээтиттэн, ирээтэ).

1. зад, задняя часть чего-л. || задний; последний || позади, за; ынах кэннэ задняя часть коровьей туши; дьиэ кэлин өттө задняя сторона дома; 2. потом, после; кэлин этээр скажешь потом; 3. 1) послелог, упр. исх. п. после; быраапынньыктан кэлин после праздника; мантан кэлин после этого, в дальнейшем; онтон кэлин после того, затем, потом; 2) в косвенных формах выступает в роли послелогов (см. кэннигэр, кэннинэн, кэнниттэн, кэннэ ).

1. 1) прям., перен. сторона; хайа өттүттэн кэлиэхтэрэи ? с какой стороны они подойдут?; тула өттүттэн со всех сторон; мин өттүбэр на моей стороне; 2) только во мн. ч. стороны; үрдүк дуогабардаһар өрүттэр высокие договаривающиеся стороны; 2. 1) служебное имя, выражает различные пространственные отношения: дьиэ ис өттө внутренняя сторона дома; 2) в косвенных формах выступает в роли послелогов и выражает различные временные и пространственные отношения (см. өттүгэр , өттүнэн , өттүттэн ).

1. аат.
2. анат. Киһисүөһү, харамай сиһин түөс уҥуоҕун кытта холбуур хаптаҕай иэҕиллэҕэс уҥуох. ☉ Ребро
   Ойоҕоһун аннынан сып-сытыытык ыарыылааҕынан хаарыйталаата. Софр. Данилов
   Ойоҕостор тоноҕостору уонна түөс уҥуоҕун кытта холбуу агданы үөскэтэллэр. МЛФ АҮө
   Көҥдөй көхсүн сүргүөхтэригэр ойоҕосторо тутуллаллар. ББЕ З
   △ Итинник уҥуох эти кытта (сүөһү, харамай эттэммитин эбэтэр этэ буһарыллыбытын кэннэ этэргэ). ☉ Рёберная часть туши животного
   Булуустан сыһык ас — ынах намылдьыара, тутум астаах сылгы ойоҕоһо, субай таһаардылар. Софр. Данилов
   Өлөөнө сааскы күстэх ойоҕоһун сыатынан оҕунуохтаабыта, аҕырбыт сытынан күҥкүйэр. Н. Якутскай
   Эмис сылгы ойоҕоһун сүүрүҥүй соҕустук буһараллар уонна мас кытыйаҕа сойуталлар. СНЕ ӨОДь
3. Киһи-сүөһү, харамай этин-сиинин икки эҥэрэ. ☉ Бок (человека, животных). Тайах ойоҕоско таптарбыт этэ
   □ Аттара суолга хоолдьугун ыһыктан, ойоҕоһунан охтон иҥиир ситиитин тартара сытара. С. Никифоров
   Ойоҕоһунан сытыаҕын кыараҕаһа бэрт. «ХС»
4. Туох эмэ уҥа эбэтэр хаҥас диэки өттө. ☉ Левая или правая сторона чего-л.
   Олбуор ойоҕоһунан кылдьыылыы үүммүт бытаама күөх окко бөлүүн түспүт сиик, көмүс аалыытын курдук, кылабачыйа сытар. А. Софронов
   Хайа икки ойоҕоһо иһирик ойуур эбит. Амма Аччыгыйа
   Наһаар айан суолун ойоҕоһугар өр тулуйан олорботоҕо. Суорун Омоллоон
5. Туора, кырыы өттө; кытыыга баар туох эмэ. ☉ Боковая сторона, край чего-л.; что-л., находящееся сбоку, с краю
   Улахан ааныгар чааркаан тардыллан турар буоллаҕына, кини тумнан ойоҕоһунан киирэр. Амма Аччыгыйа
   Оччоҕо тоҕо ойоҕостон аллааҕымсыйдыҥ? Н. Лугинов
   Ойоҕоһуттан одуулуур киһи кыраҕы буолааччы. В. Яковлев
6. даҕ. суолт. Туора баар, кырыы өттүнээҕи. ☉ Боковой, находящийся сбоку
   Тарааһап киирбит ойоҕос хоһун диэки ыйда. Амма Аччыгыйа
   Улахан сир ойоҕос өттүгэр сытар дьоҕус сири бүөр диэн ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ
   Сарбыйыы кэнниттэн ойоҕос күүстээх лабаалар үөскээһиннэрэ саҕаланар. ЧМА МУХСҮү
   ♦ Ойоҕоско астарбыт <киһи> курдук — соһуйан, өмүттүбүт курдук, хамсаабакка. ☉ Неподвижно, окаменев, оцепенев (о человеке; букв. словно в бок кого-л. ткнули)
   Даайа, ойоҕоско астарбыт киһи курдук, ах баран саҥата суох олорбохтоото. А. Софронов. Ойоҕоскор хатырыкта угун — мөҕүллэргэ эрдэттэн бэлэмнэн. ☉ Заранее быть готовым к наказанию за содеянное; застраховаться от наказания
   «Бука, сарсын ойоҕоскор хатырык угуннаххына сатанара буолуо», — диэн Өлөксөөндүрэ эмээхсин күлүү-хаадьы аҥаардаах сэрэппитэ. Н. Босиков
   Икки ойоҕоскор хатырык уктан бардаххына табыллар киһи буолуоҥ. Н. Заболоцкай. Ойоҕос тостор уочарата кэпс. — олус уһун (иннэ-кэннэ биллибэт), анньыһыылаах уочарат. ☉ Большая очередь, давка (такая, что рёбра трещат)
   Ойоҕос тостор уочарата бу туохха буолла диэн дьиктиргии көрдө. «Кыым». Ойоҕоһун аах — саайталаан биэр, кэһэтэ түһэн биэр. ☉ соотв. пересчитать рёбра кому-л.
   Кинилэр суохтара буоллар, ойоҕоскун ааҕыам, оройгун тобулуом хаалла. И. Никифоров. Ойоҕоһун кумалаан (симэн) биэр — күүскэ ойоҕоско саайталаа, кырбаа. ☉ соотв. намять бока кому-л.. Ойоҕоһун кумалаан биэрбит киһи хайыа эбитэ буолла. Ойоҕоһун уҥуоҕа ааҕыллар буолбут — олус ырбыт, дьүдьэйбит. ☉ Похудел так, что рёбра можно сосчитать
   Эр киһи арай, сыл иһинэн сүрдээҕин дьүдьэйэн, ойоҕоһун уҥуоҕа ааҕыллар буолан барбыт. Р. Баҕатаайыскай. Ойоҕоһуттан ойох көрдөөмө сөбүлээб. — туораттан кыттыһыма, орооһума. ☉ соотв. не суй нос не в своё дело. Эн мээнэ туораттан саҥара олорума, ойоҕоһуттан ойох көрдөөмө
   ◊ Көтүрүөс ойоҕос — көтүрүөс диэн курдук. Көтүрүөс ойоҕоһун диэкинэн тириитэ дьуккуруйбут. Ойоҕос быһаҕаһынан хаал — ат сүүрдүүтүгэр иннигэр иһээччи сылгы быһаҕаһыгар диэри кээмэйинэн хаалан ис. ☉ Отставать на полребра (на скачках)
   Кыйыгыр күөлүн тардыытыгар киирэр үрүйэҕэ диэри Халла Элэмэһэ Чылбыантан ойоҕос быһаҕаһынан хаалан истэ. И. Федосеев. Ойоҕос киэп тыл үөр. — кэпсиир киэптэн ураты киэптэр. ☉ Косвенное наклонение. Ойоҕос киэпкэ турар тыллаах этии толкуйдуулларыгар сорудах биэрдэ. Ойоҕос саҥа тыл үөр. — туора киһи саҥатын ис хоһоонун саҥарааччы бэйэтин тылынан биэриитэ. ☉ Косвенная речь
   Ойоҕос саҥаҕа сирэй саҥаҕа туттуллар сурук бэлиэлэрэ турбаттар. ЧМА СТСАКҮө. Ойоҕос судьуйа спорт. — күрэхтэһии түмүгүн таһаарсар (түһүлгэҕэ судьуйа киирсиини ыытарын көрөр), бэйэтэ туспа сыана быһар судьуйа (хас да буолуон сөп). ☉ Боковой судья
   Ойоҕос судьуйа Ньургуҥҥа сэрэтии биэрэллэригэр модьуйар. Н. Лугинов
   Тустуу бырахсан кыайыынан бүппэтэҕинэ, кыайыыны үс ойоҕос судьуйа быһаарар. СНККБ. Ойоҕос толоруу тыл үөр. — хайааһыҥҥа сыһыаннаах, сирэй хайанар предметтэртэн ураты предмети бэлиэтиир толоруу. ☉ Косвенное дополнение
   Холбуу түһүккэ турар ойоҕос толоруу хайааһыҥҥа кыттыылаах предмети көрдөрөр. ЧМА СТСАКҮө. Ойоҕос туһаайыы тыл үөр. — туохтуур хайааһына хайааччыттан атын предмеккэ туһуланыытын көрдөрөр. ☉ Форма залога, кроме действительного (косвенный залог). Бу этиигэ ойоҕос туһаайыы суох. Ойоҕос түһүк тыл үөр. — төрүт түһүктэн ураты түһүк. ☉ Форма падежа, кроме основного (косвенный падеж)
   Ойоҕос түһүккэ турар ааттар этиигэ туһаан буолбаттар. ВИП СТП
   Баһылыыр тыл баһылатар тылы сөптөөх ойоҕос түһүккэ туруорар ситимин салайыы дэнэр. ЧМА СТСАКҮө. Ойоҕос уҥуоҕа — ойо- ҕос
7. 1 диэн курдук. Ойоҕос уҥуоҕа тостумтуо. Ойоҕос чилиэн тыл үөр. — тутаах чилиэннэри быһаарар, толорор, сиһилиир чилиэн. ☉ Второстепенный член предложения
   Оҕолор этии тутаах чилиэннэрин үчүгэйдик билэр буоллахтарына, ойоҕос чилиэннэри үөрэтии чэпчиир. ПНЕ СТ
   Аат тыл ойоҕос чилиэн буоллаҕына оҕолорго тута өйдөммөт. КИИ СТ-2. Ойоҕоһо анньар кэпс. — ойоҕоһун диэкинэн кэйэн ыалдьар. ☉ Колики в боку. Ойоҕоһо анньара арыый буолла. Таас ойоҕос — сүөһү түөрт кэлин (сымыйа) ойоҕоһуттан үһэ (бүтэһик төрдүһэ ылгын таас ойоҕос дэнэр). ☉ Три задних ребра у скотины (за исключением последнего, четвёртого, к-рое называется ылгын таас ойоҕос)
   Сылгыны чиэппэрдииргэ икки таас ойоҕосторо буутугар барсаллар. АНП ССХТ. Тойон ойоҕос — сүөһү ортоку түөрт ойоҕоһо. ☉ Четыре средних ребра у скотины. Тойон ойоҕоһуттан биирдэрэ тостуулаах эбит. Хоҥнуо ойоҕос — сүөһү, кыыл холун ыксатынааҕы икки ойоҕос (үс бастакы көтүрүөс ойоҕос кэнниттэн кэлэр). ☉ Два ребра (у скота, животных), следующих за тремя передними рёбрамикөтүрүөс
   Сылгы холун ыксатынааҕы икки ойоҕоһу хоҥнуо ойоҕос дэнэр. Сылгыһыт с. Бэһис куһуогунан хоҥнуо ойоҕос — саамай маанылыыр ыалдьыкка, хонор хоноһоҕо буһаран сиэтэр эбэтэр кэһиигэ биэрэн ыытар ас буолар. АНП ССХТ. Ылгын таас ойоҕос — киһиэхэ: алларааҥҥы, бүтэһик кылгас ойоҕос; сүөһүгэ: үс таас ойоҕос кэнниттэн кэлэр бүтэһик ойоҕос. ☉ У человека: нижнее, самое короткое ребро; у скота: заднее крайнее ребро, следующее за тремя задними рёбрами-таас
   Оччоҕо тириим тэнийэн, уҥа ылгын таас ойоҕоһум үүнүөхтээх. Күннүк Уурастыырап. Кэлин өттүнээҕи намылдьыар ойоҕосторун ылгын таас ойоҕоһо дииллэр. Сылгыһыт с.
   ср. др.-тюрк. ейэгү ‘бок; склон горы’, чув. аяк ‘бок’

I 1, 1) перед, передняя сторона || передний; инним үчүгэйдик көстөр впереди мне всё хорошо видно (букв. моя передняя сторона хорошо видна); ат илин туйахтара передние копыта лошади; илин тиистэр передние зубы; илин атах суолун кэлин атах сиппэт посл. следы передних ног не догонят (следов) задних ног; 2) перен. будущее, будущность; иннин тымтыктанан көрбүт суох посл. (ещё) никто не прозревал своего будущего, осветив его лучиной; 2. в косвенных формах выступает в роли послелога (см. иннигэр , иннинэ , иннинэн, инниттэн ) # бэйэ иннэ бэйэҕэ каждый сам за себя; илин былдьаһыы соперничество; стремление опередить, превзойти (вызываемое завистью и др. эгоистическими мотивами); илин кэбиһэр уст. женское нагрудное украшение; иннигин (или иннибин, иннин ) көрүн = заботиться о себе; преследовать свой интересы; иннин хайынар предусмотрительный, дальновидный (о человеке).
II восток || восточный; бүгүн илинтэн тыаллаах сегодня ветер с востока; илинҥи дойдулар восточные страны; илин (диэки ) бар= идти на восток, двигаться к востоку, в восточном направлении.

1. 1) живот; брюхо || брюшной; ис ыарыыта общее название желудочно-кишечных заболеваний; ис үллүүтэ а) вздутие живота; б) расстройство желудка; ис тэһэҕэс грыжа; ис иһинээҕи внутриутробный; искэр өл = страдать расстройством желудка, страдать поносом; иһин соспут груб, брюхатая; 2) внутренности, потроха; ис үөрэ похлёбка из потрохов; иһи ырыт = очищать, промывать потроха; 3) внутренность, внутренняя часть чего-л. внутренний; дьиэ иһэ внутренность дома; килиэп иһэ мякиш хлеба; сон иһэ изнанка пальто; ис өттө внутренняя сторона чего-л.; 4) перен. душа; нутро || душевный, внутренний; ис турук душевное состояние, внутреннее состояние; ис иһиттэн от души; ис киирбэх располагающий к себе, симпатичный; ис минэ киһи приятный, обаятельный человек; ис санаа скрытые, тайные мысли; кини ис санаатын ким билиэй кто знает, что у него на душе; ис сүрэхтэн от всего сердца; искэр санаа = думать про себя, не высказывать своих мыслей; испэр киллэрбэппин он мне не по душе; иһим тымныйар (или үллэр, буһар) я испытываю ярость, гнев, я в гневе; ис таҥас нательное бельё (букв. внутренняя одежда); 2. 1) в роли служебного имени: иһэ в; дэриэбинэ иһэ им-дьим в деревне тихо; иһиттэн а) из, изнутри чего-л.; кинилэр тыа иһиттэн таҕыстылар они вышли из лесу; биһиги коллективпыт иһиттэн из нашего коллектива; б) из-под; куоска остуол иһиттэн ыстанна кошка выпрыгнула из-под стола; 2) в косвенных формах выступает в роли послелогов (см. иһигэр , иһинэн ) # ис дьиҥэ суть, сущность; ис иһигэр киирдэххэ в сущности, по существу; ис тиибэ брюшной тиф; ис түһээн (или түһүк) ист. самообложение ; ис хааныттан по природе, по натуре; ис эриэнэ обличье, нутро; иһэ истээх многозначительный, со скрытым глубоким смыслом; иһэ кэлбит= иметь отдохнувший, сытый вид (после исхудания и бескормицы — о скоте); иһэ тэстибэтэх киһи любой нормальный человек (не калека, не инвалид); иһэ тэстибэтэх киһи итини кыайар ини любой нормальный человек справится с этим; иһэ ылыаҕынан (или уйуоҕунан ) (аһат=) (накормить) доотвала ; күөх (или ооҕуй) ис бран. паразит, дармоед (обычно о кулаках).