1. 1) доля, часть; мин ирээппин ыллым я получил свою долю; 2) очередь, черёд; мин ирээтим ааспыт моя очередь прошла; ирээт-ирээт уурталаа = расставлять по порядку, одно за другим; 2. в косвенных формах выступает в роли послелогов (см. ирээтигэр, ирээтиттэн, ирээтэ).

ир суолун ирдээн по горячим следам.

1) согреваться; сылаас дьиэҕэ киирэн ирдим-хордум войдя в тёплый дом, я согрелся; 2) перен. расходиться, разохотиться, втягиваться; ирэн хорон үлэлээ = втянуться в работу, работать с огоньком; ирэн-хорон кэпсээ = рассказывать увлечённо; ирэн-хорон кэпсэт = наговориться вдоволь.

1) таять, оттаивать; эт ирбит, эт-тиэххэ сөп мясо оттаяло, можно рубить; 2) греться, согреваться; чэйи иһэн ир = согреться чаем; аһаан ир = согреться горячей пищей # ирбэт тоҥ вечная мерзлота.

аат.
1. Кимиэхэ, туохха эмэ тиксэр өлүү, кимиэхэ, туохха эмэ туох ананара. ☉ Доля, часть чего-л., предназначенная кому-чему-л.
Кинилэр эмиэ бэйэлэрин ирээттэрин - биирдии ыаҕас мутукча көөнньөрбөтүн истилэр. И. Гоголев
[Татыйаана:] Ол эн ирээтиҥ диэн тугуй? [Тимэппий:] Оттон сүөһү, баай чааһын ылыам буоллаҕа дии. Күндэ
Өрөбүл күн эрдэттэн тахсарга, саатар биир киһи ирээтин бүтэрэргэ сананнылар. «ХС»
Көмө хаһаайыстыбалар ирээттэрэ билигин да улахан. «ХС»
2. Ким эмэ уочарата. ☉ Очередь, черед
Мин ирээтим ааспыт. Аны эн ирээтиҥ.  Атын ыксаабыт ыаллар арыый хааччылыннахтарына мин да ирээтим кэлэр ини диэн Харытыай эрэх-турах сылдьыбыт. Софр. Данилов

I
туохт.
1. Итииттэн сымнаан, ньалҕарыйан, ууллан бар (туох эмэ тоҥ туһунан). ☉ Таять, оттаивать (напр., о снеге, льде)
Ол киэһэ бэйэтэ даҕаны балаҕан иһэ уруккуттан уларыйан, хайдах эрэ үчүгэй, ньир-ньар курдук буолбута, оннооҕор муннуктарынааҕы чэҥнэрэ ирэн ньалҕарыспыттара. А. Софронов
Уот чугаһыгар турар хахыйахтар кырыалара ирэннэр, күлүмнэһэ оонньууллар. Амма Аччыгыйа
Тыллыбыт от-мас дыргыл сыта, ирбит буор хойуу сыта …… быыкаайык дьиэҕэ аҥылыйан кэбистэ. Л. Попов
Кыһын устата таһыллыбыт балбааҕы ирэрин кытта, тус бэйэтэ салайан, хас эмэ тараах суолунан тараан буору кытта кэбистэ. М. Доҕордуурап
2. Этиҥ-хааныҥ итийэн, сылыйан кэл, тоҥмуккун аһар. ☉ Греться, согреться
Ирээри сыарҕатын таһыгар эккирээмэхтээтэ. Амма Аччыгыйа. Чэ, итин, Тоҥно сиэ, оччоҕо ириэҕиҥ. (Ол чахчы: дьиктитин иннигэр Манна тоҥ балык сиэн ирэллэр.) С. Данилов
Мин ыттары тохтото сатыыр мөхсүү саҕана балачча ирэн баран, хат тоҥон бардым. Н. Заболоцкай
Испиискэтэ сытыйан, уот оттор кыаҕа суох кытыл устун сүүрэкэлээн ирэ сырыттаҕына, кыттыгаһа кэлэн, уот оттон, чэй өрөн иһэрдэн, абыраабыттаах. «ХС»
♦ Сүрэҕэ ирэр - манньыйар, уйарҕыыр, үчүгэй майгыланар. ☉ Настроиться на добрый лад, умиляться, расчувствоваться
Икки ыйтан ордук ойох гынан олордо да …… сүрэҕэ ирбэтэх, кута-сүрэ киһитийбэтэх. П. Ойуунускай
Оччоҕо туундара уолун Тоҥуй сүрэҕэ ирэр, Оонньуур хаана уолугунан Омуннаахтык сүүрэр. С. Данилов. Хаана (хаана-сиинэ) ирэр - сымныыр, аламаҕай көрүҥнэнэр. ☉ Приходить в состояние благодушия, иметь мирный, добродушный вид (букв. кровь его тает)
Холкуостаах атастар кэлэннэр Кэккэлии олоро түспүттэр, Хааннара-сииннэрэ ирэннэр Тиэхээни үгэргээн күлбүттэр. Эрилик Эристиин
Хаана-сиинэ ирбит, майгыта тупсубут быһыылаах. А. Сыромятникова
Кини долгуйбутун, итэҕийбитин көрөн, бу кинини кытта кэпсэтэр киһи хаана ирэн, мичээрдиир. «ХС». Харахтара ирдэ - дьиппиэрбитэ ааһан, көрөрө сылаанньыйан, чаҕылыйан, үөрэн кэллэ. ☉ Становиться мягким, ласковым, подобреть; смотреть теплым взглядом, по-доброму, ласково, радостно (букв. глаза оттаяли)
Өһүөннээх тымныы харахтара улам-улам ирэн, сымнаан бардылар. И. Гоголев
«Ах, Яша!» - диэн баран, Таня уоһун кырыытынан мичик гынна, тоҥ, тымныы харахтара күн уотугар чаҕылыйан, хайдах эрэ ирэн ыллылар. Н. Заболоцкай
◊ Ирбэт тоҥ - мэлдьи намыһах температуралаах, муус дьапталҕалаах Сир хаҕын үрүт араҥата. ☉ Вечная мерзлота
Биһиэхэ ирбэт тоҥ зоната эмиэ баар. Онон эһиги ирбэт тоҥу үөрэтээччилэргитин кытта ыкса чугастыыбыт. И. Федосеев
Сити кэмҥэ сир үөһээҥҥи уута ирбэт тоҥу кытта хардарыта дьайсыытын анаан-минээн, умсугуйан туран үөрэппитэ. «Кыым»
Ирбэт тоҥтон мэһэйдэтэн сири тобулу киирбэт буоланнар силистэр сири үрдүнэн бараллар. Ю. Чернов (тылб.)
тюрк. ери, ири
II
ир (ириэнэх) былыт - хараҥа, уутуйбут, сибилигин ардахтаан барыан сөптөөх былыт. ☉ Темное дождевое облако. Утар. тоҥ былыт; ир (ириэнэх) суолун ирдээ, тоҥ (тор) суолун тордоо фольк. - хайаан да ситэрдии сорунан сойуолаа, эккирэт. ☉ Выслеживать, неотступно преследовать (с твердой решимостью обязательно настигнуть - врага, зверя и т. д.). Эн миигин сибилигин өлөрбүтүҥ, таһыйбытыҥ да иннигэр убайым Ньургун Боотур обургу кэллэҕинэ, ир суолгун ирдиэҕэ, тор суолгун тордуоҕа, мин кэппин бэйэҕэр кэтэрдиэҕэ
Саха фольк. Хайа аартыгынан, хайа ааттаах сурахтаах бухатыыр илдьэ барда мин балтыбын, ону киирэн ыйан кулуҥ - ир суолун ирдиэхпин, тор суолун тордуохпун! - диэтэ. Ньургун Боотур
[Ыт] кыраныыссалары кэһээччилэри ир суолларын ирдээн, тоҥ суолларын тордоон туран, күөйэн-хаайан тутарга көмөлөһөр. «ХС»

туохт. Тоҥмуккун аһаран, үчүгэйдик сылый (үксүгэр киһи туһунан). ☉ Основательно согреться, как следует отогреться (обычно о человеке)
Балай эмэ буолан атын хабыалатан, бэйэтэ тото-хана аһаан, ирэн-хорон баран, Силиби тиэйэн, Сээдьэҥкэ ити күн түүннэри төнүннэ. Күннүк Уурастыырап
Хаһан да маннык көргө-нарга түбэспэтэх дьоннор эдэриттэн эмэнигэр тиийэ, оҕолоругар түһэн оонньоотулар. Ирэн-хорон, санаалара туолан, сарсыарданан тарҕастылар. Болот Боотур
Ириэм-хоруом уот оттон, Мүһэ быһан, ас астаан... И. Чаҕылҕан

v. to boil

v. to melt (of snow), thaw, warm up; ириэрии n. thaw