глубоко; дириҥник тыынна он глубоко вздохнул; дириҥник хас = вырыть глубоко (напр. яму, котлован).

ньыл-ньал курдук — куура охсубат, уулаах, инчэҕэй сытар (сир). ☉ Невысыхающий, влажный, сырой (о месте)
Котлован иһэ, тымныыны билиммэккэ, ньыл-ньал курдук инчэҕэй дойду буолан биэрдэ. В. Яковлев
Сотору ньыл-ньал курдук нуудара сиргэ киирдибит. Н. Босиков

1) копать, рыть; котлован хас = рыть котлован; киһи иннигэр иин хаһыма: бэйэҥ түһүөҥ погов. не рой другому яму — сам в неё попадёшь; 2) ковырять; хамсатын хаһар он прочищает свою трубку; күн тура-тура ийэтин хараҕын хаһар үһү загадка каждый день ковыряет в глазу своей матери (күлүүс тыла, күлүүс үүтэ ключ и замочная скважина); 3) копать, выкапывать, добывать (корм из-под снега копытами); манна элбэх таба хаспыт тут много оленей паслось (добывая себе корм из-под снега); 4) перен. долбить (говорить, напоминать одно и то же); кини куруук биири хапан тахсар он всё время долбит одно и то же.

м. ууну ылыы, ууну хачайдаан таһаарыы (котлованнартан, шахталартан ууну баһан, хачайдаан тапаарыы).

I
эймэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Уулуссаны икки өттүнэн арааһынай тутуурдаах дьон-оҕо да, улахан да — тиэтэйэ-саарайа хаамансиимэн эймэҥнэһэллэр. П. Аввакумов
Араас сирэйдээх-харахтаах итирик-кутурук дьон тууга киирбит балыктыы эймэҥнэһэллэр. В. Тарабукин
Сотору онно-манна маҥан, кыһыл ырбаахылаахтар көҕөрөн көстөр оҕуруот устун эймэҥнэстилэр. А. Фёдоров
II
даҕ. Олус элбэх, кыймаҥнас (хол., дьон ханна эмэ тоҕуоруһуута). ☉ Кишащий (напр., о толпе людей)
Сотору арҕаа баска олорор түөрт ыал олбуорун иһэ эймэҥнэс оҕодьахтар буола түстэ. Болот Боотур
Бүгүн хара сарсыардаттан куорат иһэ дьонунан эймэҥнэс үлүгэр. П. Филиппов
Котлован иһэ эргиччи эймэҥнэс киһи, массыына, араас тиэхиньикэ буолара. В. Яковлев

туохт.
1. Олус итий (сайыҥҥы куйаас туһунан). ☉ Сильно припекать (о летнем солнце). Уот куйаас буһуруктуйан Сиикэй эт буһар; Комиссар, табаарыс Коган, Бөҕүн-саҕын устар. Күн Дьирибинэ
2. Болоорхой буол, болооруй (тымныы туман туһунан). ☉ Стать густым, сгущаться (о зимнем тумане)
Үөһэ диэки таҕыстар тахсан испиттэрэ. Ол аайы, дьиэ-уот элбээн, бөһүөлэк чугаһаан буолуо, туман эмиэ хойдон, буһуруктуйан барбыта. В. Яковлев
3. Чуолкайа суох дьиримнээн көһүн (хол., куйаас күҥҥэ саҕах, киэҥ сир уҥуоргута салгын хамсыырыттан, дьэргэлгэнтэн). ☉ Виднеться не очень ясно (напр., о горизонте в знойный день из-за сильных восходящих потоков воздуха)
Василий Петрович куйаастан буһуруктуйан көстөр саҕахтар диэки көрбөхтөөн ылбыта. «Кыым»
4. Бэрт кыратык суһуктуй (халлаан сырдаан эрэрин туһунан). ☉ Начинать рассветать
Хаар астан, буһуруктуйа сырдаан эрэр халлааҥҥа котлован кураанахсыйан, дьэки-курус буолан аҥайан көстүбүтэ. В. Яковлев
5. Саҥардыы буһа быһыытый. ☉ Начинать вариться, созревать. Эт буһуруктуйа буспут. Бурдук буһуруктуйан эрэр
6. Ардахха хотторон сытый, бус (кэбиһиилээх от). ☉ Подопреть (о стоге сена, прибитом дождем)
Буһуруктуйа буспут от. ПЭК СЯЯ

туохт.
1. Улахан хайаҕас буолан, аһыллан харааран көһүн. ☉ Зиять большим черным отверстием
Дьиэ аана, түннүктэр аҥайан, кэлбит киһини ыйыстан кэбиһиэххэ айылаах харааран көстөллөр. Н. Якутскай
[Оҕотоойоп] командировкаҕа тахсыбыт киһи быһыытынан, гостиницаҕа кэлбитэ, ол дьиэлэрэ бу түннүгэ-үөлэһэ аҥайан көрүстэ. Софр. Данилов
Аан тутааҕын аллараа өттүнэн сабыыта тэллэйэн хаалбыта, аҥайан көстөр. Н. Павлов
Хаара астан, буһуруктуйа сырдаан эрэр халлааҥҥа котлован кураанахсыйан, чэки-курус буолан аҥайан көстүбүтэ. В. Яковлев
2. Тэлэччи аһылын. ☉ Распахиваться, раскрываться широко
Оһох кэннигэр аҥайан турар аанынан хотон никсик сыта аҥылыйар. С. Никифоров
Ол аҥайан көстөр суолунан туораабакка айаннатыҥ. И. Гоголев
Сотору буолаат, Нүүйэ үрэҕин үрдүк хайалардаах төрдө аҥайан көстөөт сүтэн хаалла. И. Никифоров
3. көсп. Даллайан баран, айаххын атан хамсаабакка тур (соһуйан, дьиибэргээн эҥин). ☉ Раскрыв рот, стоять неподвижно, как вкопанный (от испуга, удивления и пр.)
Бу киһи ойоҕун көрбөт. «Биэ кэннигэр баран эрэр, өрүһүй», — диэбиппин истибэт, аҥайан баран турар. Ойоҕо баран быһа тэптэрэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Федя соһуйбута, сүгэтинэн хатыҥы иккиһин далайан иһэн, тохтоон, аҥайан турбута. И. Федосеев
Кини бэргэһэтин кулгааҕын атытан эмиэ иһиллээн аҥайда. «ХС»
монг. ангай

даҕ.
1. Туохха эмэ толору тиийбэт, толору сөбө суох, саарбах. ☉ Недостаточный, неподходящий, не вполне соответствующий (напр., материал для изготовления чего-л.)
Хаптаһыным кэрэгэй эбит.  [Маһа] дьиэ эркинигэр анаан кэрдэргэ кэрэгэйэ, хотон эркинигэр тоҕоостооххо дылыта. С. Дадаскинов
2. Толорута суох, ситэтэ суох, тутах, татым. ☉ Недостаточный, неполный, скудный
Оҕоҕо наар күндэлэс күнү эрэ көрдөрөр кэрэгэй, киниэхэ хахсааттаах халлааны эмиэ харахтатыахха баар эбит. Софр. Данилов
Котлованы аҥаардас халаан уутун эрэ кытары утарыта күөн көрсүү миэстэтин курдук көрүү кэрэгэй буолуох этэ. В. Яковлев
Кинини поэт быһыытынан сыаналыырбытыгар аҥаардас хоһооннорун эрэ ахтарбыт кэрэгэй буолуох этэ. «ХС»
3. Сатабыла суох, түктэри, олуона. ☉ Неудобный; непристойный, неприличный
Туохтан ити үлүгэр Долгуйаллар, кэхтэллэр? Туоһулаһыах баара да, тоҕо эрэ кэрэгэй. Д. Васильев
Үтүөнү үтүөнэн төлөөбөт кэрэгэй, Үтүөкэн доҕордоох ардыгар, дьэ эрэй. В. Гольдеров
«Биир паартаҕа олорорбут быһыытынан доҕордуубут» диэһин улахан олуона, ону ааһан кэрэгэй да курдук. С. Федотов
Итини барытын Катя истэрэ, көрөрө… «Истэрэ, көрөрө» диэн этилиннэҕэ баҕас кэрэгэйиэн. Э. Соколов
4. Киһи сатаан ойуулаан эппэтин курдук үчүгэй. ☉ Удивительный, невероятный (настолько хороший — соотв. ни в сказке сказать, ни пером описать)
Саҥарыахтан салаҥ, кэпсиэхтэн кэрэгэй (өс ном.). Балта — кэпсиэхтэн кэрэгэй, саҥарыахтан салаҥ, көрөртөн кэрэ, сүөргү үчүгэй дьүһүннээх эбит. ПЭК ОНЛЯ I
ср. др.-тюрк. кэргэ ‘недоставать, не хватать’, др.-тюрк. кэргэт ‘ограничивать’

I
аат. Туох эмэ үрүт үрдүгэр харталаһан чөмөхтөспүтэ (хол., көмүөл мууһа). ☉ Что-л. собранное, сбившееся грудой, в кучу (напр., о льдинах при ледоходе)
Аллара бараммат баһаам элбэх барча буолбут муустарын барылаччы кыйдаан, Бүлүү эбэ хаһан да тохтуо, уоскуйуо суох айылаахтык таҥнары устан дьулуруйа сытта. П. Филиппов
Үөһэттэн көрдөххө, котлован иһэ барча курдук техника уйата этэ: араас носуостар, мотуордар, компрессордар, буровой станоктар, көтөҕөр кырааннар, экскаватордар, тыраахтардар онтон да атыттар. В. Яковлев
тюрк. парча
II
аат., эргэр. Буһаран баран хатарыллыбыт кыра балык үлтү мэлиллибитэ. ☉ Якутская национальная еда: вареную мелкую рыбу вялят или коптят, затем растирают в порошок для последующего хранения
Быйыл баҕас кыһыны туоруур барчаны хаһааныыһыктар. И. Гоголев
Онно киирбит күөнэҕи ситэ буһарбакка эрэ күн уотугар хатардахха, барча диэн үлтүрүйэ сылдьар үтүө ас буолара. Багдарыын Сүлбэ
Быллай диэн былдьыры эмээхсинниин күнү быһа собо үөлэртэн, барча оҥорортон соло булбаттар. «ХС». Тэҥн. буорса
◊ Кумах барча – кумах курдук үлтү мэлиллибит барча. ☉ Рассыпчатая (как песок) сушеная мелкая рыба. «Чааччахаан сыатын хайаан хотон сиэххитий? Кумах барча сүгэ барыам», – диэбит Моҕус. Саха фольк.
III
аат., эргэр.
1. Көмүс сабынан ойуулаан хатыйа өрүллүбүт килбэчигэс чиҥ солко таҥас. ☉ Парча
Барчаттан тигиллибит былааччыйа. — Сибииргэ уонна ордук чуолаан Дьокуускай уобаласка сулууспалыыр дьон кыһыл көмүс эбэтэр үрүҥ көмүс барча хадьааһыннаах баархат таҥаһы таҥналлар. ИОВ ЯК
Эн туохтан бу маннык санааҕын санньыттыҥ? Эргэрдэ дуу кафтаныҥ барчата, хаймыыта? Аччаата дуу харчылаах-үптээх хааһынаҥ? М. Лермонтов (тылб.)
2. көсп. Туох эмэ килбэчийэн көстөр сардаҥата (хол., күн тахсыыта). ☉ Золотистые лучи чего-л. (напр., о восходе солнца)
Арай көмүс барча тохтубутунуу түгэҕэр халлаан сулустара чаҕылыһа умайаллара. Болот Боотур
Баай хара тыабыт барахсан Курустаал барчаны бүрүммүт. Сотору үрүҥ күн тахсан, Сүтүөҕэ бу дьикти дьүһүммүт. Баал Хабырыыс
Кини дьиэтиттэн тахсарбар бөһүөлэк саҥа тутууларын сырдык эркиннэригэр арҕаалаабыт күн барча күлүмүнэн дьиримниирэ. БИ СТ

сыһ. Күүскэ, олус, наһаа (хай. суолтатын күүһүрдэн биэрэр). ☉ Сильно, очень, чрезмерно (усиливает знач. гл., обозначает высшую степень, силу совершения действия)
Сарсыҥҥытыгар хараҕым дэлби иһэн турбутум. Онтон ыла куһаҕан харахтаммытым. Амма Аччыгыйа
Хас да чаас устата дьиэни көрдүү сатаабытым. Булбатым. Өлө сылайбытым уонна дэлби аччыктаабытым. Н. Якутскай
Дэлби тиритэн, көлөһүнэ саба түһэрин былаатынан соттумахтыыр. М. Доҕордуурап
◊ Дэлби бар (ыстан) - 1) эмискэ лүһүгүрээ, ньиргийэ түс. ☉ Загреметь, загрохотать, загромыхать; бабахнуть
Саа тыаһа дэлби барар. Күннэй хаһыытаабытынан охтон түһэр. Суорун Омоллоон
Билии тыаны үрдүнэн ракета уота өрө субуруйан тахсан дэлби ыстанна. Амма Аччыгыйа
Этиҥ халлаан оройугар эмискэ дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап; 2) көсп. кыыһыран, абаланан, хайыаххын да булума эбэтэр кыыһыран хаһыытаа. ☉ Сильно рассердиться, разъяриться, прийти в ярость
Трещенков прокурору халбарыччы анньар, «Киэр буолуҥ!» - диэн хаһыытаан дэлби ыстанар уонна маатыралаан кубарытар. Н. Якутскай
«Уһун эрэйдээх, саатар бэргэһэҕин устууй, оттон!» - диэн дэлби ыстанна эмээхсин куолаһа. В. Яковлев
Николай «кубулҕат» диэнтэн дэлби ыстанан: «Мин эйиэхэ букатыннаах тылбын этэбин» - диэбитигэр ийэтэ, дьулайан, күүтэн турда. Л. Толстой (тылб.); 3) көсп. ыарыытыттан хайыта-тырыта барыах курдук буол. ☉ Раскалываться от боли
[Ньукулай:] Оҕонньор, арыгылааххын дуо, бэҕэһээ арыгылаабытым - баһым дэлби барда, ону абырахтаныам этэ? А. Софронов
Кытаанахтык ынчыктаан ылла. Төбөтүн иһигэр хас биирдии килиэккэ, субу дэлби барыахтыы үллэҥнии-үллэҥнии, бэрт кыраттан иҥнэр курдук. Н. Лугинов
Сирэйим үллэҥнэс, иэдэстэрим тириитэ дэлби барыах курдук буоллулар. Т. Сметанин
Ыарыыта ынырык, төбөтө дэлби ыстаныах курдук. И. Петров. Дэлби түс - ыарыылаахтык оҕут. ☉ Сильно ушибиться при падении; упасть
Ол «Кыһыл сыыр» үрдүгэр дабайан тахсан иһэн эмээхсин халтарыйан дэлби түһэн охтор, ол кэннэ ытыыр-соҥуур. Саха фольк. Миитэрэй били дэлби түһэригэр хараҕын маска таарыйбыта, кэрэҕи кэрдэн тириппитигэр соллурҕаан, хараҕа сарсыныгар сохсоччу иһэн тахсыбыта. Амма Аччыгыйа
Маайа аҕата бардаҕын күн сүөһүлэри уулата сылдьан халтарыйан дэлби түһэр. Н. Якутскай. Дэлби тэбии (тэптэрии) - дэлби тэбэр бэссэстибэни эһэн тугу эмэ алдьатыы, суох оҥоруу. ☉ Взрыв
Дэлби тэптэрииттэн халлаан хайдарга, сир сиҥнэргэ дылы гынара. И. Данилов
Арай, дьүккүөрдээхтик сотору-сотору ыытыллар дэлби тэптэриилэр эрэ буолар кэмнэригэр котлован иһэ кураанахсыйан ылара. В. Яковлев
Снаряд быһаччы табыытыттан үрүҥнэр ыстааптара умайан барда, ол кэннинээҕи дэлби тэбииттэн үрүҥ эписиэрэ оҕутта. «ХС». Дэлби тэбэр бэссэстибэ - тас сабыдыал (охсуу, уматыы) түмүгэр эмискэ гааска кубулуйан эстэр бэссэстибэ, булкаас. ☉ Взрывчатка. Дэлби тэптэр - дэлби тэбэр бэссэстибэнэн эһэн тугу эмэ алдьат, үлтүрүт. ☉ Разрушить что-л. взрывом, взорвать
Дөрүн-дөрүн дэлби тэптэрэр тыастар ньиргиһэллэр. И. Данилов
Кинилэр суорба таас хайалары дэлби тэптэрэллэрэ, быһыт сүнньүн дириҥэтэллэрэ. «ХС»
Аны соболоох күөллэргэ бултаан баран хайаан да, олох сокуон курдук, дэлби тэптэрэн баран бараллар. «Чолбон»