даҕ. Сытыы харахтаах; барытын болҕомтолоохтук бэлиэтии көрөр. ☉ Наблюдательный; остроглазый, зоркий
Хата, кини обургу, сырбалдьыйан, онно да сытыыта, көрүгэһэбилигэһэ бэрдинэн булан ылара [эймэҥнэс киһи ортотуттан-аргыһын]. Н. Лугинов

даҕ. Түргэнник хамсыыр, имигэс, сымсаҕай. ☉ Проворный, быстрый, гибкий, ловкий
Кыргыттар нарын, дьороҕой илиилэрэ эп-эймэҥнэс буолаллар. Софр. Данилов
Эрбантей сирэйин харбаан түһэн иһэр эһэ анаҕастаах аһыыларын дьороҕой туттуу атын сири хаптаран кэбистэ. Эрилик Эристиин
Билигин тоҕо эрэ оннук аатырбыт, дьороҕой туттуулаах эдэр булчут баара биллибэт. Кэпсээннэр

хаадьылас диэнтэн хай
аата. Оччолорго кинилэр икки ардыларыгар туох кэлиэй, көннөрү оҕолуу оонньоһуу, хардарыта иҥээҥнэһэн дьиибэлэһии, хаадьылаһыы сиэриттэн тахсыбат этэ. Н. Лугинов
Эдэр ыччат эймэҥнэс буолла, саҥа-иҥэ, күөдьаа кэпсэтии, хаадьылаһыы, көрдөөх күлсүү сатарыйда, тыа баһын эймээтэ. В. Протодьяконов
Элбэх дьон үлэҕэ көхтөөх буолаллар, онно-манна суустаһыы, хаадьылаһыы элбээн барда. В. Яковлев

аат.
1. Бөҕө саптан, быаттан, боробулуохаттан илим курдук харахтардаах гына өрөн оҥоһуллар, арааска туттуллар тэрил. ☉ Приспособление различного назначения из перекрещивающихся нитей, верёвок, проволоки и т. п., сетка
Сирэйиттэн бырдах сиэккэтин арыйа тардынан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Тиэргэн] үөһээ өттө тимир сиэккэ бүрүөһүннээх. Н. Якутскай
Оцинкованнай боробулуохаттан биитэр аналлаах тимир сиэккэттэн оҥоһуллубут туу ордук үчүгэй буолар. Булчуттарга к.
2. Кытаанах саптан өрөн оҥоһуллар, ону-маны уктарга аналлаах суумка. ☉ Сумка для ношения продуктов, сетка
Уулуссаны икки өттүнэн арааһынай суумка, сиэккэ, бартыбыал тутуурдаах дьон …… тиэтэйэ-саарайа хааман-сиимэн эймэҥнэһэллэр. П. Аввакумов. Түөрт улахан бааҥка оҕурсу кэнсиэрбэ түҥтаҥ угуллубут сиэккэтин уҥа илиитигэр тэйгэччи туппут… Н. Габышев

туохт. эб. Этэр санааны, эбэн, чорботон күүһүрдүүнү көрдөрөр (үксүн ааттары кытта тутлар). ☉ Служит для модального выделения, усиления высказываемой мысли
Кырса ардыгар уон алтаҕа тиийэ оҕону төрөтөн ньырылатар. Эймэҥнэһэн элбэх ыама диэтэҕиҥ. И. Федосеев
Барахсан, маҥан куба ууга түһэн олорорун курдук, кылбайан, кырдьык да, бэртээхэй дьиэ диэтэҕиҥ. «Кыым»
△ Арыт хомолто, сиилээһин толбонноох буолар. ☉ Иногда имеет оттенок сожаления и осуждения
Туһугар эмиэ моһуок диэтэҕиҥ. Табыллыбат дьон киэнэ куруук итинник. Н. Лугинов
Быһатын эттэххэ, ылахтаһыы диэтэҕиҥ. Г. Колесов
Кир-хах, дьүһүн-бодо диэтэҕиҥ. И. Данилов
△ Иэйиилээх күүркэтиини көрдөрөр, күүһүрдэр интонацияны уонна дьэ диэн курдук сыһыан тыллары кытта туттуллуон сөп. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное усиление (употр. в восклицательных предл. и сочетается с модальными словами типа дьэ)
[Кыыс:] Ол эрээри хайаан да мөлтөх сирдээх. Ону таба тайаныахха наада! Сыалай стратегия диэтэҕиҥ! Н. Лугинов
Итини барытын эттэххэ дөбөҥ, судургу курдук. Тэрийиэх диэтэххэ, дьэ, түбүктээх дьыала диэтэҕиҥ! Софр. Данилов
Дьэ, уолаттар диэтэҕиҥ! Г. Колесов

1. көбүөхтээ диэнтэн холб. туһ. [Баайдар] аны «Саҥа олох, көҥүл олох!» — дэһэ-дэһэ көбүөхтэспиттэрэ. А. Бэрияк
   Оттон баайдар быдьар тылларынан үөхсэн көбүөхтэстилэр, кыыһыран үллэҥнэстилэр. М. Доҕордуурап
   Саҥа бэлиитикэ: «Кытаат, эргин!» — диир үһү дэһэ-дэһэ, атыыһыттар көбүөхтэспиттэрэ. «ХС»
2. даҕ. суолт.
3. Олус элбэх, толору буолан мунньустубут, кыймаҥнас, эймэҥнэс. ☉ Кишмя кишащий, копошащийся, мечущийся из стороны в сторону
   Дьиэ иһэ көбүөхтэс киһи. Болот Боотур
   Сибилигин аҕай көбүөхтэс, күүгүнэс дьиэ иһэ эмискэ лүҥкүрэ иһийдэ. Болот Боотур
   Ити күөл илин баһа кэнники сылларга көбүөхтэс кус буоларын олохтоохтор муодаргыы көрбөттөр. С. Федотов
4. Улаханнык өрүтэ үллэҥниир (долгун туһунан). ☉ Сильно волнующийся, вздымающийся (о поверхности воды, волне)
   [Борокуот] тыҥырах көлүөһэлэринэн улуу өрүс көбүөхтэс долгунун быһыта сынньан, кытылтан тэйдэр-тэйэн барбыта. Л. Попов
   Сырдарья модун сүүрүгэ көбүөхтэс долгуннааҕа. «ХС»
5. Күүскэ хамсанан, быста сылайан аҕылаан көппөҥнөс буолбут. ☉ Запыхавшийся, задыхающийся
   [Тайах] көхсө көбүөхтэс, таныыта сыыгынас. С. Федотов

I
сыыбырҕаа диэнтэн холб. туһ. Мыраан сирэйин диэки аһыҥалар сыыбырҕаһаллар. Г. Угаров
Саҥа охсуллубут от сыта дыргыйар, дирижёр илиитэ хамсаан барбытыныы, аһыҥалар сыыбырҕастылар. З. Воскресенская (тылб.)
[Охсооччулар] Тэбис-тэҥҥэ күөрэйэн тахсар хотуурдара Чаҕылыһа оонньууллар, Сыыбырҕаһа түһэллэр. Н. Некрасов (тылб.)
II
даҕ.
1. Арыттаан, «сыы-сыы» гына иһиллэр тыастаах. ☉ Издающий прерывистые, свистящие звуки, напоминающие звук «с-с-с»
Күһүн хараҥардаҕына кус саҥата-иҥэтэ эймэҥнэс, кынат тыаһа сыыбырҕас буолааччы. У. Нуолур
Өссө туох эрэ сыыбырҕас ырыалаах, ол ырыата «оту сиэм, оту сиэм!» диэх курдук иһиллэр. И. Федосеев
Мас суорар тыастара бачырҕас. Сып-сытыы, сыыбырҕас, сардырҕас Эрбиилэр элэҥнии туойбуттар. М. Хара
2. көсп. Наҕыл, тиис быыһынан салгыны сыыйан таһааран эрэр курдук (хол., саҥа). ☉ Слабый, негромкий, с присвистом, словно сквозь зубы (напр., о манере говорить)
[Попов] эриллэ хаппыт, быыкайкаан, кыыкынаабыт куоластаах, эдэр эрдэҕинэ, бука, сыыбырҕас эбитэ буолуо. Далан
Ити курдук саныы турдаҕына, кинини онтуттан Абыраамап сыыбырҕас саҥата аралдьытта. Л. Попов
Туох эрэ сыыбырҕас саҥа баарын истибитим. В. Тарабукин

туохт.
1. Кими, тугу да, киһи иилэн ылбатын курдук эймэҥнэс элбэх, тобус-толору буол (хол., дьон тоҕуоруһуута). ☉ Быть наполненным множеством шевелящихся, копошащихся существ, кишеть кем-чем-л. (напр., людьми)
Хойдон, үксээн эймэҥнээн, Күүгэннээх долгун кэриэтэ, Кимэн киирдэ түллэн, иилээн Гитлер сиэмэх сэриитэ. Баал Хабырыыс
Хонуу киэбинэн ынах сүөһүлэр эймэҥнииллэр. Н. Түгүнүүрэп
Суол икки өттүнэн боруон диэки сатыы сэрии бөҕө эймэҥнээн ахан эрэр эбит. К. Симонов (тылб.)
2. Илибириир курдук хамсаа (туох эмэ чэпчэкини этэргэ). ☉ Слегка дрожать, шевелиться (о ком-чём-л. маленьком, лёгком)
Аан аһыллыбытыгар, ыт оҕото сулбу ыстанан киирэн, оҕонньор атаҕын анныгар эриллэ сылдьан, эккэлээн кутуруга эймэҥниир. И. Егоров
Алааска үүммүт эҥин өҥнөөх сибэккилэри тыал илибирэтэн, эймэҥнээн олороллор. Улдьаа Харалы
Ыт оҕото иччитин көрө түһээт, кутуруга эймэҥниир. «ХС»

I
туохт.
1. Туох эмэ төһө баарын таһынан эмиэ оннугу өссө биэр, уур, кут, оҥор. ☉ Добавить что-л. к чему-л. в дополнение (напр., деньги), подкинуть (напр., дров), подлить (напр., суп). Биир мөһөөхтө эп эрэ
□ Эбэн кут. ПЭК СЯЯ
Түптэтигэр саҥа киини эптэ уонна баай тиит хойуу лабаатын анныгар көһөрдө. Софр. Данилов
Ньукулаас уотугар мас эбэн биэрдэ. С. Никифоров. Бырабыыталыстыба үбүлээһини хат көрөн, өссө икки сүүс тыһыынча солкуобайы эбэн туран, былыырыҥҥы курдук үс сүүс мөлүйүөн солкуобайы оннунан хаалларда. «Саха с.»
△ Тугу эмэ элбэтээри, тупсараары баартан атыны өссө биэр, уур. ☉ Дополнить что-л. чем-л., чтобы увеличить количество или улучшить качество (напр., сдобрить кашу маслом)
— Чэ, бар сиэ, чэй аҥаарын биэриэм. — Ээ, биир уонча муунта бурдукта эбээр, доҕор. Амма Аччыгыйа
Хааһытыгар үүт эптэ. Т. Сметанин
Таба этин минньитэр туһуттан сибиинньэ сыатын эбэллэр. БББ
Үрдүкү Сэбиэт Президиума бэйэтин ыйаахтарынан ССРС сокуоннарын уларытан уонна эбэн биэрэр. СГПТ
2. Тэтимҥин (хол., хаамыыга, сүүрүүгэ, үлэҕэ) түргэтэтэн биэр. ☉ Увеличить скорость, темп (напр., ходьбы, бега, работы)
[Ат] сыыр тэллэҕэр тиийэн чугуулаан күдээритэн баран, сүүрэрин тэтимин эптэр эбэн, туох баар күүһүн муҥунан үс мас үүт бүтэйгэ кэтиллэ биэрбитэ. Күннүк Уурастыырап
[Ыттар] иччилэрэ тиэтэппит саҥатын истэннэр, айаннарын эбэн биэрдилэр. Н. Заболоцкай
Ат дьонтон тэһииргээн өссө эбэн биэрдэ. Кулгааҕар тыал абарбыттыы куһуурбахтыыр. А. Сыромятникова
Уол дьагдьайан хаамыытын эптэ. Куорсуннаах
3. Этиллибити салҕаан, ситэрэн биэр. ☉ Добавить к сказанному что-л., дополнить сказанное
Урукку олох хоһоонньуттара, Элбэх тылы эбэн Эгэлгэлээн этээччилэр, Толоос тойугунан Толорон тупсарааччылар, Тохтооҥ эрэ доҕоттоор! А. Софронов
Ол кэннэ: «Били модьууннаах Петьканы өйдүүр инигин? Бука диэн оҕолор барахсаттары кыһанан эмтээ», — диэн эбэн эппит этэ. И. Федосеев
«Куһаҕана суох алҕас», — Яков эбэн биэрдэ. М. Доҕордуурап
4. Дьиҥнээҕиттэн улаатыннаран, омуннаан, бэйэҕиттэн кэҥэтэн, ордук-хоһу тылы туттан кэпсээ, саҥар. ☉ Преувеличивать, приукрашивать, присочинять, добавлять от себя
Антах тиийэн төһөнү эбэн этэрин ким да билбэт. Суорун Омоллоон
Ылдьаа кыыһа тугу илдьиттээбитин бэйэтиттэн өссө эбэн, тоҕо-хоро кэпсээн биэрдэ. Н. Заболоцкай
Ордук сэргиир Уоһук оҕонньор, Элбэх сонуну кыбынан Илин, хоту ыалларынан Эбэн кэпсии, таһырдьа ойор. Дьуон Дьаҥылы
5. мат. Эбиитэ оҥор, төһөҕө эрэ төһөнү эрэ эбии аах. ☉ Произвести сложение, сложить. Биэскэ алтаны эп
□ Иккигэ үһү эп. ЯРС
Ыты-аты ырытартан Ыран-салҕан да бардым, Биэһи биэскэ эбэри Бэйэм бэркэ билэбин. Күннүк Уурастыырап
Өлөрбүт куобаҕын, хабдьытын тарбаҕынан ааҕа, эбэ, көҕүрэтэ, төгүллүү, түҥэтэ үөрэнэр. Н. Заболоцкай
Маҥнай аҕыс уон тоҕус уонна уон биир чыыһылалары холбууллар, ол кэнниттэн алта уон сэттэни эбэллэр. БАН А
ср. др.-тюрк. йап ‘прикладывать, приклеивать’, казах. сеп ‘подмога, поддержка, помощь, прок’
II
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, эй-, эл-, эп-, эр- диэн саҕаланар олохторго сыстар: эп-эймэҥнэс, эп-элэҥнэс, эп-эппэҥнэс, эп-эриэн. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на эй-, эл-, эп-, эр-: эп-эймэҥнэс ‘плотно набитый множеством беспорядочно движущихся насекомых, животных, людей, кишмя кишащий’, эп-элэҥнэс ‘мельтешащий, мелькающий’, эп-эппэҥнэс ‘запыхавшийся, судорожно хватающий воздух ртом’, эп-эриэн ‘пёстрый-препёстрый’
Харахпар биир кэм туох эрэ эп-элэҥнэс. Киһи илиитэ, тарбахтар сарбаҥныыллар. В. Гаврильева
Көр ити, сиэрдийэҕэ дьирики оҕото тахсан, эп-эриэн бэйэтэ, хап-харанан чыпчылыйбакка көрөн олорор. Н. Павлов
[Дьиэҕэ] отчут, көс дьон ыга симсэн, Ээбиллэ үөрүн курдук Эп-эймэҥнэс. «ХС»
Охторбут тиитин үрдүгэр олорор, адаарыйбыт уҥуох-тирии илиитинэн түөһүн туттубут, тыынара эп-эппэҥнэс. К. Симонов (тылб.)
ср. кирг. эп ‘усиление к словам, начинающимся на э-’
III
эп гын — эмискэ тохтоон хаал. ☉ Вдруг перестать что-л. делать (напр., смеяться), прекратиться (напр., о дожде)
Бу түспүтүн кэннэ бу сир халарыктыы турара эп гынан хаалла. ПЭК СЯЯ
Самыыр эп гынан хаалла. ЯРС
Оҕолор күлсэн ньиргиһэн иһэн, ректор аана аһыллыбытыгар, сахсырҕаны таҥаһынан саба охсубут курдук, эп гынан хааллылар. «ХС»

аат. Моонньунан, иһигэр икки сиринэн олус синньиир, алта атахтаах, үксүн хара дьүһүннээх, буортулаах кыра үөннэринэн-көйүүрдэринэн аһылыктанар, дьукаахтаһан күргүөмүнэн олорор, күүстээх сыҥаахтаах быыкаа харамай. ☉ Муравей
Көөртүм — сүүнэ баҕайы кымырдаҕас кэлэн атахпын ытырбыт эбит. Суорун Омоллоон
Биир уйа кымырдаҕас сайын устата үс мөлүйүөн …… буортулаах үөнү уонна кинилэр гусеницаларын, сымыыттарын хомуйар. И. Сосин
Өскө кымырдаҕас уйатыгар эймэҥнэс буоллаҕына, самыыр түспэт. ДьСИи
♦ Кымырдаҕас уйатын тоҕо тарпыт курдук буол — туохтан эмэ өрүкүйэаймана сүүр-көт (элбэх дьон туһунан). ☉ Взбудораживаться, приходить в тревожно-беспокойное состояние (о толпе, массе людей). Сэрии саҕаламмытын истээт, дэриэбинэ иһэ кымырдаҕас уйатын тоҕо тарпыт курдук буолла. Тэҥн. Тигээйи уйатын тоҕо тарпыт курдук; тураах уйатын тоҕо тарпыт курдук
◊ Кымырдаҕас ойуу (орнамент) иск. — кымырдаҕаһы үөһэттэн көрүүгэ маарыннатан оҥоһуллубут ойуу. ☉ Разновидность якутского национального узора, изображающая муравья с высоты
Кымырдаҕас, тордуйа, тыҥырах ойуулаах өттүк симэҕэ (көмүс буолар). БСИ ЛНКИСО-1994
Өскөтүн муостан аттаах киһини оҥорбут буолуҥ, кини таҥаһын, атын киэргэлин, чаппарааҕын саахымат, үс муннуктаах, иилэҕэс, төгүрүк уонна кымырдаҕас орнаменнары хас биирдиилэрин хос-хос хатылаан уруһуйдаан ойуулуугут. ПСН УТС. Кымырдаҕас уйата — кымырдаҕастар олорор сирдэрин сир үрдүнээҕи өттө: от-мас сыыһынан, үөн-көйүүр хаҕынан о. д. а. бугул курдук оҥоһуллубут оргул. ☉ Муравейник
Халаачык бугул саҕа кымырдаҕас уйалара хаар анныттан чөмчөрүһэн олороллор. Амма Аччыгыйа
Сайын тыаҕа тахсан иккиэн [Тыгырыана уонна эһэ оҕото] отонноон, сугуннаан сииллэр, кымырдаҕас уйалаах сири кэрийэллэр. Болот Боотур
Мас аттыгар кымырдаҕас уйата түбэстэҕинэ, кини эмиэ хотуну, соҕурууну көрдөрүөн сөп. КЗА АҮө. Кымырдаҕас хайаҕа көр хайах
ср. туркм. диал. кымырсҕа, шор. кымырташ, кирг., узб. кумурска ‘муравей’