имеющий сени, крытый вход; с... сенями, с... крытым входом (о якутских домах).

сени, крытый ход в помещение (в якутском доме); дьиэ күүлэтэ сени.

шифер || шиферный; шифер оҥоруута производство шифера; шифер хоруо-буйалаах дьиэ дом, крытый шифером, дом под шифером.

хотон диэн курдук
[Микиитэ] олбуор иһин ыраастыыр, килиэбинэҕэ үс ынах турарыгар от киллэрэр. Амма Аччыгыйа
Туох да наадата суох, мээнэ, барааны даҕаны килиэбинэттэн таһаарыллыбат куолу. М. Горькай (тылб.)
ср. русск. хлевина ‘крытый загончик для скота’

1. прич. от закрыть; 2 прил. сабыылаах; закрытая дверь сабыылаах аан; 3. прил. (крытый) сабыылаах, бүрүөлээх; закрытая машина сабыылаах массыына; 4. сабыылаах; закрытое заседание сабыылаах мунньах; 5. мед. бүтэй, сабыылаах; закрытая форма 1урберкулёза сэллик сабыылаах формата; 6. бүтэй; закрытое платье бүтэй былааччыйа; # закрытое голосование кистэлэҥ куоластааһын; в закрытом помещении дьиэ иһигэр.

аат. Сылгы сүөһүнү тыалтан, самыыртан, куйаастан хаххалыыр симии эркиннээх, үрүттээх, сыбаҕа суох тутуу. ☉ Конюшня, стойло для лошадей и жеребят
Хаһааҕа аттар турбуттар быһыылаах. Н. Якутскай
Онтон хаһаа таһыгар дьон атахтарын тыаһа иһилиннэ. Н. Заболоцкай
Дыгдаалап, хаһааҕа хаайбыт атыырдыы, тыаһа өрө лиһигирии түстэ. М. Доҕордуурап
◊ Тоҥ хаһаа көр тоҥ II
[Мотя:] Маспытын мастаан кулуҥ. Балааккабыт тоҥ хаһаа. Тоҥ хаһаа буолбут дьиэ иһин оһох уотун сылааһа сылытан эрэр. Н. Якутскай
Культура дьиэтэ уонна гостиница эмиэ тоҥ хаһаа. «Кыым»
ср. др.-тюрк. хасы ‘загон для скота, связанный из прутьев’, тюрк.-монг. кашаа, хашаа ‘забор; крытый двор; хлев’

даҕ.
1. Туох эмэ саба ууруулаах, бүрүөлээх, хаппахтаах. ☉ Покрытый, накрытый или закрытый чем-л.. Сукуна сабыылаах остуол
□ [Эмээхсин] хатырык сабыылаах умуһаҕын үрдүгэр олорор элиэ, …… туох эрэ кыһылы уоппутунан, көтөн налбыҥнаан тиийэн тыа саҕатынааҕы муҥур тииккэ олорунар. Амма Аччыгыйа
Остуолга кэлэн тэриэлкэ сабыылаах чугууну арыйан өҥөйөн көрдө. А. Сыромятникова
△ Бүтэй оҥоһуулаах, бүтэй бүрүөлээх. ☉ Крытый, закрытый (напр., о лёгкой повозке, экипаже)
Дьаам аттара сабыылаах бобуоска сыарҕаларын нэһиилэ соһон дьүккүһэн киирдилэр. П. Филиппов
2. Сабыллан турар, тэлэллибэтэх, аппатыллыбатах, аһыллыбатах (хол., ааны этэргэ). ☉ Нераскрытый, закрытый (напр., о двери, книге). Сабыылаах аан. Сабыылаах кинигэ
□ Ата икки аллараа сүллүгэһэ сабыылаах олбуор ааныгар күөнүнэн анньылынна. Эрилик Эристиин
3. Сырыыта бобуллубут, киһи мээнэ ааһара көҥүллэммэт буолбут (хол., суолу, кыраныыссаны этэргэ). ☉ С запретом на проезд, закрытый (напр., о дороге, границе)
Онно суолбут сабыылаах этэ. Ч. Айтматов (тылб.)
4. Киһи барыта кыттарыгар эбэтэр туһанарыгар көҥүлэ суох. ☉ Тайный, конфиденциальный, закрытый (напр., о заседании, конкурсе). Сабыылаах мунньах. Сабыылаах куонкурус
□ Иван Николаевич сарсыарда эрдэ сабыылаах пионерскай сбору ыыппыта. Н. Якутскай
Куонкурус сабыылаах, ааптардар ааттара биллибэт, бырайыактар девизтээхтэр эрэ. Н. Лугинов
Сибиэһэй үүтүнэн сүнньүнэн сабыылаах тэрилтэлэри эрэ хааччыйаллар. НАА ҮүЫаАХТ
5. эмп. Таһыттан биллибэт, көстүбэт (ыарыы эрдэтээҥҥи кэмин эбэтэр киһи этэ, уҥуоҕа иһинэн алдьаныытын туһунан). ☉ Скрытый, неявный, внутренний, закрытый (напр., о болезни, переломе). Сэллик сабыылаах формата
6. тыл үөр. Бүтэй дорҕоонунан бүтэр (сүһүөх). ☉ Оканчивающийся на согласный звук, закрытый (о слоге).
◊ Сабыылаах сиэмэлээх бот. — аһын иһигэр сылдьар сиэмэлээх. ☉ С заключённым внутри плода семенем или семенами, покрытосемянные (о растениях)
Сабыылаах сиэмэлээх үүнээйилэр олоххо саамай ордук ньыматыйбыттар: сиэмэлэрэ астарын иһигэр хаххалана сыталлар. КВА Б

аат.
1. Айанныырга, таһаҕаһы таһарга аналлаах икки сыҥаахтаах көлүнэр тэрил. ☉ Сани
Харытыай таһырдьа таҕыстар эрэ сыарҕа тыаһын иһиллиир дьарыктаммыт да, били күүтүүлээх көмө кэлэн быстыбатах. Софр. Данилов
Доромоон арыытын ампаарыттан көтөҕөн киллэрдэ, Сиэҥкэ тахсан сыарҕаттан ыйааһыны киллэрдэ. Күндэ
Хабдьы өрө көтөн иһэн төннөн кэлэн, аны сыарҕа ойоҕоһугар догдос гына түстэ. Н. Заболоцкай
2. Биир сыарҕа тиэйии туох эмэ (хол., от, мас). ☉ Один воз, одни сани чего-л. (напр., сена, дров — якутская мера объёма)
[Байбал:] Дьэ таарыйа оккун көрөн баран хас сыарҕа тахсыыһыгын этиэм. А. Софронов
Кини аны күһүн «Эргиттэҕэ» боппууда бурдук сирин солуур, кыһыныгар сүүс сыарҕа маһы кэрдэр буолла. Амма Аччыгыйа
Биһиги күһүн эрдэ икки оһоххо биэс уон сыарҕа кыстыыр маһы бэлэмниирбит. «ХС»
♦ Сыарҕа сыҥааҕын курдук (тэҥнэр) — тэбис-тэҥнэр, хайалара да чорбойбот. ☉ соотв. ухо в ухо, ноздря в ноздрю (бежать, идти)
Аттар сир ортотугар кэлиэхтэригэр диэри, сыарҕа сыҥааҕын курдук, тэбис-тэҥҥэ хатыһан иһэллэрэ көһүннэ. В. Чиряев
Кинилэр иккиэн биир сыл оскуолаҕа киирбиттэрэ. Сыарҕа сыҥааҕын курдук, тэбистэҥник үөрэнэллэрэ. Н. Түгүнүүрэп. Сыарҕата бытаарбыт — тугу эрэ бириэмэтигэр, кэмигэр оҥорботох, хойутаабыт. ☉ Медлить с чем-л., задерживаться, мешкать
Сылы сыллаан айбатахха Сыарҕабыт адьас бытаарыаҕа. Онон оргууй саҕалыахха, Онтон бэйэтэ барыаҕа. С. Тарасов
Ити, уҥа диэки остуолга олорооччулар сыарҕаҕыт тоҕо бытаарда? Тумарча. Сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэр — кими, тугу эмэ мэлдьи хомуруйа, сэмэлии сырыт. ☉ Цепляться, придираться к кому-л.; попрекать кого-л. чем-л. (букв. полозья его саней цепляются (за кого-л.))
Саҥара эрэ түстэргин миэхэ сыарҕаҥ сыҥааҕа иҥнэн биэрэр ээ, сааскар. Болот Боотур
Мин ити биир ынахпар тоҕо эн сыарҕаҥ сыҥааҕа иҥиннэ? С. Ефремов
Киһи кыһыйыах бары сыарҕаларын сыҥааҕа миигиттэн иҥнэр буоллахтара үһү. Ф. Захаров. Сыарҕа үрдүттэн (отун, аһаа) — оту, маһы эбэтэр аһы-үөлү эрдэттэн хаһааммакка эрэ күннээҕинэн олор. ☉ Не иметь запасов (дров, сена, продуктов), жить чем бог пошлёт (букв. с саней топить, кормиться)
Кыһыҥҥы тымныыга сыарҕа үрдүттэн оттор куһаҕан эбит. Болот Боотур
Биир бытаан оҕуһунан алтахтатан күҥҥэ дуоннаах оту тиэйбэт, пиэрмэлэр сыарҕа үрдүттэн сүөһүлэрин аһатан олороллор. В. Протодьяконов
Билигин пиэрмэлэр үгүс хотонноругар от саппааһа диэн суох, сыарҕа үрдүттэн аһатан олороллор. «Кыым»
◊ Ат сыарҕата — аты көлүйэргэ анаан оҥоһуллубут сыарҕа. ☉ Сани, в которые запрягают лошадей
Тэрэнтэй, нэк суорҕаҥҥа сууламмыт, ытаан бэбээрэр кыһыл оҕону көтөхпүтүнэн, көлүллэн бэлэм турар хара ат сыарҕатыгар олоро охсоот, дьиэтин диэки куйаардыбыта. Л. Попов
Мин маннык түргэн ат сыарҕатыгар үйэлээх сааспар иккиһин олорбуппун өйдөөтүм. Эрилик Эристиин. Бүрүөлээх сыарҕа — халыҥ таҥаһынан бүрүллүбүт кыһыҥҥы сыарҕа. ☉ Крытый экипаж, повозка; кибитка
Бүрүөлээх сыарҕанан айаннаан кэллим. Доруобунньа сыарҕа көр доруобунньа. Оҕонньор оту доруобунньа сыарҕатыгар саас-сааһынан уура турда. Н. Габышев. Кыһыҥҥы сыарҕа — кыһын туттарга аналлаах тимир ыллыктаах сыарҕа. ☉ Зимние сани с полозьями с металлическим покрытием
Кыһыҥҥы сыарҕа сыҥааҕа тостубут. Наарта сыарҕа көр наарта. Намчы оҥоһуулаах наарта сыарҕа хаарга сыстар-сыстыбат сыыйыллар, арыт ох курдук субуруйар, арыт хаар туманыгар киирэн көстүбэккэ тыалы кытта тыал буолан көтөр. Т. Сметанин
Саха, эбээн Уот оттон Уруулуу курдук тоһуйбуттар Наарта сыарҕанан, Талыы табанан, Соноҕос атынан, Болбуот көтөҕөн Көмө оҥорбуттар, Күүс укпуттар. С. Зверев. Оҕус сыарҕата — бурҕалдьы олордуллубут, тиит силиһиттэн оҥоһуллубут оҕус көлүллэр сыарҕата. ☉ Бычьи сани с ярмом из лиственничных корней, дровни. Дьиэ таһыгар оҕус сыарҕата турар
□ Сыраан уус уолаттарынаан …… сүөһү сүрэҕин саҕа тимир таастары хомуйан бугул оҥортоон баран муус турбутун кэннэ икки-үс оҕус сыарҕатынан тиэйэн киллэрэр эбит. «ХС». Сайыҥҥы сыарҕа — сайын туттарга аналлаах тимир ыллыга суох сыарҕа. ☉ Лёгкие летние сани без металлических полозьев
Ханнык сыарҕаны оҥоробун. Сайыҥҥы сыарҕаны дуу, кыһыҥҥыны дуу? В. Протодьяконов
Силис сыарҕа көр силис. Холлоҕос эриэн кунаныгар Холуокка мас бурҕалдьытын, Томороон силис сыарҕатын Тоҥхойо көлүнэн Тобуох Соппуруон Соххоно Хонооһойдуун Хотугу күөлгэ, Хотуулаахтык хаамтаран, От кээһэ бардылар. С. Зверев. Сыарҕа ат — сыарҕаҕа көлүллүбүт ат. ☉ Лошадь, запряжённая в сани
Хоту, соҕуруу, илин, арҕаа барар суолларынан сыарҕа аттаахтар сырылата, сатыы дьон чоочурҕаһа турдулар. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр ити курдук ону-маны кэпсэтээт, Лоҥкуудаҕа сыарҕа атынан үлэлии киирдилэр. М. Доҕордуурап. Сыарҕа атаҕа көр атах. Оһох аттыгар сыарҕа атаҕа буолар хатыҥ куура турар
□ Кини [Буокай оҕонньор] сыарҕа атаҕа буолар маһын мүлүрүччү кыспыт, …… ханан да киһи илиитэ сыстыбат гына ньалҕарыппыт. А. Сыромятникова. Сыарҕа кыһаҥата — сыарҕаҕа, элбэх таһаҕас тиэйилиннин диэн, эбии оҥоһуллубут өйөбүл мас. ☉ Дополнительные продольные жердины с обеих сторон саней, предназначенные для увеличения груза. Сыарҕа кыһаҥата от үрдүгэр сытар. Сыарҕа от — тиэйии кээмэйин өйдөбүлэ (урукку кэмҥэ от хомуурун тиэйиинэн ааҕаллара: биир тиэйии — сыарҕа от). ☉ Воз сена как мера (в старину оценка объёма заготовленного сена производилась в возах, напр.: один воз сена)
Билигин биирдии сыарҕа оту биирдии ынах айаҕар биэрэр, бу туох үлүгэр алдьархайай, биитэр бүтүн алаас куортамыгар биэрэр. МНН
Балаҕан иннигэр, сылбах оҕуруот иһигэр үс-түөрт сыарҕа от бугулланан турар. Күндэ
Былыр алтасэттэ сыллааҕыта Сэмэн Нээстэр оҕонньортон сыарҕа аҥаара оту ылбыт эбит. Бэс Дьарааһын. Тэҥн. тиэйии. Сыарҕа сыҥааҕа — инники өттө иэҕиилээх, үксүн хатыҥ мастан оҥоһуллар сыарҕа саамай сүрүн уонна халтарыйар чааһа. ☉ Полоз
Саха оҕонньотторун кытта үгүс хайыһары, элбэх сыарҕа сыҥааҕын иэҕистим ини. Амма Аччыгыйа
Кини [Баанча] титирэстээбит сөмүйэтинэн сыарҕа сыҥааҕын хайдыбытын үүттүү олордо. Л. Попов. Сыарҕа сэриитэ — от тиэйиллэр сыарҕатыгар кэккэлэччи туора ууруллубут мастар. ☉ Жердины, сложенные поперёк саней для перевозки сена
Хас да кураанах от күрүөтүн аастылар. Арай күрүө тоһоҕолорун тоһута тардан ылан, сыарҕа сэриитигэр эптилэр. Ф. Захаров. Сыарҕа таба түөлбэ. — биир турку таба, бииргэ холбоммут икки таба. ☉ Одна оленья упряжка, пара оленей
Кыһыҥҥы Ньукуолун саҕана мин икки сыарҕа табанан Дьааҥы куоратыгар баран истим. Н. Неустроев
Уон биэс сыарҕа таба сөп буолуо эбитэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Уучах сэтиилээх биир сыарҕа таба. Болот Боотур. Сыарҕа тайаҕа түөлбэ. — табаны салайан биэрэр уһун мас, таба үүрэр күрэй. ☉ Шест для понукания оленей, хорей
Бу диэки сыарҕа тайаҕа кылгас буолар: талахтан оҥороллор. СТТТ. Сыарҕа <суолун> туруута — хаар түһэн, сыарҕанан сылдьар кэм буолуута. ☉ Время, когда открываются зимние санные дороги
Мин аны күһүн сыарҕа турдаҕына эрэ барабын. Болот Боотур
Үрэхтэр муустара тоҥмута, сыарҕа турбута аҕыйах хонно. Бэс Дьарааһын
Күһүн сыарҕа суола турарын аҕай кытта Сергей Иванович уокуругу кэрийэ, ыарыһахтары эмтии айаннаабыта. И. Федосеев. Тэҥн. суол туруута. Сыарҕа хаара — сыарҕа сылдьарыгар сөптөөх халыҥ хаар. ☉ Слой снега, позволяющий ездить на санях
Хаар түһэн никийэн кэбистэ. Түһээри түһэн өлгөмнүк түстэ, сыарҕа хаара, кыстык хаар. Болот Боотур
Оҕонньор сыарҕа хаара алдьаныан арыый иннинэ манна көһөн тахсар идэлээх. И. Гоголев
Ыкса күһүн дьыл хойутаан кэлэн, урут сыарҕа хаара түһэр кэмигэр сир хара турбута. Кэпсээннэр. Сыарҕа ыйа — алтынньы ый (кыстык хаар түһэн сыарҕанан сылдьыһыы буолбут кэмэ). ☉ Санный месяц — октябрь (время, когда начинается езда на санях). Сыарҕа ылаҕа — хара үөттэн оҥоһуллар сыарҕа сыҥаахтарын атахтарын туттарыы талах. ☉ Поперечные скрепы саней, сделанные из чёрной ивы
Ол сылдьан арай Болот атаҕа, кырдьык, хаар анныгар туохха эрэ кэлэн иҥнэ түстэ. Хаһан таһаарбыта, эргэ сыарҕа ылахтара буоллулар. Н. Заболоцкай. Таба сыарҕата — табаны көлүйэргэ анаан оҥоһуллубут сыарҕа. ☉ Оленный возок
Тайах муоһа күрдьэххэ олорон баран, состорон дьурулаатахха син биир таба сыарҕатыгар иһэр курдук сананаҕын. Н. Тарабукин (тылб.). Ыт сыарҕата — ыты көлүйэргэ анаан оҥоһуллубут чэпчэки сыарҕа. ☉ Собачий возок
Уон ыт сыарҕата хоту дойдуну уҥуордаан Дьокуускайдаан иһэр. А. Алдан-Семёнов (тылб)
ср. алт. шырка ‘волокуша, посредством которой перевозились грузы на верховых животных’, хак. соор ‘сани’, монг. чарга, бур. шарга ‘сани; санки, салазки’