сыһ. Тохтоло суох салгыны охсор курдук бүтэҥи тыаһы таһаарардыы. ☉ Так, чтобы исходил непрерывный глухой звук энергично, многократно рассекаемого (напр., крыльями) воздуха; с громким шелестом, шуршанием
Көҕөн кустарым …… Күөх далай үрдүгэр Күлүгүрэччи сап-сынан Көтөн-дайан тахсаарылар Көрө-истэ олороллор эбит. Саха фольк. Күлүгүрэччи күллэ. ПЭК СЯЯ
Күһүҥҥү киһини кытары күлүгүрэччи күлсэ турар Күүркээннээх күүлэлээх эбит. Суорун Омоллоон

даҕ. Айдааннаах, тыастаах-уустаах, сүпсүлгэннээх. ☉ Шумный, громкий, беспокойный
Күүстээх күйгүөннээх айан, Күүрээннээх күлүмэх көтүү буолла. П. Ойуунускай
Эҕирийэн баран эргиппэт Эриллэҕэс сүүрүктэрдээх, Күйгүөннээх күрүлгэннэрдээх. С. Зверев
Мин Вернери …… күйгүөннээх эдэрдэр ортолоругар көрсүбүтүм. М. Лермонтов (тылб.)
◊ Күйгүөннээх күүлэ фольк. — айдааннаах, күүгэннээх күүлэ. ☉ Шумные, гулкие сени
Олорор дьиэлэрэ буоллаҕына …… сэттэ эһэ тириитэ бүрүөлээх лип халҕан дьиэллээх, көҥүлүнэн үөскээбит күйгүөннээх күүлэлээх. ПЭК ОНЛЯ II
Сүүс бөдөҥ тиит күйгүөннээх күүлэ оҥоһуллубут, күүлэ сэргэ икки ардынан кычыгырыыр сымара таас муоста буолан хаалбыт. ПЭК ОНЛЯ I

даҕ.
1. Кэрэнииһинэн киэргэтиллибит, кэрэниис сааллыбыт (тутуу). ☉ Украшенный карнизом, карнизами (о строении)
Ортотунан капитальнай быыстаах, бөҕө-таҕа оҥоһуулаах, кэрэниистээх, түннүктэрэ киэргэллээх, киирэр аана күүлэлээх, син обургу дьиэ буолла. «Кыым»
2. Кэрдиис-кэрдиис ойуулаах киэргэллээх. ☉ Украшенный зубчатым орнаментом
Сэттэ сиринэн кэрэниистээх ойуулаах Кэриэн айаҕы кэккэлэттибит. Саха фольк. Оҕонньор уҥа муннукка кэрэниистээх киэргэллээх, үрүҥ кырааскалаах холорукка килбэһэн олорор көмүс таҥаралар диэки хантайан, кириэстэнэн сапсынна. Болот Боотур
Кэрэниистээх сэргэни Кэккэлэччи туруоран …… Саргы-дьаалы салалыннын, Уруй-тускул туругурдун! П. Ядрихинскай
△ Сарбынньахтардаах, сарымтаҕастаах, кэрдиистэрдээх. ☉ Имеющий зазубрины, зубцы
Бегония — эгэлгэ кэрэниистэрдээх, араас сэбирдэхтэрдээх үүнээйи. Дьиэ к.

I
даҕ. Улаханнык эргэрэ илик, саҥа соҕус. ☉ Ещё не совсем старый, довольно новый
Иннигэр күүлэлээх, ойоҕоһугар чуулааннаах саҥатык дьиэҕэ тиийэн кэллибит. Амма Аччыгыйа
Адарай ороҥҥо саҥатык таптаах кус түүтэ бэриинэ, сыттык, баата суорҕан …… хомуллубут. М. Доҕордуурап
Саҥатык киис бэргэһэтин өрө анньа-анньа, тыл кыбытан хатан куолаһа чаҕааран иһилиннэ. Г. Нынныров
II
сыһ. Уруккуттан атыннык, сонуннук, саҥалыы. ☉ По-новому, свежо, иначе, чем раньше
Хаһыат эргэ сонунун саҥатык истибит үөрүүтүттэн кини ортолуу холуочук киһиэхэ маарыннаабыт. Амма Аччыгыйа
Ханнык да улуу …… саҥа суолу солооһун халлаантан түспэтин, кини норуот ааспыт култууратын саҥатык салҕаан сайыннарыы буоларын Ойуунускай курдук новатор бэйиэт тус бэйэтин айымньыта ырылыччы көрдөрөр. С. Данилов
Ира кыыс этэринэн, саас сыл аайы саҥатык, тустуһунаннык киэргэнэн, таҥнан-симэнэн кэлэр. Н. Заболоцкай
Сайын аайы ходуһабар Күөх от-мас ордук көҕөрөн иһэр, Оннооҕор кугас кумаар Тыҥкыныыра саҥатык иһиллэр. В. Сивцев

аат.
1. Аһылыгы эбэтэр араас малы-салы уурарга аналлаах кыра хоспох. ☉ Помещение для хранения пищевых продуктов или других вещей, кладовка, чулан
[Сүөкүлэ (чуулааҥҥа киирэн, былаакка сууламмыты таһаарар):] Уйбаанабына, си-кураанах барыахтааҕар, маны илдьэ бар. А. Софронов
Үс мас баҕана бүтэйдээх, иннигэр күүлэлээх, ойоҕоһугар чуулааннаах саҥатык дьиэҕэ тиийэн кэллибит. Амма Аччыгыйа
«Тоойуом, …… чэйи тэрий. Ас чуулааҥҥа баар, ону киллэр». Н. Якутскай
2. эргэр. Былыргы сахалыы ампаар дьиэҕэ кыра утуйар хос; хаппахчы. ☉ В старину: небольшая огороженная спальня в жилом доме, сложенном из брёвен
Абааһы киһитэ, кыыс сытар үрүө чуулаанын үрдүн үрэйэ охсон кэбиһэн баран, Үрүҥ Уйантай Куону …… илдьэ баран хаалбыт. Эрилик Эристиин
Муннукка чуулаан хос аана көстөр. С. Ефремов
Кирилэ үлэтиттэн кэлээт, чуулааныгар ааста. В. Ойуурускай

аат.
1. Туох эмэ алдьаммытын (көтүллүбүтүн, хайдыбытын, тостубутун, сиҥнибитин эҥин) чөлүгэр түһэрии, өрөмүөннээһин; оҥорон туһаҕа таһаарыы. ☉ Ремонт, починка
Быйыл эн [оһох] да абыраххыттан ордубат дьон буоллубут. Амма Аччыгыйа
Саатар күрүө эҥин абыраҕар сылдьыаҥ этэ. А. Федоров. Сарсыныгар ийэтэ кичэллээхтик абырахтаабыт ырбаахытын, илбирийбитэ эмиэ абырах күүһүнэн эрэ тулуһа сылдьар ыстаанын кэппитэ. Уустаах Избеков
2. Туох эмэ алдьаммытын сабар, самыыр самалык, киллэһик. ☉ Заплата, заплатка
Хотун икки сиринэн сибиниэс абырахтаах, лааҕа бараммыт тимир тэриэлкэни биэрдэ. Суорун Омоллоон
Бачыыҥката буоллаҕына эргэрэн, олус өр кэтиллэн, төбөтө салтайан уонна хас эмэ абырах, киллэһик оҥоһуллан, ханнык да холуоһаҕа — саҥаҕа да, эргэҕэ да наадыйбат таҥас буолбут этэ. Н. Заболоцкай. Үрдүк күүлэлээх ампаар айаҕар ситэ түспэтэх кур түүтэ онон-манан сыһыартаабыт абырах курдук күкээрийэн көстүбүт хара ыт түүрүллэн сытар. А. Федоров
♦ Төбө (бас) абыраҕа кэпс. — арыгыга баттаппыт киһи «эмтэнээри» иһэр арыгыта. ☉ Вино, оставленное для похмелья
Бары кыһалҕаттан быыһаабыт доҕоругар Кэйэр Ыстапааҥҥа «төбө абыраҕа» диэн ааттаан бүтүн иһити туруорбута. Н. Босиков
Ээ, төбө абыраҕа барахсан ханна тиэрпэтэҕэ, тугу оҥорботоҕо баарай. И. Егоров
Бары мустан аһаатылар. Бас абыраҕа ааттааннар, Бар дуома арыгылаатылар. П. Ершов (тылб.)

1. аат.
2. Сири хаһан туруоруллубут бэрэбинэ мас. ☉ Небольшое бревно, забитое стоймя в землю, столб
   Баччыр баҕаната, иринньэх ийэтэ (өс хоһ.). Кыыс оҕо мааныта баҕанатыгар хаалар (өс хоһ.). Түүн үөһүн саҕана Николай Тогойкин ханнык эрэ баҕанаҕа өйөнөн, нухарыйа олордо. Амма Аччыгыйа
   Ол икки ардыгар Костя бэрдээнин оҕуруот баҕанатыгар өйөннөрө охсон кэбистэ, сүүрэн тигинээн кэллэ. Н. Заболоцкай
3. Балаҕан дьиэ холлоҕоһун тутан турар сэбэргэнэлэргэ тирэх буолар остуолба. ☉ Столбы, на которых держится каркас юрты
   Арай онтон-мантан дьиэ кубарыспыт баҕаналара, киирбит киһини атыҥыраабыт курдук, суоһуран тураллар. Н. Заболоцкай
   Ыскылаат дьиэ биир өттө букатын аһаҕас, баҕаналара эрэ хороһон тураллар. С. Никифоров. Дьиэтин бастыҥ баҕанатыгар даллаахтыы олорор курдук хотой эмэгэтэ көхөҕө анньыллыбыт. Саха фольк.
4. көсп. Туох эмэ тирэҕэ, өйөбүлэ. ☉ Опора, основание чего-л.
   Бар дьоҥҥо байааттыбат Баҕана буолаарыҥ. С. Зверев
   Уһун кыһыннаах, кылгас сайыннаах биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр оттооһун тыа хаһаайыстыбатын тирэнэр тирэҕэ, өйөнөр баҕаната буолар. «ХС»
   Гитлер саайкатын Кириэппэһэ кэрдилиннэ, Фашист арҕаҕын Баҕаната барчаланна. С. Васильев
5. даҕ. суолт. Бэрэбинэттэн оҥоһуллубут. ☉ Бревенчатый
   Үс мас баҕана бүтэйдээх, иннигэр күүлэлээх, ойоҕоһугар чуулааннаах саҥатык дьиэҕэ тиийэн кэллибит. Амма Аччыгыйа
   тюрк. бакана, баҕана
   ♦ Барар сирэ (барыахха) баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолла – кыһалҕаттан, иэдээнтэн быыһанар сир суох буолла. ☉ Попадать в совершенно безвыходное положение, заходить в тупик (букв. куда уходить – стало ямой для столба, куда приходить – стало отверстием для ступы)
   Кэлэр сирэ кэлии үүтэ, барар сирэ баҕана үүтэ буолан, санаа бөҕөҕө түһэн [Лөгүөнтэй] түүн үөһүн саҕана саҥардыы нухарыйан эрдэҕинэ, ааны тоҥсуйан дирбийдилэр. Р. Кулаковскай
   Иккиэммитигэр даҕаны барыахха баҕана үүтэ баҕалаах буолла буолбаат. П. Ойуунускай

1. уулаа 3, 4, 5 диэнтэн бэй., атын. ту7. Ууламмыт көмүс
   □ Ардыгар сарсыарда эрдэ от үрдүгэр түспүт сииги плащбалаакканан холбуйан ылабыт
   Үс-түөрт төгүл холбуйдахха курууска аҥаара ууланабыт. «Чолбон»
   Гидроэнергиэтиктэр киин сирдэрэ Чернышевскай бөһүөлэк Бүлүүттэн ууланан олорор. «ХС»
   О7оҕор оттор ма7ын бэйэтигэр мастатан киллэртэрэллэрэ, солууругар хаар ууланара. ПНИ ДКК
2. Уунан бүрүлүн; уунан туол. ☉ Обводняться; затопляться
   Чурапчы кэнники ууланна, Куохара үрэҕэ угуттаан. Баал Хабырыыс
   Хантан кэлбитэ биллибэккэ эрэ, былыргытын курдук, маһын саҕатыттан ыла ууламмыт. «ХС»
   Сайын, хайаларга хаар уонна ледник ууллар кэмигэр, өрүстэр ордук толору ууланаллар. КВА МГ
3. Аһара ситэн, сымнаан хаалыаххар диэри хараарчы бус (үксүгэр отон туһунан). ☉ Перезреть до черноты (преимущественно о бруснике). Оҕо сылдьан ыкса күһүн ууламмыт отону тииспит кыйыар диэри үргээн сиир этибит
   □ Күүлэлээх аартыгын ээйигэр сайын окко киирэр саҕана сир аһыттан саамай эрдэ ситээччи болбукта буһан уулана ньолҕойон турарын тотуохпутугар диэри сиирбит. С. Маисов
4. Буоһаа, буос буол (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Оплодотворяться (о скотине, животных): стать стельной (о корове), жеребой (о кобыле), беременеть (о самках нек-рых животных)
   Сорохторун муоһа саҥа саралаан эрэр — олору кыра эбэтэр эрдэ ууламмыт табалар дэстилэр. Я. Семёнов
   «Ынахтарым ыаппат буолбуттара ыраатта, бэйдиэ баран хаалаллар, быйыл ууланаллара биллибэт», — диэн үҥсэргиир. Тускун
   Кыылы иитээччилэр кырсалары ууланалларын саҕана аһатыыга ураты болҕомтолорун уураллар. АВЛ ГСФ
   ◊ Хараҕа ууланна — хараҕын уута таҕыста; уйадыйан, ытыахча буолла. ☉ Его глаза увлажнились; расчувствовавшись, он чуть не заплакал
   Сэмэнчик, ытаама... — Настя хараҕа толору ууламмыт, сэҥийэтэ биир кэм ибигирэс буолбут. Н. Якутскай
   Маша дьааһыгын аһан, сибэкки ойуулаах сиидэс ырбаахыны хостоон таһааран, киниэхэ уунна. — Ыл! Татыйаас икки илиитэ титирэстээтэ, хараҕа ууланна. М. Доҕордуурап