разд.-кратн. издавать скрипучие звуки; аһыҥа кыыбыргыыр кузнечик стрекочет.

сыһ. Аһыҥа курдук. ☉ Как кузнечик, словно кузнечик, подобно кузнечику
Өрт уотунуу, аһыҥалыы, Үүнэр күөҕү дьукку салыы, Сордоох-муҥнаах аас-туор сыллар Субуруччу сулудуйдулар. Ф. Софронов

1) прыгать, скакать; аһыҥа ыстаҥалыыр кузнечик прыгает; 2) спорт. соревноваться в "ыстанга" (см. ыстаҥа ).

гл
сырдыргыыр. Стрекочут кузнечики - аһыҥалар сырдыргыыллар

несов. сыыбырҕаа, сырдьыгынаа; верещат кузнечики аһыҥа тыаһа сырдьыгыныыр.

м. сырдырҕааһын, сардырҕааһын; стрекот кузнечиков аһыҥалар сырдырҕаа-һыннара.

аат. Сыттаах аскаүөлгэ мустан сааҕыныы көтөр кынаттаах көйүүр. ☉ Муха. Дьиэ сахсырҕата. Күөх сахсырҕа
□ [Утуйа сытар киһи] сүүһүгэр сахсырҕалар олортууллар, көтөллөр, эмиэ олортууллар. Н. Заболоцкай
Сыстыганнаах ыарыыны кутталлаах тарҕатааччынан дьиэ сахсырҕата буолар. ББЕ З
♦ Сахсырҕа көтөрө (көттөҕүнэ) иһиллэр чуумпута — олус чуумпу буолла диэн этии. ☉ соотв. слышно, как муха летит
Барыларын харахтара — биһиэхэ. Сахсырҕа көттөҕүнэ иһиллэр чуумпу. Р. Кулаковскай
◊ Сахсырҕа сааҕа — сахсырҕа сымыыта (кэлин онтон үөн үөскүүр). ☉ Яйца мухи, превращающиеся потом в личинки.
ср. хак. сарысха ‘кобылка (разновидность саранчи); стрекоза; кузнечик’, тур. сакирга ‘клещ’, чэкиргэ ‘саранча’

аат. Биир – икки сэнтимиэтир кэриҥэ уһуннаах, уһун кэлин атахтарын уонна кынаттарын көмөлөрүнэн ыстаҥалаан сыҕарыйар, сүнньүнэн от аһылыктаах буортулааччы үөн-көйүүр. ☉ Кобылка (саранчовые насекомые), кузнечик
Кураан буолан, аһыҥа кыната кууран, ыраах баҕайы сырдыргыыр. Амма Аччыгыйа
Тараҕай курдук чүөччэрдии кытарбыт тэлгэһэҕэ аһыҥа кыыбыргыыр. А. Федоров. Хааһы баҕанан, чохунан, аһыҥанан, онтон даҕаны атын үөнүнэн-көйүүрүнэн итиэннэ ардах чиэрбэтинэн аһатыллыахтаах. ДьСИи
ср. тюрк. акса, аска ‘хромать’
◊ Тооппоор (тойон) аһыҥа — көтөрүгэр кыыбырҕас тыастаах күөх эбэтэр бороҥ дьүһүннээх улахан аһыҥа. ☉ Крупная кобылка
Халтай кубалай хонуу Хаппыт буорунан хаамтахха, Топпуттуолбут Тооппоор аһыҥа Толон курдук Тообугуруу тохтор. К. Туйаарыскай
Чуочас Бөтөстүүн хайыы-үйэ кэлэн, сарай күлүгэр умса түһэн сытан эрэн тооппоор аһыҥаларынан оонньууллар. Н. Лугинов
Чыычаахтар, тооппоор аһыҥалар миигин кытары тэҥҥэ көтөр курдуктар, кынаттара «ситсит-сит» диэн сырдыргыырга дылы. В. Гольдеров