көр нэлэркэйдээ
Кини куйааһырҕаабыт киһи быһыытынан туус-маҥан ырбаахытын нэлэккэйдээн баран, …… саҥата суох суруктарын уунна. А. Софронов

туохт. Куйааһырҕаан кыайан көппөт буолан хаал (көтөр оҕотун туһунан). ☉ Лишаться возможности летать из-за жары, зноя (о птенцах). Биир тураах оҕото аҥалалаабыт, кыайан көппөт туруктаах
□ — Хотуйдаар, тугу ууну омурдубут курдук ньимиһэн олороҕут? — Диэххэ айылаах! Аҥалалаабыт тураах оҕолоро буоллаххыт, эчи! Э. Соколов

сыһ. Сыҕаллан тахсар гына; сыҕарыта (ас). ☉ Так, чтобы сбилось; так, чтобы сдвинулось
[Нуучча киһитэ] будьурхай баттаҕын өрө сахсаччы тарааммыт, куйааһырҕаабыт киһи быһыытынан туус маҥан ырбаахытын нэлэкэйдээн баран, арҕаһын диэки сыҕаччы анньыммыт. А. Софронов
Оҕонньор саптыбыт арбаҕаһын сыҕаччы аста, туран олордо, кэтэҕин тарбанна. Л. Попов
Эдэрчи уһун синньигэс, киэҥ харахтаах киһи санныгар иилэ бырахпыт элэйбит полевой суумкатын кэннин диэки сыҕаччы аста. В. Титов

туохт. Сайын үөнкөйүүр (күлүмэн, бырдах, о. д. а.) сиирин тулуйума (сүөһүнү этэргэ). ☉ Быть чувствительным к укусам насекомых, проявлять беспокойство (о скоте)
Атым буоллаҕына, үөнүргээбитигэр тэптэрэн, миигин эккирэтэ сылдьар уонна дэлби сиргэнэр. Р. Кулаковскай
Оҕуһум куйааһырҕаан, онуоха эбиитин үөнүргээн сүгүн хаампат, илгиэлэнэр, атаҕынан тэбиэлэнэр. И. Сосин
Ынахтар ыанньыйан, үөнүргээн, титииги тула сырса-сырса, маҕыраһыы бөҕө этэ. Д. Васильев

туохт.
1. Дэйбииринэн эбэтэр тугунан эмэ сапсын (хол., кумаартан). ☉ Обмахиваться чем-л., отмахиваться (от комаров)
Эрдэлиир сүүмэх отунан дэйбиирдэнэн сөрүүкэтинэ турар кыра Уйбааҥҥа барда. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор хаптаҕас угунан дэйбиирдэнэ иһэр. Л. Попов. Оҕус кутуругунан дэйбиирдэнэн, суол эргийиитигэр киирэн сүттэ. А. Федоров
2. көсп. Тугунан эмэ далбаатан. ☉ Размахивать чем-л.
Бурдук быһан баран сиэрпэнэн дэйбиирдэнэн иһэр мэник уол. Амма Аччыгыйа
Күнү быһа сүллүгэһин дэйбиирдэнэ, сүүрүүнэн сылдьан, киэһэ элбэх баҕайыны сүгэн намылытан кэлэн иһэр [Мэник Мэнигийээн]. Суорун Омоллоон
3. көсп., поэт. Долгулдьуй, нуоҕалдьыйа хамсаа. ☉ Мерно клониться, колыхаться, покачиваться
Күөх отунан дэйбиирдэнэн сайын кэллэ. И. Гоголев
Сэбирдэхтээх сибэккинэн Сир ийэбит дэйбиирдэннэ! М. Тимофеев
Киис кутуруга киистэлээх Күөх көмүс суугунуур, Куйааһырҕаан, итииргээн, Дэйбиирдэнэ оонньуур. Баал Хабырыыс

I
туохт. Дириҥээн, иһирдьэ киирэн хаалбыт курдук буол, уол (хараҕы этэргэ — ыалдьан, аччыктаан, сылайан). ☉ Вваливаться, западать (вследствие болезни, голода, усталости — о глазах)
Кыһалҕа!.. Хараҕа ыалдьыбыт киһилии хойуорбут, халтаһалара кытара испиттэр, хас да хонукка утуйбатах киһиэхэ майгылыыр. И. Гоголев
Икки хонук устата аһаабатах киһи аанньа буолсу дуо, икки хараҕа хойуоран түһэр, иҥнэрин уҥуохтара чорбойон тахсаллар. Н. Якутскай
Бүлүү эбэ хотун сүнньүн буларыгар кыыс [Чиэнэ] сырата-сылбата быһынна, икки хараҕа, мэктиэтигэр хойуорда. И. Данилов
II
туохт.
1. Олус куйааһырҕаан утат. ☉ Испытывать жажду, сильное желание пить из-за жары, зноя
Сүөһүлэр хойуоруохтарыгар диэри тэпсэҥнии сатаан баран хотон чэҥин салыыллар. «Кыым»
[Муммут кыыс] утатан, көхсө хойуоран, аны уу булан испит киһи диэн эрэ санаалаах буолла. «Кыым»
2. түөлбэ. Итиигэ кууран, тымныыга тоҥон уолан хаал, быһаҕас түс. ☉ Убывать, иссякать из-за засухи или промерзая до дна (напр., о реке, ручье)
Алаастарбыт угут дьылга дэлэйэр, курааҥҥа уолан хойуора тоҥор уулаахтар. Сэмээр Баһылай
Олус тымныйан, күөллэр уулара хойуора тоҥон, сааһыгар балыктара атан тахсыбыта. Айталын
Уһун тымныы кыһын устатыгар күөл дөйө тоҥмотох, уолбат уулаах хойуорбатах өттүгэр тиийэ көһөн ойбонноноллор. ПАЕ ЭАБ
Үөһээ Халыма оройуонугар бэрт элбэх күөл хоруллан чычааһырбыттар эбэтэр адьас хойуорбуттар. «ХС»