ж. собир. 1. ист. кулут-чаҕар (былыргы Руська феодалтан тутулуктаах дьон); 2. уст. (прислуга) илии-атах дьон, хамначчыт дьон.

прил. 1. тиэргэн, тэлгэһэ; дворовые постройки тэлгэһэ иһинээҕи тутуулар; 2. в знач. сущ. м. ист. кулут, чаҕар; музыканты из дворовых чаҕар музыканнар.

сырыырҕаа диэнтэн дьаһ
туһ. Сыһыы-сыһыы муҥунан Сыспа сиэллээҕи Сытаан сырыырҕат. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Бахсырыйа Баай] былыр былыргыттан сыһыы муҥунан сыспай сиэллээҕи сырыырҕаппытын, хонуу муҥунан хороҕор муостааҕы холбообутун да иһин, урукку өттүгэр кулут-чаҕар дьонун аһатан абыраабыта суоҕа. Софр. Данилов

аат. Таас хайа быыһынааҕы уһун дириҥ хаспах. ☉ Узкая глубокая расщелина в горах
Дьиэ олус кыараҕаһа, кулута-чаҕара суоҕа, ол эрээри кыпчаан сиринэн сүүрээн ордук күүһүрэн түһэринии дьадаҥы курус олоххо үөрүү-көтүү ордук биллээччи. Р. Тагор (тылб.)
Таас хайабыт кыпчааныгар Аул баар харсар мырааныгар Күдэн буор көтөн бурҕайар. К. Хетагуров (тылб.). Тэҥн. хапчаан

1. аат.
2. Көлөнү, сүөһүнү инники олох көлөҕө холбоон сиэтии. ☉ Тяга, прицепка за основной упряжью (напр., о табуне рогатого скота, лошадей). Бэрт Хара маннык эппит: «Үтүө убайым, ытык кырдьаҕаһым, мин эйигиттэн кэтит сэтии сиэтээри кэлбэтэҕим». Саха сэһ
   1977
   Хааһахтары хостуурга, Ханыы, сэтии туттарарга Алта хара таҥастаах Огдуобалыыр дьахталлар Кугас улан аттары Кудулуччу хаамтаран Кутурук көтөҕөн иһэллэр. С. Зверев
   Бороҕон Дьуоттуларга уһун үрбэ, кэтит сэтии илдьэ тахсан ыһыах ыһар санаалаахпын. «Чолбон»
   2
   көр ситии I. Хатыллыбыт эриэн сэтиитэ тардаҥҥын Хаппахчы хаҥас өттүгэр Тириитин таҥнары ыйаан хатаран, Уҥуоҕун баһын арааран Этин Иэйэхсиккэ анаан буһаттар. Саха нар. ыр. II
   Сэргэҕэ ытык дабатар тураҕас атыыр …… сиэлэ, кутуруга сиргэ тиийэ намылыйан, сабыс-саҥа өрүллүбүт кэтит эриэн сэтиинэн туомтуу баайыллан, утуктуу турар. Л. Попов
   Ити чэчир хахыйахтар икки ардыларыгар эриэн сэтиини тардыбыттар, онно таҥас уонна туос кыраһыннарын ыйаабыттар. Багдарыын Сүлбэ
3. даҕ. суолт. Инники сүрүн көлөҕө биитэр айанныыр сэпкэ холбоммут. ☉ Прикреплённый, прицепленный к передней упряжи или ведущему транспорту
   Сэргэчээн, табаларын эргилиннэри тардан, сыарҕатыгар олоро түстэ, ньуоҕуһут буурун тайаҕынан буукка супту аста, сэтии сыарҕата тааска охсуллан лаһырҕаата. Болот Боотур
   Кэнниттэн сэтии баарсалара иһэллэрэ көстөр. Д. Токоосоп
   Бычыа буруйун боруостаан, нэһилиэгэр сэрии аҕай иннинэ моточчу уойан, миинэр атыгар сэтии аттаах төннүбүтэ. «ХС»
   ◊ Сэтии кулут эргэр. — былыр сахаларга: баай ыал кыыһа сүктэн барарыгар сиэтиллэн барыахтаах кулут-чаҕар киһи. ☉ В старину у якутов: батраки-челядь, которые отправляются с богатой невестой в дом жениха
   Баай ыал кыыһа эргэ сүктүүтүгэр сэтии кулутун оҕолору кытта эриэн ситиинэн моонньуларыттан баайан, акка холбонон сиэтэн бараллара эмиэ баара. БСИ ЛНКИСО-1994
   Сэтии кулут диэн эмиэ кыыһы кытта сиэтиллэн барыахтаах. «ХС»

аат.
1. Сэриигэ, кыргыһыыга буойун харыстанан, көмүскэнэн кэтэр хахха таҥаһа. ☉ Панцирь, кольчуга
Тимир куйах. Бухатыыр куйаҕа. — Үс хос үрүҥ көмүс куйаҕы Кэтэн кэбистэ. Ньургун Боотур
[Наахаралар сэриигэ] оҥостунуулара диэн: кэмэ суох элбэх оҕу, ох сааны, үҥүүнү, батыйаны, куйаҕы …… тэринэр эбиттэр. Эрилик Эристиин
2. Сэрии сэбин тас бөҕөргөтүү бүрүөтэ (снаряд, буулдьа алдьатарыттан харыстаан). ☉ Панцирь, броня. Тааҥка куйаҕа. — «Тигр» тааҥкалар халыҥ ыстаал куйахтара чочуллан иһэн бүтэриллибэккэ …… хаалларыллыбыттар. Саллааттар с.
1970. 3. көсп. Ким эмэ, туох эмэ көмүскэлэ, дурдата-хаххата. ☉ Защита для кого-чего-л.
Кулут-чаҕар буолумуоҕуҥ Киибэс Гитлергэ, Хомуллубат куйах буолуоҕуҥ Төрөөбүт сиргэ! Эллэй
Миитэ билигин тыылга Кыайыы куйаҕын уһанар. А. Бэрияк
[Михаил:] Эн тапталыҥ миэхэ куйах буоллун. С. Ефремов
◊ Дуулаҕа куйах — буур тайах эбэтэр оҕус арҕаһын тириититтэн хос-хос тигиллэн эбэтэр силимнэнэн оҥоһуллар тирии куйах. ☉ Кожаный панцирь, пришиваемый или приклеиваемый к подкладке одежды из хребтовой части шкуры лося или быка. Байаҕантай Бахсыгыр оҕонньор …… үтүө дуулаҕа (куйах) кэтэр баатырдара өлөннөр, атаҕастанан сүрэ тостон, барар-кэлэр сирэ бүөлэннэ. БСИ ЛНКИСО. Тоҕус хос буур тайах тириитэ, быыһа таастаах, кумахтаах, силимнээх дуулаҕа куйахтар баар буолаллара эбитэ үһү. БСИ ЛНКИСО. Дьапталҕа куйах — нээлби курдук бүлгүннэринэн кэтиллэр үрүт-үрдүгэр хос-хос тигиллэн оҥоһуллубут тирии куйах (киһи моонньун, түөһүн харыстыыр аналлаах). ☉ Пластинчатый доспех из нашитых на ровдужную основу железных пластин
Дьэ кичэйэн көрдөҕүнэ — алта хос дьапталҕа хара куйах, үс хос үрүҥ көмүс куйах хаппахчы айаҕар сытар. Ньургун Боотур
[Батаһынан] …… алта хос дьапталҕа хара куйаҕын, үс хос тимир тиһилик таҥаһын туос курдук тобулу аста. Ньургун Боотур. Куйахтаах массыына — буулдьа, снаряд хоппот тас бөҕөргөтүүлээх сэрии массыыната. ☉ Бронемашина
[Ксенофонтов] аармыйа өрөмүөннүүр базатын комиссарынан сылдьан алдьаммыт куйахтаах массыыналар, тааҥкалар чаастарын биэс тарбаҕын курдук билбитэ. П. Филиппов
Өрүһү туоруур муостанан тааҥкалар, куйахтаах массыыналар туораатылар. «ХС». Күннээх куйах эргэр. — ортотугар күн ойуулаах, төгүрүк тимир куйах (киһи түөһүн көмүскүүр, хаххалыыр аналлаах). ☉ Панцирь в виде металлического круга с изображением солнца, защищающий грудь
Мадьыгы Төрөнтөй уолга күннээх куйаҕы кэтэрдэр. Саха сэһ. I. Муус куйах — туох эмэ (хол., хайа) ууллубат, ирбэт гына мууһунан бүрүллүбүтэ, муус килиэ буолбута. ☉ Плотный толстый ледовый нарост на чем-л.
Сис хайалар аппа дьураалара, өргөс төбөлөрө ирбэт муус куйахтарынан бүрүммүтэ. Амма Аччыгыйа
Сэргэлэр быһаҕастарыттан аллараа өттүлэрэ муус куйах буолтар. Суорун Омоллоон
[Эһэ] тахсан муус куйаҕа күн уотугар килбэлдьийэн көһүннэ. Т. Сметанин. Хары куйаҕа эргэр. — халыҥ тириини икки-үс хос гына сирийэн оҥоһуллубут харыга кэтэр куйах. ☉ Защитный нарукавник, одеваемый на кисть, изготавливаемый из прошитой в несколько слоев кожи
Сорох дьон хары куйахтаах эрэ буолаллара үһү. Саха сэһ. I. Хатырык (таҥалай) куйах эргэр. — лоскуй-лоскуй хаптаҕай тимирдэри сарыы эбэтэр түнэ соҥҥо тигэн оҥоһуллубут куйах. ☉ Кожаная броня с нашитыми железными пластинками
Модьу киһиэхэ хатырык куйах кэтэрдэллэр эбит. Саха сэһ. I
тюрк. куйах

аат.
1. Сыарҕа ураҕастарын уһугар баайыллар, оҕуһу сыарҕаҕа көлүйэргэ аналлаах мастартан үөһээҥҥитэ. ☉ Ярмо (бычий хомут)
Киниэхэ [Уйбааҥҥа] бары барыта баар буолааччы: бурҕалдьы үөһэ бурҕалдьы, сүүрэр үөһэ сүүрэр туттар сэп эгэлгэтэ, быһатын эттэххэ, матаҕа муҥунан мал, хааһах муҥунан хаһаас. Р. Кулаковскай
Аны туран бу оҕуһум олох да сыарҕата суох эбит. Бурҕалдьы кэлиэ дуу, туох кэлиэ дуу?! В. Ойуурускай
Оҕуспун суолтан туоратан, булгутан бурҕалдьытыгар баайдым. «ХС»
2. көсп. Баттыыр, атаҕастыыр күүс, баттал, эбии үлэ, эбии таһаҕас. ☉ Гнет, иго; дополнительная работа, нагрузка
Мөлүйүөнүнэн ахсааннаах оробуочайдар Күүс быччыҥ илиилэрэ күөрэйиэ, Саллааттар ыстыыктарынан дурдаланан Баттал бурҕалдьыта үрэллиэ. Эллэй. Эрилик Эристиин дьоруойдара Бурхалей, Ахмет Галиев, Абдуркулла уонна Мундербек, Марьяс Искандеров батталатаҕастабыл бурҕалдьытын туора сүгэн, өрөбөлүүссүйэ иһин охсуһааччылар инники кэккэлэригэр тураллар
ТНН ЭЭ. «Бэйэбит үлэбит үгүс. Онно эбии бурҕалдьы кэтэр күүс-сэниэ суох»,— диэн буолар [ыалдьыбыт ыанньыксыты солбуйары этэллэр]. С. Федотов
монг. бургалдьи
♦ Бурҕалдьы буол — кимиэхэ эмэ мэһэй, боһол буол. ☉ Стать обузой для кого-л.. Бурҕалдьыгын уһул — туох эмэ ыарахантан, ыар баттыктан, эрэйтэн, түбүктэн босхолон. ☉ Сбросить (свалить, скинуть) с плеч что-л. тяжкое, гнетущее
Бигэ тылбын эйиэхэ биэрбэппин буолан баран, эйигиттэн бурҕалдьыны устар санаа суох. В. Яковлев
Уйбаан Лөгөнтөйтөн арахсыбытын истэн хайҕаата. «Бурҕалдьытын уһуллаҕа, өрө тыыннаҕа», — диэтэ. «ХС». Ыраахтааҕы былааһын бурҕалдьытын субу аҕай устубут үлэһит дьону кинилэр арыт адаҕаны, капиталистическай кулуттааһын адаҕатын, кэтэргэ ыҥырбыттара. «Ленин с.». Бурҕалдьыны кэт — төлөрүйбэт ыар батталга, олус ыарахан үлэҕэ киир, түбэс. ☉ Быть, под ярмом; выполнять тяжелую работу
Украина киэҥ киллэм сыһыытыгар Уол оҕо барахсан төрөөбүтэ, Кулут дьонтон төрөөн, кулут-чаҕар Бурҕалдьытын ол күн кэппитэ. Эллэй
Биһиги, бу олорооччулар,— Буулаҕа бурҕалдьыны кэтэн Боҕуйаары төрөөбөтөхпүт, Сүрү-кэби сүүйтэрэн Сүгүрүйээри төрөөбөтөхпүт. С. Васильев
Бэйэбин өйдүөхпүттэн үлэттэн орпоппун, куруутун моонньубар бурҕалдьы кэтэ сылдьабын. Н. Лугинов. Бурҕалдьыны сос (тарт) — сөбүлээбэт, ыарахан, үксүгэр, биир күдьүс, онон салгымтыалаах үлэни толор. ☉ Заниматься тяжелой однообразной, надоедливой работой (соотв. тянуть лямку)
Дьадаҥы аймах, биһиги Этэрбэс кэтээт, эрэйи билэн, Сон кэтээт, Сору көрөн, Булгуйбат буулаҕа Бурҕалдьыны соспуппут. С. Васильев
«Сылайдыбыт-элэйдибит», — диэн үҥсэргээн эрэллэрин бииргэ үлэлиир, бурҕалдьыны бииргэ сосуһар дьоно истэ иликтэр. Г. Нынныров
Оҕо санаторийын үлэһитэ Р.Е. Андросов бурҕалдьытын кыайан тардыбат. Партбюроҕа кини отчуотун истии кэнниттэн да дьыала сыҕарыйбата. ПДН ТБКЭ. Бурҕалдьыта кэтэрт — кимиэхэ эмэ күүс өттүнэн ыар батталы эбэтэр буруйу-сэмэни сүктэр, соҥноо. ☉ Навязывать кому-л. обузу или обвинять кого-л. в чем-л.
Эргийбэт сирдэригэр үүрэн илпиттэрэ Эр дьоҥҥо бурҕалдьы кэтэрдэннэр. Тува т. Кини «Биһиги бэйэбит иннигэр буруйдаахтарга даҕаны, буруйа суохтарга даҕаны кулут буолуу бурҕалдьытын кэтэрдиэхпит», — диирэ. КФП БАаДИ
Сардаана Михайловна сопхуос үлэтин хамнаһын бары итэҕэстэрин иһин буруйу барытын мин үрдүбэр түһэрэр. Онон мин моонньубар кыайан төлөрүйбэт тимир бурҕалдьыны кэтэрдэ сатыыр. С. Никифоров
◊ Бурҕалдьы быата — бурҕалдьыны сыарҕа ураҕаһыгар баайар тирии быа. ☉ Кожаные ремни для привязывания бычьего ярма к оглоблям
Кыратынан буоллаҕына, оҕус бурҕалдьытын быатын ылыаҕыҥ. Ону санаан аһарарбыт дуо биһиги? Амма Аччыгыйа. Бурҕалдьы сото үөхс. — бурҕалдьы курдук токур (маадьаҕар) атахтаах. ☉ Кривоногий, криволапый
[Ньургун Боотур:] Көр даа, доҕоттоор, Көстүбэт уола, Буор сирэй, Бурҕалдьы сото Бу буолан сытан Тумсун Тууһун Айаҕын Абатын, Бэлэһин Бэтэтин Көрөллөр-көрбөттөөр! П. Ойуунускай
Буор сырай, Бурҕалдьы сото — Сип-сибилигин Чэгиэн эккин сэймэктээммин, Ый бөҕө Ыһыаҕа гынан, Ыһар күнүм кэллэ, Күн бөҕө Күдэнэ оҥорон Көтүтэр күнүм буолла. Күннүк Уурастыырап