куль, мешок; саахар куула куль из-под сахара; биир куул бурдук куль муки.

I мешок, куль.
II сто рублей; мөккүөҥҥэ мөһөөҕүм да бардын в споре пропадай хоть сто рублей (т. е. спорить —так до конца).

аат. Үксүгэр дороххой таҥастан тигиллибит улахан хаа иһит. ☉ Куль
Кууһума, аны төттөрү былдьаан ылыахтара диэн өрүһүспүттүү, тута сылдьар кураанах куулунан [биинтэлэри] мөкүрүччү суулуу охсон хонноҕун анныгар кыбына оҕуста. А. Софронов
Биир кутуйах, моҕотой хасааһа куул аҥаарыттан ордук буолар. Багдарыын Сүлбэ

м. нескл. кули (Азия сорох дойдуларыгар таһаҕас таһааччы хара үлэһит).

1) отделяться, отцепляться; куул быата төлөрүйбүт куль развязался; сон тимэҕэ төлөрүйбүт пуговица на пальто расстегнулась; төлөрүйэн куот = освободившись (напр. от привязи) убежать; 2) перен. освобождаться, избавляться; батталтан төлөрүй = освободиться от гнёта; иэстэн төлөрүй= избавиться от долгов; дьылҕаҕыттан төлөрүйбэккин от судьбы не уйдёшь.

сыһ. Кимиэхэ эбэтэр туохха эмэтэ майгылыырдык. ☉ Похоже на кого-что-л., подобно кому-чему-л. «Иссык-Куль» борохуот үстэ төхтүрүйэн нарын-наҕыл баҕайытык, хаһыытааҕар ырыаҕа маарынныырдык, хаһыытаан дыыгынатта. Амма Аччыгыйа
Кини хайдах хамныырын …… үүт-үкчү түһэрэн иһэр кыргыттара, уолаттара, икки өттүгэр кынаттыы сэлэлээн, биэрэс тэбэргэ маарынныырдык …… бээдьэҥнэһэ-эйэҥнэһэ тур дулар. Болот Боотур

1) поднимать, приподнимать; куулу көтөх = поднять куль; 2) сажать себе на колени; оҕону көтөх посади ребёнка себе на колени; 3) брать на руки, носить на руках; көтөҕөн илт = унести на руках кого-что-л.; 4) помогать при родах, быть повитухой; оҕото көтөх = принимать ребёнка; 5) перен. поднимать, развивать; колхоһу ерө көтөх = поднять хозяйство колхоза; 6) перен. переоценивать; завышать (оценку); сыананы көтөх = завысить оценку; 7) перен. поднимать чей-л. дух, чьё-л. настроение.

дьүһ. туохт. Биир тэҥник түргэнник, сыыдамнык туттанхаптан бар (үксүн көнө, үрдүк уҥуохтаах киһи туһунан). ☉ Двигаться, идти быстро и ровно (обычно о стройном, высоком человеке)
Тура-олоро дьороһуйбут, Киирэ-тахса биэрэстэммит, Үрдэр антах, Өҕүрүйдэр бэттэх, Сэбирдэхтээҕэр чэпчэки, Тыаллааҕар сытыы …… Куйааннаах куо мэтэрис Кыыс диэн буолар! Өксөкүлээх Өлөксөй
«Иссык-Куль» [теплоход], маҥан солко былаачыйатын дохсун баал сиигирдэриттэн сэрэммит курдук тумна соҕус туттан, дьороһуйан истэ. Амма Аччыгыйа
Кини хараҕар Лиза кыыс дьороһуйан, киэҥ саала ортотунан хаампыта көстөр курдук. А. Сыромятникова

туохт.
1. Тыастаахтык ыраах аллараа диэки түс, бар. ☉ Падать, катиться вниз с глухим шумом
Эбэтэр туох-баар көлөлүүн-баҕастыын аллара диэки түҥкэлийэ да турдаххына көҥүлүҥ. И. Федосеев
Бэргэн ол ынырык кыылы түргэнник аҕала охсуон баҕаран, ох курдук оҥостон, сир түгэҕэр түҥкэлийэн түспүт. ҮҮА
2. көсп. Туох да былаана, сыала-соруга суох, ыл да ханна эмэ бар, айаннаа; олох ыраата бар. ☉ Ехать, идти куда-л. без оглядки; ехать очень далеко
Сэмэн туран, түүннэри көһөн түҥкэлийбит, итиннэ дэлбэритэ түспүт, онно умсарыта түспүт. И. Гоголев
Туох наадатыгар манна түҥкэлийэн кэлбит дьонуй? Болот Боотур
[Үчүгэй Өрүүнэ:] Кэм буоллаҕа, ол тоҕо төттөрү төннөн түҥкэлийдиҥ? Пьесалар-1978. Ойуун эттэтэр ыарыытыгар Уунан уста сытан, түһээммин эһиэхэ — Иссык-Куль кытылыгар Түҥкэлийэн тиийэбин дии мин. М. Тимофеев
3. көсп., сөбүлээб. Бар, дьүгэлий (холдьохсон этэргэ). ☉ Убирайся прочь, исчезни (слово гневного выпроваживания)
Симиирдээх кымыска Төбөҕүнэн таҥнары быраҕа иликпинэ Мантан түҥкэлий! И. Гоголев
◊ Түүл түһээн түҥкэлий — түүллэ түһээ, түүллэн. ☉ Видеть сон
Түүнүн, ыҥырана-ыҥырана, түүл түһээн түҥкэлийэр, арыт үлүгүнэйэр, сороҕор баллыгырыыр. Р. Баҕатаайыскай
Арай биирдэ өйдөөбүтүм, түүл түһээн түҥкэлийэн эрэр эбиппин. П. Тулааһынап
Хабырыыс төһө да таҥастыын сыттар, үгэһинэн түүл түһээн түҥкэлийдэ. А. Данилов
ср. караим. түнкэл ‘катать’

аат.
1. Тугу эмэ угар анал оҥоһук, хоппо, мөһөөччүк. ☉ Футляр, чехол, короб, пачка для хранения чего-л.. Ачыкы хаата
□ «Киирэн сирийэн көрүөҕүҥ», — диэт Ананий халампааһын хаатыгар укта. М. Доҕордуурап
Көлөлөрүгэр сиэтэр бурдуктарын кыра сарыы хааҕа кутан, куоратчыттар айаҥҥа турарга бэлэм буоллулар. П. Филиппов
Ийэм аах бары хомустаахтара, онтуларын харах харатын курдук харыстаан, суулаан, анал хаатыгар уган илдьэ сылдьаллара. С. Маисов
△ Оннук оҥоһукка толору угуллубут туох эмэ кээмэйэ. ☉ Мера, равная объёму футляра, чехла, короба, пачки чего-л.
Хараамап: «Көҥүл Арамаанабыс, миэхэ биир хаа испиискэтэ биэрдэххинэ сөп буолсу». Суорун Омоллоон
Ийээ, аҕабар кэһии ыытаары табах уочаратыгар турдум, бу икки хаа бөппүрүөскэ, икки устуука мохуорка. А. Неустроева
Сүүс сүүрбэ хаа силими атыыласпыттар. ВНЯ М-4
2. Сорох үөн-көйүүр, үүнээйи ууһуурүөскүүр анал тас бүрүөһүнэ. ☉ Раковина некоторых насекомых; семенник цветка
Тыынар тыыннаах барыта уйалаах, хорҕойор хороонноох, бэл, үөн хаалаах. Н. Лугинов
Сибэкки саамай киинигэр сиэмэ хаата — соҕооччук баар. ББЕ З
Хаа моллюска сымнаҕас этигэр хахха буолар. СМН АҮө
3. Өрүс, үрэх, күөл уута киирэр кытылыттан кытылыгар диэри киэлитэ. ☉ Русло реки, чаша озера
Улахан Ботуобуйа сааскы уута тардар, сүрүн хаатыгар түһэр. Н. Якутскай
Оччолорго Мүрү күөл толору, хаатыгар диэри уулааҕа, чугас эргин суох улахан да улахан, киэҥ да киэҥ сиринэн аатырара, бүтүн уобалас үрдүнэн Тойон Мүрү диэн аатынан биллэрэ. В. Протодьяконов
Бычалыччы туолан, хаатыттан өрө мөтөйөн тахсыбыт өрүс, сүгэһэрдээх муустарынан халҕаһалыы анньан, ньиккирии устар тыаһа өссө күүһүрбүккэ дылы буолла. П. Филиппов
♦ Дьээбэ хаата көр дьээбэ
Мэлдьи мичээрдээн ыттайа сылдьар, дьээбэ хаата Ымыычаан Баһылай оттуу сылдьар. Күрүлгэн. Киҥ хаата көр киҥ II. Киһилэрэ бүгүн киҥ хаата буолан олорор. Култуура хаата кэпс., күл.- ооннь. — үрдүк култууралаах киһи диэн күлэн-оонньоон этии. ☉ Культурный человек
Дорооболоһуу, быраһаайдаһыы бөҕө, култуура хаата дьон буолан биэрдилэр. Н. Апросимов. Куолу хаата кэпс., сөбүлээб. — куолулуурун сөбүлүүр, куолулуур идэлээх киһи. ☉ Любитель разглагольствовать, рассуждать, наставлять
Киирбиттэрэ киһилэрэ, үгэһинэн, куолу хаата буола олорор эбит. Күрүлгэн
Муҥ хааны кэт (көр) көр муҥ I. Бу күннэргэ дулҕа быыһын оттоон, муҥ хааны көрдө. Оҕо хаата көр оҕо. Кыыс эдэригэр кэргэн тахсан баран, билигин оҕо хаата буолан олорор. «Чолбон»
Өй хаата көр өй. Дьон даҕаны: «Даарым аҕыйах саҥалааҕын иһин, өй хаата уол», — дииллэрэ. А. Софронов
Мээчиктэрэ [куоска аата] тугу гыммыта барыта ыал куоскаларын киэниттэн ураты, ойуччу ордук буолан иһэрэ: «Бэйи, мантыҥ өй хаата». Далан
Игорь алтата, өй хаата киһи. ИМС ОС. Санаа хаата — санаа-оноо мунньуллуута, түмүллүүтэ. ☉ соотв. кладезь мыслей
Киһи диэн, барахсан, санаа хаата хааһах буоллаҕа дии. Н. Лугинов. Сүрэх хаата көр сүрэх I. Кыыһа улаатан туһата баһаам, сүрэх хаата киһи. Урукку хааҕар түс — тупсубут балаһыанньаҕыттан төттөрү түһэн, уруккуҥ курдук буол (киһини этэргэ). ☉ соотв. вернуться на круги своя (о человеке)
Эмиэ урукку хаабытыгар түспүппүт. В. Серошевскай (тылб.)
Үөн хаата көр үөн. «Хайа, таһа ньимийбитин иһин, иһэ үөн хаата буолуо», — диэн дойҕохтоон эрдэҕинэ, эмээхсинэ тохтотто. П. Ойуунускай
Дьүөгэтэ Люся үөн хаата эбит, буойуон билиминэ, кигэн, күөдьүтэн биэрбитэ. У. Ойуур
◊ Баҕа хаата көр баҕа I
Оҕолор ууттан баҕа хаатын хостоон таһаардылар. Кыл хаа көр кыл. Мунду хаппытын кэннэ сибиэттэн тоноон мөһөөччүккэ, кыл хааҕа хааланар. Хомус Уйбаан
Уол балыгы кыл хааҕа угаттаан иһэр. «ХС»
Оҕо хаата көр оҕо. Сорох дьахталларга, оҕо үөскүүр хаата кыра буолан, оҕо үөскээбэт. Н. Якутскай
Мин таһыллыбатаҕым гынан баран, оҕом хаата тахсан быстыбакка, биир эмчиттэн мөҕүллэн турабын. Лоһуура
Үөскэх маатка салыҥнаах бүрүөтүгэр сыстар, оҕо хаатынан бүрүллэр, онтуката хаан сүүрэр тымырданар, онон сүөһү оҕото ийэтин организмыттан аһаабытынан барар. СИиТ. Сыттык хаата — сыттык киртийбэтин наадатыгар уларыта сылдьан кэтэрдиллэр чараас тап. ☉ Чехол для подушки, наволочка
[Лариса:] Суорҕана эргэ нэк эбит, сыттыгын хаата дьаабы кир. Суорун Омоллоон
Бырастыынаны, сыттык хаатын, сылаас суорҕаны …… эрдэтттэн бэлэмнээн кэбиһиллиэхтээх. Дьиэ к. Хаба хаата көр хаба I
[Мэхээс оҕонньор:] Күөл этэҕэтэ диэн хаба хаата буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
Оттон бэйэлэрэ таҥастарын-саптарын хаба хаатыттан оҥоһуллубут хаптаҕай быһыылаах оҕуруоларынан киэргэтэллэрэ. БИГ ӨҮөС
Күл кальцийа, быһа холуйдахха, хаба хаатын киэнинээҕэр икки төгүл аҕыйах. ЛЕВ ССКИиС. Чоху хаата зоол. — кытаанах хах иһиттэн быга сылдьар, бытааннык сыҕарыйа хамсыыр моллюск. ☉ Моллюск, улитка
Оҕолор кытылга чоху хаатын хомуйа сылдьаллар. Кустук
ср. др.-тюрк. ха ‘сосуд, посуда’, тюрк. кап ‘куль, чехол, футляр’