туохт.
1. Күүскэ кумуллан, быһыыгын-таһааҕын биллибэт гына сүтэр. ☉ Быть сильно помятым, потерять свой обычный вид. Бүрүүкэм имиллэн-хомуллан туһатыттан ааспыт
2. Араастаан күүскэ мускулун, эриллэ-иэҕиллэ хамсан. ☉ Сильно, энергично двигаться, гнуться, извиваться. Имиллэн-хомуллан сэрээккэ оҥордо

туохт.
1. Таҥастанан, сымнаҕас буол (тирии туһунан). ☉ Быть выделанной, мятой, размягченной (о коже)
Саппыйаан буола имиллибит Сарын таҥастаах Саха киһи... Саха нар. ыр. II
Орон анныгар саҥа имиллибит ынах тириитэ баарынан сабынна. Күндэ
Хаччаччы хаппыт тириитэ сымнаан, имиллэн барбыт үөрүүтүгэр …… талкы бэлэһигэр түргэн-түргэнник укпахтаан биэрэ-биэрэ …… «Граф Поскевич генерал!» диэн ырыалаах буолан барда. Эрилик Эристиин
Ойууҥҥа сымнаҕастык имиллибит таба тириитэ баҕас дэлэйэ биллэр. С. Курилов (тылб.)
2. Өр туттууттан кумуллан дэхси быһыыгын-таһааҕын сүтэр (хол., таҥас, кумааҕы). ☉ Быть помятым, измятым (обычно об одежде, бумаге)
Кумааҕыта тутарыттан, Илиистэрэ имиллэн, Илдьирийэн бүппүттэр. Күннүк Уурастыырап
Аттаах киһи оҕонньору эргэ түнэ этэрбэһиттэн имиллибит хортууһугар диэри өрө көрөн таһаарда. Н. Габышев
Имиллибит бүрүүкэ, мырчыстыбыт соруочука, хаанньаллыбыт хаалтыс - ол миэнэ. В. Ойуурускай
3. Араастаан мускулла, эриллэ хамсан. ☉ Извиваться
Синньигэс биилэ имиллэн, Ситэри араастык холкулла Эттиин-сиинниин эбиллэн, Вова эрдийдэ эрчиллэн. П. Дмитриев
Дохсун силлиэттэн тыа баһа имиллэн, биир кэм ыдьырыйа хамсыы турда. М. Доҕордуурап
4. Тэлибирээ, илибирээ (сэбирдэх туһунан). ☉ Трепетать, дрожать (о листьях)
Илинтэн тыалырда. Илбиргэс сэбирдэх Имиллэн сиккирии наскыйда. Күннүк Уурастыырап
Солко кур субуллар суугуна диэбитим Имиллэр сэбирдэх илгистэр эбит дуу. П. Тулааһынап
5. көсп. Туохха эмэ (хол., үлэҕэ, олоххо) эрилин, бус-хат. ☉ Закаляться (становиться физически или нравственно стойким), проходить через испытания
Хайа, куруутун имиллэр оҕо сылайаахтыыра да буолуо. А. Софронов
Сэриигэ-сырыыга имиллэн, Күүс дьоруой бэрт аатын ылбыта. Эрилик Эристиин
Иискэ имиллибит хатыҥыр …… илиилэрэ үгүстүк көстөр. Софр. Данилов
Күннээҕи иирсээҥҥэ имиллэн, Билигин хал буолан хаалбыппын. Р. Баҕатаайыскай

туохт.
1. Кимниин эмэ тутуһан охторсорго күүстэ былдьас. ☉ Схватившись друг с другом, стараться осилить противника, бороться
Хайа, бу олохтоохтор, эһиги кылыйар, ыстаҥалыыр, тустар дьонноох буолаайаҕыт? Күннүк Уурастыырап
Оҕонньоттор былыргылыы сири харбаан ылан ытыстарын сотуннулар уонна хапсан ыллылар, тустан бөкөрүстүлэр. И. Данилов
Аҕам оҕо сылдьан Торкуоп тойону кытта Чыыстайга һээдьэлиир кэмҥэ тустубут. «ХС»
2. көсп. Ыарахан, кытаанах үлэҕэ сыралас. ☉ Выполнять тяжёлую физическую работу
Эмиэ үлэлээн, окко умсаахтаан, субурҕалыын тустан бардылар. Н. Габышев
Ноотоҕой сааһын тухары хара үлэни кытта тустан, сүгүн олорбот. Күрүлгэн
Нэһилиэк дьоно бука бары бу былдьаһыктаах күннэргэ хара сарсыардаттан оту кытта тусталлар. «Чолбон»
△ Туох эмэ күүһүн уйарга, тугу эмэ тулуйарга күрэстэс. ☉ Бороться со стихией
Мин хаалабын хоту сирбэр Кыһынныын туруулаһаары, Кыыл табаны көтүтэр Буурҕатыныын тустаары. И. Гоголев
Тыаллартан эрдиибин кынаттаан, Тыыланан ыраахха уһуннум. Ыраас күн уотунан ыһыахтаан, Ырыанан долгуннуун туһуннум. Р. Баҕатаайыскай
Үллэр баалынан балкыырданан өтөр тоҥмокко, чучураан тымныылыын тустар дииллэр. Н. Абыйчанин
♦ Оту-маһы кытта туһун (тутуһан көр) көр от-мас
Оту-маһы кытта тустар эдэр-эрчим саастарым аастахтара. Өрө туһун көр өрө. Үрүҥ долгун үлүмнэһэн Муус хапчаанныын өрө тустар. Р. Баҕатаайыскай
Үрүҥ көмүс ыҥыырдаах Үүт маҥан ат сылгы Үөл тиити кытары Өрө туста хаалбыта. Күннүк Уурастыырап
Оттон үрэх сүүрүгэ кыынньа-кыынньа ат сиэлин кытта өрө тустар. Н. Заболоцкай
Аҕам күнү быһа тирэх мастан хаһыллан оҥоһуллубут тыытын кытта өрө тустан таҕыста. С. Тумат. Стёпа өй булбуттуу, эмиэ уотун кытта өрө тустан барар. «ХС
◊ Өрө туста сылдьар кэпс. — кытаанах, хоччорхой буолан өрө тура сырыт, кыайан кумуллума, сууланыма (хол., тирии). ☉ Быть очень жёстким, грубым, неподатливым (напр., о шкуре, коже)
Сииккэ дэлби сытыйан баран хаччаччы хаппыт, өрө туста сылдьар ынах олооччутун булан кэттэ. Н. Павлов
Уопуттаах дьоннор имиттэхтэринэ, киһини кытта өрө туста сылдьар тирии, хоччорхой тыс солко курдук сымныыр эбиттэр. «Кыым»
ср. бур. тулаха ‘драться, сражаться’

аат., анат.
1. Синньигэс туруупкаҕа маарынныыр тыынар тыыннаах этигэр хаан эргийэр уоргана. ☉ Кровеносный сосуд, артерия, вена
Тэбэр сүрэхтээх, тардар тымырдаах, оонньуур хааннаах киһи (өс ном.). Эһэтин тэһии хаана сиэнин тымырыгар тыгыалыыра онно биллэн ааспыта. И. Гоголев
Хаан сүүрэр систиэмэтэ хаан тымырдарыттан — синньигэс туруупкалартан — үөскүүр, олор устун кыһыл өҥнөөх убаҕас — хаан сүүрэр. ББЕ З
2. Сүүрүктээх кыра уу, үрүччэ. ☉ Ручей, ручеёк
Улуу үрэхтэр иччилэрэ Хотун эбэлэрим! Үккүрүүр үрүйэлэргит, Тыккырыыр тымырдаргыт, Сыккырыыр салааларгыт …… бастарыттан Айа-кэрдэ, ыыта-кыйдыы олоруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Улуу быйаҥ уолбат улуу тымыра мөлүйүөнтэн мөлүйүөн тыынар тыыннааҕы утаҕын ханнара, өлбөт мэҥэ уутун кэриэтэ тыын уга, уһаты түһэн сытаахтыыр. Суорун Омоллоон
Кыракый аппаларынан, синньигэс силээннэринэн, бэл дулҕалаах сүлбэлэринэн уу тыккырас тымырдара тыгыаластылар. И. Сосин
3. Үүнээйилэр сэбирдэхтэригэр баар синньигэс дьураалар. ☉ Прожилки на листьях растений
Соҕотох хатыҥ да сэбирдэҕин ылан көр: ортотунан дьураа тымырдара сап-саһархай өҥнөөхтөр, ортото күп-күөх, эрбии тииһин курдук сарбынньахтара ап-араҕас лааҕынан сотуллубут. Н. Якутскай
[Уҥуохтаах отон] сэбирдэхтэрэ халыҥнар, тириитиҥилэр, килэкийдэр, төрдүлэрин диэки суптуйан киирбит быһыылаахтар, көбүс-көнө бүүрүктээхтэр, тымырдара көстө сылдьаллар. МАА ССКОЭҮү
Сэбирдэх устун тымырдар бараллар, онно көҥдөй тымырдар уонна сиидэ курдук туруупкалар бааллар. ҮСАКИ
5. 4. көсп., поэт. Олох үлүскэннээх үөһэ, киинэ. ☉ Сердцевина, средоточие жизни
Олох тымырын боппуттара, Оҕо хаанын тохпуттара. Т. Сметанин
[Суруйааччы] бүгүҥҥү кэм тыгыалас тымырын таба тайаннаҕына, атыттары үтүктүбэккэ бэйэтэ сонун суолун тобулуннаҕына — оччоҕо кини кириитиктэр үтүө баҕарыыларын …… кэтэһиэн сөптөөх. «ХС»
Дьиҥэр, даҕаны олох сүрүн тымыра итиннэ [үлэҕэ] сытар. «Кыым»
♦ Тымырын баттаа, тыынын иһиллээ (тыҥыраҕын хастаа) — кими эмэ өлөр. ☉ Убивать кого-л.
Харыһыктаах хаанын тохпуккун, Сип-сибилигин сиһиҥ үөһүн Силбиктээх илиибинэн быһа харбааммын Тымыргын баттыаҕым, Тыыҥҥын иһиллиэҕим. П. Ойуунускай
Дьэ, хайа түргэнинэн, бу Айаал ороспуонньугу …… тутан аҕала охсуҥ, тириитин тэнитиэхпин, тыынын иһиллиэхпин, тымырын баттыахпын. Суорун Омоллоон
[Кылыһы] Тыҥырахтаах аймаҕын Тыынын иһиллииргэ, Тымырын баттыырга Наада буолуо диэн, Нарылааннамчылаан, Тыһы кыл курдук Тыргылсытыы кылааннаабытым. С. Васильев
◊ Сир тымыра — дьүүктэ. ☉ Ключ, родник, источник
Аһара суһаллык аһыйбатын диэн сир тымырын тымныы уутун кымыска холбуу куталлара. ЩМФ ККЭБС
Сир аннынааҕы уу сир үрдүгэр тахсар сирин дьүүктэ эбэтэр сир тымыра диэн ааттыыллар. МЛФ АҮө
[Нехлюдов] ып-ыраас тымныы сир тымырын уутун аҕала охсон биэрэн баран, бааһынайдар мунньустан эрэллэрин биллэрдэ. Л. Толстой (тылб.). Тымыр тэбиитэ — сүрэх тэбиититтэн тымыр эркиннэрэ биир тэҥник хамсыыллара (бэгэччэк үөһэ өттүнэн бигээтэххэ биллэр). ☉ Сердцебиение, пульс
[Быраас] киһи аайы тохтоон, тымырдарын тэбиитин бэрэбиэркэлиир, туруктарын ыйыталаһар. Н. Лугинов
Тымырыҥ тэбиитэ түргэн. Окко сытан уоскуйа түһэн ыл. КИ АДББ
Тымырдар эркиннэрэ түллэҥнээн кумуллар, ол тымыр тэбиитэ (пульс) диэн ааттанар. СИиТ. Үөс тымыр — 1) ыраас хааны эккэ-хааҥҥа тарҕатар сүрүн тымыр. ☉ Аорта
Икки ыта абааһы уолун икки атаҕын үөс тымырын быһыта тыытан, көхсүн хаанын көҥү сүөкээн кыайаллар-хотоллор. Саха ост. I
Хабарҕабын да, үөс тымырбын да, хата, таарыйбата. Күрүлгэн; 2) туох эмэ саамай үөһэ, киинэ. ☉ Сердцевина, средоточие чего-л.
Ок-сиэ, туос ала — Туус кубалаҥ хайалар, Күн, ый таптала — Уот чаҕылы хайалар! Киэҥ сир сүрэҕин Үөс тымыра эһигиэ? БАИ Х
Бааннар, биллэрин курдук, билиҥҥи хаһаайыстыбаннай олох кииннэрэ, норуот хаһаайыстыбатын — капиталистическай систиэмэтин бүтүннүүтүн үөс тымырдара. В. Ленин (тылб.). Хорук тымыр — 1) сүрэхтэн хааны атын уорганнарга тарҕатар тымыр. ☉ Сонная артерия
Хорук тымыр хаана Хоройо тэппитин курдук, [буруо] Хоройо үүммүт эбит. П. Ойуунускай
[Луохтуур (Куола илиитин хорук тымырын баттаан баран):] Хаһан утуйбутай? А. Софронов
Киит иһин устун барар хорук тымырын хаана аҕыс-тоҕус туонаҕа чуга-һыыр. ДьДьДь; 2) саамай үөс, киин сиргэ сытар (хол., суол, өрүс). ☉ Что-л., находящееся в центре, пролегающее по самому центру какой-л. страны, местности (напр., дорога)
Саха норуотун кэтит кэскилин, тэбэр сүрэҕин ииппит, хорук тымыра буолбут өрүс диэн ааттыахтарын да ааттыыллар эбит. П. Ойуунускай
Москва хорук тымыра Буолуоҕун буолбут уулусса, Эппэҥнии, тыына-тыбыыра Турар түүнү, күнү көрсө. И. Эртюков
Дойдум хорук тымыра Москва өрүс эбит, Кылбаһыйар ыраас уута Күн сылааһын иҥэрбит. И. Артамонов
ср. др.-тюрк., тюрк. тамар, тамыр, тамур, томур ‘кровеносный сосуд’

туохт.
1. Уруккугунааҕар кэҥээн, кэтирээн, уунан биэр. ☉ Становиться более широким, растягиваться, расширяться
Түүн тэнийэр, күнүс кумуллар баар үһү (тааб: быыс). Быстыахтааҕар эбии ууна-ууна тэнийэр, бөҕөргүүр холобурдаах быа буолла. Ньургун Боотур
Тэнийэн хаалбыт ботуруону кыаратар сэбим да суох. Эрилик Эристиин
2. Улаатан, кэҥээн ис, киэҥ сиринэн тайаа. ☉ Расширяться, занимая всё большее пространство
Киэҥ хонуу арыылары, тумуллары аһары көтөн ырыыхыраах тэнийэр. А. Софронов
Ардах астыбакка, былыта тэнийэн, эбии сытайбыта. Күннүк Уурастыырап
Элиэнэ уута үрдээтэр үрдээн, тэнийдэр тэнийэн мэндээрийэн истэ. Н. Лугинов
3. Сабардаа, бүрүүкээ, ыраахха дылы бар. ☉ Заполнять собою, накрывать окружающее пространство, расползаться (напр., о тишине)
Дьиэ таһыгар, дьиэ иһигэр Дьиппиэр им-дьим тэнийэр. Күннүк Уурастыырап
Уҥуор ойуур күлүгүрэн, Улам хараҥа тэнийдэ. М. Хара
Хамандыыр хатан куолаһа атаакалыыр байыастар үрдүлэринэн тэнийэр. Т. Сметанин
4. Киһиттэн киһиэхэ бэриллэн, киэҥник тарҕан. ☉ Распространяться, охватывая широкий круг участников, становиться доступным, известным для многих
Улахан уол Гоша ол кэмҥэ ыччакка сүрдээҕин тэнийбит «истилээгэлэргэ» кыттыһан, айдаарсан турардаахпыт. Н. Лугинов
Былыр эр дьон дьахталлары, дьахталлар эр дьону хардарыта туойсуулара олус тэнийбит эбит. Эрчимэн. Ыалтан ыал аайы сурах улам ынырыктыйан тэнийэр. И. Борисов
5. Төрөөн-ууһаан, үөскээн, элбээ, кэҥээ. ☉ Размножаться, давая потомство, плодиться
Эниэлэрдээх алааспар Ньэчимиэммит тэнийэн Тэтэрээхтии долгуйуо. С. Зверев
[Биһиги Урааҥхайдар] хайанан, тыанан, кэйээринэн тэнийдэхпит. Н. Лугинов
Туртас сыыйа хоту диэки тэнийэн иһэрэ бэлиэтэнэр. АЛА КК
6. көсп. Уоскуйан, холкутуйан сиҥҥэр түс; эттиин-сиинниин сэргэхсий. ☉ Становиться спокойным, успокаиваться; приходить в бодрое физическое состояние
[Мочоойоп] эрдэ туран, соруйан тэнийээри уонна бэҕэһээҥҥи аһааһын чаанын таһаараары, сатыы хааман, үлэлиир сиригэр …… кэлбитэ. Далан
Соноҕос хас да эргииргэ чугуҥнаан, бугуйталаан көрөн баран, кэнникинэн тэнийэн аттары улгумнук батыһан барда. М. Доҕордуурап
7. көсп. Олус элбэҕи кэпсэтэн, бииртэн биир тахсан, уһаа-кэҥээ. ☉ Говорить о чём-л. очень долго, подробно, многословно, распространяться
Дьэ тэнийэн, дьон сэргэ олоҕун-дьаһаҕын бүтүннүү ырытан кэпсэтэн киирэн бараллар. Н. Якутскай
Дьүөгэтин кытта бэркэ тэнийэн ыаһахтаһа турар Октяны ытын өлөр саҥата соһутан тохтоппута. Далан
[Мөккүөр] улам кэҥээн, тэнийэн, ханнык эмэ биир түмүккэ кэлии улам уустугуран барбыта. В. Яковлев
Тулааһынап, кырдьыга, өр тэнийэн кэпсэтиэн баҕарбатаҕа. «ХС»
♦ Тириитэ тэнийэр — 1) этэ-сиинэ чэпчиир, эттиин-сиинниин сэргэхсийэр (хол., эрчиллэн, сүүрэн). ☉ Чувствовать лёгкость, приятную истому, бодрость в теле (напр., после физических нагрузок, бега)
Тириитэ тэнийиэр диэри, аҕылыы-аҕылыы төттөрү-таары сүүрэкэлээтэ. Сэмээр Баһылай
Сүүрэн кэллэхпинэ, тириим тэнийэр, чэпчиибин. А. Шапошникова; 2) туохха эмэ сөп буолар, баҕата ханар, туохтан эмэ олус астынар. ☉ Чувствовать полное удовлетворение от чего-л.
Уоллаах аҕа бу киэһэ …… атах тэпсэн олорон, тириилэрэ тэнийиэр диэри сэһэргэстилэр. Болот Боотур
Пуд Ильич дьону кытта …… сэһэргэһэрин сөбүлүүр, онно кини үөрэр, …… тириитэ тэнийэр. Далан
Сынньана-сынньана, тириитэ тэнийиэр диэри аһаата. Н. Павлов. Этэ-хаана тэнийэр — эт-хаан өттүнэн сайдар. ☉ Развиваться физически
Оҕо ытаатаҕына этэ-хаана тэнийэр (өс хоһ.). Этхаан тэнийэн, эр-биир дайбаан, Эрэттэр охсон истилэр, …… Күөх хотуурдар күлүмнэстилэр. Дьуон Дьаҥылы
◊ Тэнийбит этии тыл үөр. — тутаах чилиэннэриттэн (туһаантан уонна кэпсиирэттэн) ураты биир эбэтэр хас да ойоҕос чилиэннээх этии. ☉ Распространённое предложение
Тэнийбит уонна тэнийбэтэх этии улахан быһаарыыга наадыйбат курдук. АНВ СТУ. Тэнийбэтэх этии тыл үөр. — ойоҕос чилиэнэ суох, тутаах эрэ чилиэннэрдээх этии. ☉ Нераспространённое предложение
Уруокка оҕолор …… тэнийбэтэх этиилэри тэнитэллэр уонна тэнийбит этиилэри тэнийбэтэх оҥороллор. ПНЕ СТ
ср. алт. тени ‘бродяжничать, скитаться’, п.-монг. тэний ‘растягиваться’