ж. куойка, орон.

баттаа диэнтэн төхт
көрүҥ. Уйуо дуо диэбиттии куойкатын баттыалаан көрөн баран сытта. Амма Аччыгыйа
«Дьикти», – диэн баран Болугур оҕонньор бу дьон суолларыгар баран сөмүйэтинэн баттыалаан көрөр. Н. Якутскай
Кыаһай, эппит тылын хардатын истэргэ кыһамматах курдук, тириитин баттыалаан барда. Эрилик Эристиин

аат. Эмтээх айылҕалаах (хол., бадарааннаах, уулаах) сынньанарга, эмтэнэргэ анаан тэриллибит эмп тэрилтэтэ. ☉ Курорт
Куруорт путевката. — Крым биир куруордугар сылаас бадараанынан эмтэнэн баран, тахсан кэккэ куойка ороннорго сытан сынньаналлар. Амма Аччыгыйа
Бу бырыынан эмтиир Кэмпэндээйи куруорда. АНК ТСТЗС

адаарый диэнтэн дьаһ
туһ. [Булочкин] салаҥ уһун илиитинатаҕын куойкатын тас өттүгэр туора-маары адаарыппыт. Амма Аччыгыйа
Бэйэтинээҕэр быдан улахан уолаттары тустан тиэрэ адаарытан кэбиһэрэ. И. Федосеев
Ыраас лииһи ылан дириэктэр аатыгар сайабылыанньа суруйан адаарыппыта. В. Яковлев
Ыт буоллаҕына арҕаһын түүтүн адаарыппыт, иччитин тула эккирии сылдьан, уоругар хайдах эрэ кыланан ылар. ДФС КК

туохт. Тугу эмэ түргэнник уонна кэбэҕэстик, сатабыллаахтык оҥор. ☉ Делать что-л. быстро и умело
Биирдэ өйдөммүтэ — балыыһа куойкатыгар сытыаран эрэ эргичитэ сылдьан укуоллаан тыбырҕатан эрэллэр эбит. МДН КК
[Барабыайдар] эбиэс, просо, дьэһимиэн туораахтарын тыбырҕатан сииллэр. «ХС»
Аня хордьоҥ малинаны имигэстик хомуйан тыбырҕатар. З. Воскресенская (тылб.)

аат.
1. Кими эмэ кытта биир дьиэҕэ, кыбартыыраҕа эбэтэр хоско бииргэ олорооччу киһи. ☉ Сожитель, квартирант (живущий с кем-л. вместе в одном доме, квартире или комнате)
Биһиги дьукаахтарбыт, Соппуруонаптар, куоракка олорор Алампа диэн уруулаахтар эбит. Амма Аччыгыйа
«Дьукааҕыам, мин эйиэхэ аһым үчүгэйин талан биэрэрим. Эн буоллаххына аһыҥ куһаҕанын талан биэрэҕин. Эһиил мин эйигиттэн арахсыам», - диэхтээбит [чыычаах]. Суорун Омоллоон
Кини биһикки куойкаларбыт кэккэ түбэстилэр. Кини миэнэ чугас дьукааҕым, ыкса ыалым буолла. Н. Заболоцкай
2. көсп. Киһини кытта куруук бииргэ, тэҥҥэ сылдьыһар туох эмэ. ☉ Что-л. отвлеченное, все время присутствующее в сознании человека
Куһаҕаны кытта эйэлэһэн, дьукаах олоруу. Үгүс үтүө дьон итэҕэстэрэ ол баар. Н. Лугинов
Өлүү, бааһырыы да сэрииһит ыкса ыала, чугас дьукааҕа быһыылаах. Ф. Софронов
Мунар-тэнэр, туоххаһыйар Санаа дьукаах киирдэҕинэ, Курус ырыа тылларыгар Холбоор нарын иэйиигинэ. Чэчир-72
эвенк. дьулкааки

1. аат.
2. Көнөтүк субуспут биир тэҥ туох эмэ эрээтэ. ☉ Ряд, линия ровно расположенных однородных предметов
   Микиитэ дьон быыһынан сылыкыччыйан киирэн саамай инники кэккэҕэ олоруна охсон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Хонууга сөмөлүөттэр кэккэлэрэ элэгэлдьиһэн хааллылар. Л. Попов
   Күөлбүтүгэр уонна томторго кыһарыйтаран дьиэлэрбит биир кэккэнэн турар буоланнар, дэриэбинэбит ыһыллаҕас, уһун. Г. Угаров
3. көсп. Биир уустаах ханнык эмэ бөлөх, араҥа. ☉ Группа людей, объединенных какой-л. общностью, слой (напр., общества), среда
   Биһи — эдэр гвардия, Кыайтарбат кэккэбит. П. Ойуунускай
   Баай былааһын утары …… дьаныардаахтык охсуһуохтаахпыт, бэйэбит кэккэбитин хаҥатыах тустаахпыт. М. Доҕордуурап
   Хаста даҕаны хаһыакка үчүгэй учууталлар кэккэлэригэр ахтыллыбыт этим. Н. Габышев
4. байыан. Биир кэрискэнэн турар дьон эрээтэ. ☉ Строй
   Элбэх мөлүйүөннээх Этэрээт кэккэтэ Кинилэр суолларын Кэҥэтэн барыаҕа. П. Ойуунускай
   Ол ыраах эниэни таҥнары Кэккэлэр субуһан киирэллэр. Эрилик Эристиин
   Хайдахтаах да кырыктаах кыргыһыыга кэккэ ыһыллыа суохтаах. Н. Лугинов
5. калька., публ. Элбэхтэн сорҕото, төһө эрэ ахсаана. ☉ Часть, ряд чего-л. (напр., недостатков)
   Кинини отчуоттатан баран, кэккэ итэҕэстэртэн ураты, уопсай үлэтин «үчүгэйинэн» сыаналаабыттара. Н. Лугинов
   Поэт сэрии бүтүүтүгэр …… кэккэ кылгас публицистическай ыстатыйалары суруйталаабыта. КНЗ ТС
   Управление кэккэ сылларга ночооттоохтук үлэлээн кэлбитэ. «Кыым»
   2
   сыһ. суолт. кэккэлэһэ диэн курдук. Кэккэ бииргэ хаамсан, Кэлэр-барар эбиттэр. Саха нар. ыр. III
   Кини биһикки куойкаларбыт кэккэ түбэстилэр. Н. Заболоцкай
   Кинини кытта кэккэ олорбут эдэр дьахтар …… Петровка мичээрдии-мичээрдии, дорооболоһон төбөтүн хоҥкус гыннарар. Амма Аччыгыйа
   ср. кирг. хырха ‘ряд’

1. аат.
2. Орон эркин диэки өттө. ☉ Место в кровати ближе к стене, задняя её часть
   Сөдүөччүйэ улаҕа диэки хайыһан, кыра уолун таптайа сытта. Амма Аччыгыйа
   «Түүлгэ да, илэ да олох барахсан мэлдьи үчүгэй», — диэн баран, Саабыс улаҕа хайыһан, утуйан муннун тыаһа бурдьугунаата. КФА СБ
   Кыра оҕолор орон улаҕатыгар, оһох төрдүгэр түһүтэлээтилэр. «ХС»
3. Туох эмэ иһирдьэ, түгэх өттө. ☉ Внутренняя, глубинная, задняя часть чего-л. «Хата, бу Эрдэлиир саҥардын!» — улаҕа диэкиттэн хаһыы иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
   Чүөчээски көстүбэтэрбин үчүгэй этэ дии санаан, тыа улаҕатын диэки түстэ. Суорун Омоллоон
   Чурапчыга алта-сэттэ оронноох биир балыыһа баар буолбута, онно кыра дьон нэһилиэктэр улаҕаларыттан киирэннэр кыайан туһаммат этилэр. Эрилик Эристиин
   [Учуутал] киэҥ күөх харахтарынан кылаас улаҕатын диэки көрө турда. Н. Габышев
4. түөлбэ. Урукку, былыргы кэм. ☉ Давнее, прошлое
   Улаҕабытын өйдөөбөппүт да быһыылаах. ДСЯЯ
5. даҕ. суолт. Уһук, кытыы сытар (сир-дойду). ☉ Глухой, тихий, окраинный (о местности)
   Улуу куораттарга, Улаҕа оройуоннарга Тимир суолунан Тигинии сүүрпүттэрэ. С. Васильев
   ◊ Орто (улуу) дойду улаҕата фольк. — киһи мээнэ тиийбэт олус ыраах сирэ, сир уһуга (саха итэҕэлинэн, айыылар олорор сирдэрэ). ☉ Очень далёкая местность, край земли, света (по якутскому поверью, местность, где проживают божества — айыы)
   Онуоха үс айыы дьөһүөлдьүт бухатыырдар халлаан сүүрэр сындыыһын үктэллэнэн, орто дойду улаҕатыттан өҥөс гынан одуулаан көрдүлэр. ПЭК ОНЛЯ I
   Улуу дойду улаҕатыгар Олохсуйан көрүөхпүтүн Хайдах буолуо этэй? А. Софронов
   Сири сиксигинэн (халлааны улаҕатынан) көр сиксик. Халлааны улаҕатынан дойҕохтоох, сири сиксигинэн сэһэннээх Сээркээн Сэһэн (өс хоһ.). Урут Потапов аймахтара мустанннар сири сиксигинэн, халлааны улаҕатынан ыаһахтаһар хосторо пионердар утуйар куойкаларынан, кинигэлэринэн, хаһыаттарынан туолбут. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Тоҕус халлаан (муора) улаҕатыттан көр тоҕус II. Кыырт обургу, кынатын кыптыыйдыы туттубутунан, тоҕус халлаан улаҕатыттан сир диэки таастыы кыырайан иһэр. Суорун Омоллоон. Улаҕа хаалар кэһии көр кэһии II. Ыалдьыттары улаҕа хаалар кэһиинэн күндүлээ. Халлаан улаҕата фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ дойду, бүппэт уһук, кый ыраах сир. ☉ Край света, край небосвода
   Хоту халлаан улаҕата Сутаабыт суор куорсунун түүтүн Субуйа тарпыт курдук Суһуруктуйа буста. Саха нар. ыр. Онуоха Күн Эрбийэ бухатыыр Соҕотохто халлаан улаҕатын диэки Сур гынан хаалла. Ньургун Боотур. Улаҕата көстүбэт (биллибэт) фольк. — олус киэҥ, бүтэр уһуга көстүбэт. ☉ Без конца и края
   Уҥуоргута биллибэт, улаҕата көстүбэт уһун дураар толоон буолан муҥутаабыт эбит. Саха фольк. Уҥуоргута көстүбэтэх, Улаҕата биллибэтэх, Оломун булларбатах, Оппуоһун туттарбатах Уорааннаах Уот Кудулу байҕал. П. Ойуунускай
   Урукку дьыл (кэм) улаҕатыгар — былыргы дьыл мындаатыгар диэн курдук (көр дьыл). Былыргы дьыл мындаатыгар, Урукку кэм улаҕатыгар, Урааҥхай удьуора, Саха саарына бухатыыр киһи Олорон ааспыт. Ньургун Боотур
   Былыргы дьыл мындаатыгар, Урукку дьыл улаҕатыгар, Эргэ дьыл эҥийэтигэр Кыладыкы эбэ хотун диэн Сириэдийбит-сиппит эбит. П. Ойуунускай
   ср. якут. ула ‘близнаходящийся, соседний’, др.-тюрк. ула ‘связывать, соединять’, тюрк. улаҕы, улаа ‘край между сосной и полом’, хак. улаҕа ‘основание юрты’