көр булуу. Куоратчыттар булуулара-талыылара элбэх эбит

1. Үөмэр курдук хаамп, өкөйөн-өкчөйэн хаамп. ☉ Ходить медленно, словно крадучись
   Акийма көрдөҕүнэ, инники тыһы бөрө купчуруҥнаан эрэрэ. «ХС»
2. Кимтэн эрэ тугу эрэ көрдөһөрдүү тутун, ньылаҥнаа. ☉ Клянчить у кого-л. незначительную подачку
   Кутуу чэй туһа диэн Куоратчыт аайы купчуруҥнаата. Өксөкүлээх Өлөксөй

туохт. Сатыылыы-сатыылыы көлөҕө солбуһа олорон айаннаа. ☉ Ехать попеременно на одной подводе или верхом (то ехать, то идти)
[Уолаттар] бары тэлиэгэҕэ батан олорумуна табалаһа-табалаһа айанныыр буоллулар. Н. Якутскай
Бүлүүгэ уон икки хонон кэлбиппит, аттарбытыгар табалаһан олорорбут. Болот Боотур
Сарсын соҕотох аттаах куоратчыттыын табалаһан тахсыһыах буоллум. «ХС»

I
ыллар I диэнтэн дьаһ
туһ. Ньукулай, дьэ көр, бу арыгылыы олоробун, өссө арыгы ыллартара ыыттым. А. Софронов
Бурдугу уолгунан ыллартараар. «Чолбон»
Аҕам сылга биирдэ эмэтэ киирэн тахсар куоратчыт. Биэккэлэр кининэн сээкэй миэлэһи ыллартараллар. КНЗ ОО
II
ыллар II диэнтэн дьаһ
туһ. Киэҥ сиринэн кэрийбит, киһи-сүөһү ортотунан сылдьыбыт буолан, араас адьынакка ыллартарарым. Болот Боотур
Киһи эҥин арааска санаатын, сүрэҕин ыллартарар ээ. «ХС»

кут диэнтэн бэй
туһ. Ыстапаан аргыый аҕай санньыҥнаан туран, дьон испит чэйдэрин тобоҕуттан куттан истэ. А. Софронов
«Эмиэ хойутаан баран, тугу чэйдии олордомуй?» — диэн, кытыйатыгар суорат куттан сии түһээт, [Урууп] дьон хомуйа барда. Күндэ
2. Элбэх төлөбүрү биэр, туох баары барытын биэр. ☉ Платить слишком много, отдать все, что имеется
Ийэтэ эрэйдээх Эдэр ынаҕын этэттээн, Аҕам ынаҕын арыылаан, Куоратчыт киһиэхэ кутунан …… Саҥа ырбаахылаан сарахачытта. Өксөкүлээх Өлөксөй
Туох баарбытын барытын куттан туран атыыластыбыт. М. Попов

I
аат. Аһы-үөлү, араас табаары атыылыыр эргиэн тэрилтэтэ. ☉ Магазин
Ас-үөл маҕаһыына.  Бу кинигэ маҕаһыыҥҥа тахсыбытыгар оҕолор сырсыакалаһыы бөҕө буолбуттара. Бэрт үгүс оҕо матан хаалбыт этэ. Амма Аччыгыйа
Кыргыттар маҕаһыыннары кэрийэн кэлэн, аһаансиэн, таҥас-сап уларытан холкуос кулуу бугар бырааһынньыгы атаара сус гынан хаалбыттар. В. Яковлев
II
аат. Бэстилиэти, аптамааты, эбэтэр сааны иитэргэ ботуруон нары сааһылаан угар уйа. ☉ Коробка для патронов в огнестрельном оружии, магазин
«О, Мишка!» — кини бэрт чу гас билсиилээҕин аатын истэн үөрбүттүү, аптамаатын маҕаһыыныгар б отуруону симэ-симэ, саҥа аллайбыта. Д а л а н. [ Куоратчыттар] сааларын маҕаһыынын куобах нэгинэн суулаан айаҥҥа турарга бэлэм буоллулар. П. Филиппов

I
туохт.
1. Ханнык эрэ сири тула өттүн уунан төгүрүт. ☉ Окружить со всех сторон водой какой-л. участок земли. Бөлүүн эмискэ кэлбит уу кэбиһиилээх оту арыылаабыт
□ Оттон санаан көрүҥ эрэ — Аммабыт саас кими арыылаабытын, кими хатыһан туран «хатаҕалаабытын». С. Федотов
2. Тугу эмэ ситэри бүтэрбэккэ арыы курдук ордор (хол., от охсуутугар, бааһына хорутуутугар). ☉ Оставлять нетронутым, островком (напр., при косьбе, пахоте)
Ходуһаҕа хаалларбыт хотуурбун ылан, икки гааттан ордук кэриҥэ сири арыылаан кэбистим. Ф. Софронов
Саабыска түргэн, Уйбаан баран иһэрин арыылаан кэбистэ. Хотуура сыыбырҕаан, Кыыс Хотуҥҥа субу утары кэлэн истэ. А. Сыромятникова
[Саха оҕонньотторо] Ол кыракый солооһуннарыгар, Оруу-түөрэ сатаан баран аккаастаан, Улахан хара төҥүргэстэри Тумнан, арыылаан ааһаллара. С. Васильев
II
туохт.
1. Арыыны сыбаа (хол., килиэпкэ). ☉ Намазывать масло (напр., на хлеб). Уол килиэби халыҥнык арыылаата
□ Үрдүгэр кыракыра арыылаан, Өлүү-өлүү уурталыыр. С. Васильев
Кини [Мэкчэ] үҥүү угуттан тарбаҕым халтарыйыа диэн, арыылаамаары, кэргэнэ Мукуча быһан биэрбит этин ытыһын көхсүгэр уурдаран ылан сиирэ. Далан
2. Сүөгэйи иирдэн арыыта астаа. ☉ Взбивать масло (из сметаны)
Ийэтэ эрэйдээх Эдэр ынаҕын этэттээн, Аҕам ынаҕын арыылаан Куоратчыт киһиэхэ кутунан Саҥа ырбаахылаан сарахачытта, Даба баккылаан тарахачытта. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бургунаһын сүөгэйин мунньан, Хобороос аан маҥнай арыы арыылаата. И. Гоголев
3. эргэр. Кымыска, аһыйбыт үүккэ арыыта кут, ук. ☉ Положить или наливать масло в кумыс, кислое молоко
Аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар, Аҕыс сиэллээх кэриэн ымыйаны Араҕас арыынан Адаарыччы-будаарыччы арыылааҥҥыт, Айахта тутуҥ! Ньургун Боотур
[Аҕам дьахтар киһикэм] Үгүйүк чороон иһитин Ньолҕооруччу умунуохтаан, Тооромостуур арыылаан Тоһуйа тутан кэбиспит. С. Зверев
Анды сымыытын курдук Аллыр-баллыр арыылаан, Кырылыы көөнньүбүт Кыдьымахтаах кымыһы [куттулар]. П. Ойуунускай

I
1.
ыл диэнтэн бэй. туһ. Сытала суох улахан Сыарҕатын иһигэр, Ыпсыыта биллибэт элбэх Ындыытын ылынна, табыла биллибэт элбэх Таһаҕаһы хааланна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эмээхсин сөтөллөн, хахсайан, Умнастаах хамсатын ылынна. Күннүк Уурастыырап
Куоратчыттар ас-үөл ылынан дойдуларын диэки суолларын көннөрдүлэр. «ХС»
2. Тугу эмэ бэйэҥ оҥор, бэйэҥ сүк (хол., атыттарга кыаллыа суоҕу). ☉ Принимать, брать на себя что-л. (напр., ответственность)
Луха оҕолору көмүскээн, буруйу барытын бэйэтигэр ылына сатыыр. Амма Аччыгыйа
Мин бэйэм тэрийэр оонньуум, Айыытын-харатын бэйэбэр ылынабын. И. Гоголев
Болот хамначчыт дьахтары олус диэн аһына санаата уонна буруйу бэйэтигэр ылынарга сананна. Н. Заболоцкай
3. Ким эмэ этиитин, тылын, быһаарыытын кытта сөбүлэс. ☉ Соглашаться с кем-л., принимать чьё-л. решение, предложение
Мунньах биир санаанан Ананий Золотовскай этиитин ылынна. М. Доҕордуурап
Тоҕус уоннаах оҕонньор уолун тылын ылынна. Эллэй
Дьиэлээх киһи этиппэт даҕаны, барытын даллайбытынан сөбүлэнэн, ылынан истэ. Н. Заболоцкай
4. Халбаҥнаабат курдук гына, туохха эмэ бигэтик быһаарын. ☉ Твёрдо решиться на что-л., взять на себя смелость в чём-л.
Оботтоох баайдарга сыстыбат, Кытаанах санааны ылынаар. Эрилик Эристиин
Онтон кытаанах санааны ылынан таастан тэбинэн сиксиринэ-сиксиринэ тартым. Т. Сметанин
Үгүстүк толкуйдааһын, бары өттүнэн ыараҥнатан көрүү кэнниттэн, кини чахчы кытаанах быһаарыныыны ылынан, дириэктэр хоһугар көтөн түстэ. Н. Лугинов
ср. др.-тюрк. алын ‘брать себе (для пользования)’
II
туохт. Икки аҥыы бар, ыыра бар, хайдан, арахсан хаал. ☉ Разъединяться, разрываться, отрываться, выпадать
Үтүлүктээх бэргэһэлэрин ыйаары гыммыта көхөлөрө ыллан түспүт. ПЭК ОНЛЯ II
Эрбэҕим ыллан дуу, ууллан дуу хаалбата буоллар, ынаҕы сатаан ыах эбиппин. М. Доҕордуурап
Эбэтэ Оппуруоһа эмээхсин наһаа кырдьаҕас, үлэни-хамнаһы кыайбат, дьааһыйдаҕына сыҥааҕа ыллан түһэн хаала сылдьар. «Кыым»

I
аат.
1. Туох эмэ (үксүн сылгы) түөһүн илин өттө, иннэ. ☉ Грудь, нижняя часть груди (обычно лошади)
Кэлиҥҥи ат ситэн күөнүнэн сыарҕаҕа олорор киһиэхэ анньылынна. Софр. Данилов
Эһэ тохтообокко ааһа сүүрэн истэҕинэ, оҕолоро иннигэр түһэн күөнүгэр ыйаннылар. Т. Сметанин
Күрүөһүт сылгы бүтэйи күөнүнэн тоҕо анньар уонна көтөр. АГГ СТК
2. көсп. Туох эмэ инникилээн, бастаан иһэр чааһа. ☉ Передовая позиция, передний план, рубеж чего-л.
Оппоненнар уонна дьүүллэһиигэ кыттыыны ылбыт профессордар теоретическай физика күөнүгэр иһэр проблеманы көтөхпүт үлэни биир санаанан билиннилэр. «Кыым»
♦ Күөн былдьас — туохха эмэ инники, бастакы буоларга кимниин эмэ куоталас. ☉ Бороться за первенство в чем-л.
Түүрдэр оччотооҕу бөдөҥ судаарыстыбалары: Византияны, Ираны, Кытайы кытта күөн былдьаһар буолбуттара. АНК БТТ. Күөн көрүс — кими эмэ кытта күүскүн тургутус, туохха эмэ күрэхтэс. ☉ Противоборствовать, состязаться в чем-л. с кем-л. один на один, участвовать в поединке
Элбэх улуус ааттаахтарын кытта күөн көрсөн барыларын кыайбытым. И. Гоголев
Дьэ, доҕоттоор, бачча түмсэн, уолдьаһан баран күөн көрсөн, күрэс былдьаһан тарҕастахпыт дии. Болот Боотур
Оччолорго икки күүс, икки уун-утары күүс, күөн көрсүбүттэрэ. «Кыым». Тэҥн. күрэс былдьас, күрэх былдьас. Күөн тутун — киминэн-тугунан эмэ тумус тутун, кими-тугу эмэ куоһур оҥоһун. ☉ Использовать кого-что-л. в качестве предмета гордости; козырять чем-л.
Бөһүөлэккэ биһиги күөлү кэрэхсээбитинэн тиийдибит, олохтоохтор, күөн туттан туран күөллэрин кэпсээбитинэн тоһуйдулар. Амма Аччыгыйа
Бэлиитикэ боппуруостарыгар мөккүөрдэргэ куурсун устудьуоннара кинини күөн тутталлара. Софр. Данилов
◊ Күөн көрсөөччү — биир бииргэ киирсээччилэртэн биирдэстэрэ. ☉ Один из участников поединка
Кэмниэ-кэнэҕэс үрэх тамаҕыттан аат ааттаан, сурах сураан иһэр күөн көрсөөччү көһүннэ. Далан. Күөн көрсүү (көрсүһүү) — туохха эмэ күүһү-кыаҕы холоһуу, ким кыайарын быһаарсыы. ☉ Поединок, единоборство
[Ыһыахха] олоҥхо, ырыа-тойук, үҥкүү-битии, күрэс былдьаһыы, күөн көрсүү буолара. Л. Попов
И.В. Пухов айыы бухатыырдара абааһы уолунуун күөн көрсүһүүлэрин киһи айылҕа амырыын күүстэрин кытта охсуһуутугар сөпкө ситимниир. Эрчимэн
«Илиадаҕа» кинилэр [Ахилл уонна Гектор] күөн көрсүһүүлэрэ ойууланар. КФП БАаДИ
ср. пратюрк. көөҥ, көөн ‘грудь’
II
аат. Оонньооччу угар, туруорар харчытын суумата (сүүйүүлээх оонньууга). ☉ Кон, ставка (в игре)
[Киргиэлэй] көрсүбүт эрэ куоратчыттарыттан: «Сүүйтэрдим, баҕар, боруостаныам, күөн харчытына иэс аҕал», — диэн көрдөһөр үһү. Болот Боотур
[Халлаайап] бу түүн күөн буолар харчыта аҕыйаҕыттан санаата түһэн олорор. «ХС»

аат.
1. Тугу эмэ угар анал оҥоһук, хоппо, мөһөөччүк. ☉ Футляр, чехол, короб, пачка для хранения чего-л.. Ачыкы хаата
□ «Киирэн сирийэн көрүөҕүҥ», — диэт Ананий халампааһын хаатыгар укта. М. Доҕордуурап
Көлөлөрүгэр сиэтэр бурдуктарын кыра сарыы хааҕа кутан, куоратчыттар айаҥҥа турарга бэлэм буоллулар. П. Филиппов
Ийэм аах бары хомустаахтара, онтуларын харах харатын курдук харыстаан, суулаан, анал хаатыгар уган илдьэ сылдьаллара. С. Маисов
△ Оннук оҥоһукка толору угуллубут туох эмэ кээмэйэ. ☉ Мера, равная объёму футляра, чехла, короба, пачки чего-л.
Хараамап: «Көҥүл Арамаанабыс, миэхэ биир хаа испиискэтэ биэрдэххинэ сөп буолсу». Суорун Омоллоон
Ийээ, аҕабар кэһии ыытаары табах уочаратыгар турдум, бу икки хаа бөппүрүөскэ, икки устуука мохуорка. А. Неустроева
Сүүс сүүрбэ хаа силими атыыласпыттар. ВНЯ М-4
2. Сорох үөн-көйүүр, үүнээйи ууһуурүөскүүр анал тас бүрүөһүнэ. ☉ Раковина некоторых насекомых; семенник цветка
Тыынар тыыннаах барыта уйалаах, хорҕойор хороонноох, бэл, үөн хаалаах. Н. Лугинов
Сибэкки саамай киинигэр сиэмэ хаата — соҕооччук баар. ББЕ З
Хаа моллюска сымнаҕас этигэр хахха буолар. СМН АҮө
3. Өрүс, үрэх, күөл уута киирэр кытылыттан кытылыгар диэри киэлитэ. ☉ Русло реки, чаша озера
Улахан Ботуобуйа сааскы уута тардар, сүрүн хаатыгар түһэр. Н. Якутскай
Оччолорго Мүрү күөл толору, хаатыгар диэри уулааҕа, чугас эргин суох улахан да улахан, киэҥ да киэҥ сиринэн аатырара, бүтүн уобалас үрдүнэн Тойон Мүрү диэн аатынан биллэрэ. В. Протодьяконов
Бычалыччы туолан, хаатыттан өрө мөтөйөн тахсыбыт өрүс, сүгэһэрдээх муустарынан халҕаһалыы анньан, ньиккирии устар тыаһа өссө күүһүрбүккэ дылы буолла. П. Филиппов
♦ Дьээбэ хаата көр дьээбэ
Мэлдьи мичээрдээн ыттайа сылдьар, дьээбэ хаата Ымыычаан Баһылай оттуу сылдьар. Күрүлгэн. Киҥ хаата көр киҥ II. Киһилэрэ бүгүн киҥ хаата буолан олорор. Култуура хаата кэпс., күл.- ооннь. — үрдүк култууралаах киһи диэн күлэн-оонньоон этии. ☉ Культурный человек
Дорооболоһуу, быраһаайдаһыы бөҕө, култуура хаата дьон буолан биэрдилэр. Н. Апросимов. Куолу хаата кэпс., сөбүлээб. — куолулуурун сөбүлүүр, куолулуур идэлээх киһи. ☉ Любитель разглагольствовать, рассуждать, наставлять
Киирбиттэрэ киһилэрэ, үгэһинэн, куолу хаата буола олорор эбит. Күрүлгэн
Муҥ хааны кэт (көр) көр муҥ I. Бу күннэргэ дулҕа быыһын оттоон, муҥ хааны көрдө. Оҕо хаата көр оҕо. Кыыс эдэригэр кэргэн тахсан баран, билигин оҕо хаата буолан олорор. «Чолбон»
Өй хаата көр өй. Дьон даҕаны: «Даарым аҕыйах саҥалааҕын иһин, өй хаата уол», — дииллэрэ. А. Софронов
Мээчиктэрэ [куоска аата] тугу гыммыта барыта ыал куоскаларын киэниттэн ураты, ойуччу ордук буолан иһэрэ: «Бэйи, мантыҥ өй хаата». Далан
Игорь алтата, өй хаата киһи. ИМС ОС. Санаа хаата — санаа-оноо мунньуллуута, түмүллүүтэ. ☉ соотв. кладезь мыслей
Киһи диэн, барахсан, санаа хаата хааһах буоллаҕа дии. Н. Лугинов. Сүрэх хаата көр сүрэх I. Кыыһа улаатан туһата баһаам, сүрэх хаата киһи. Урукку хааҕар түс — тупсубут балаһыанньаҕыттан төттөрү түһэн, уруккуҥ курдук буол (киһини этэргэ). ☉ соотв. вернуться на круги своя (о человеке)
Эмиэ урукку хаабытыгар түспүппүт. В. Серошевскай (тылб.)
Үөн хаата көр үөн. «Хайа, таһа ньимийбитин иһин, иһэ үөн хаата буолуо», — диэн дойҕохтоон эрдэҕинэ, эмээхсинэ тохтотто. П. Ойуунускай
Дьүөгэтэ Люся үөн хаата эбит, буойуон билиминэ, кигэн, күөдьүтэн биэрбитэ. У. Ойуур
◊ Баҕа хаата көр баҕа I
Оҕолор ууттан баҕа хаатын хостоон таһаардылар. Кыл хаа көр кыл. Мунду хаппытын кэннэ сибиэттэн тоноон мөһөөччүккэ, кыл хааҕа хааланар. Хомус Уйбаан
Уол балыгы кыл хааҕа угаттаан иһэр. «ХС»
Оҕо хаата көр оҕо. Сорох дьахталларга, оҕо үөскүүр хаата кыра буолан, оҕо үөскээбэт. Н. Якутскай
Мин таһыллыбатаҕым гынан баран, оҕом хаата тахсан быстыбакка, биир эмчиттэн мөҕүллэн турабын. Лоһуура
Үөскэх маатка салыҥнаах бүрүөтүгэр сыстар, оҕо хаатынан бүрүллэр, онтуката хаан сүүрэр тымырданар, онон сүөһү оҕото ийэтин организмыттан аһаабытынан барар. СИиТ. Сыттык хаата — сыттык киртийбэтин наадатыгар уларыта сылдьан кэтэрдиллэр чараас тап. ☉ Чехол для подушки, наволочка
[Лариса:] Суорҕана эргэ нэк эбит, сыттыгын хаата дьаабы кир. Суорун Омоллоон
Бырастыынаны, сыттык хаатын, сылаас суорҕаны …… эрдэтттэн бэлэмнээн кэбиһиллиэхтээх. Дьиэ к. Хаба хаата көр хаба I
[Мэхээс оҕонньор:] Күөл этэҕэтэ диэн хаба хаата буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
Оттон бэйэлэрэ таҥастарын-саптарын хаба хаатыттан оҥоһуллубут хаптаҕай быһыылаах оҕуруоларынан киэргэтэллэрэ. БИГ ӨҮөС
Күл кальцийа, быһа холуйдахха, хаба хаатын киэнинээҕэр икки төгүл аҕыйах. ЛЕВ ССКИиС. Чоху хаата зоол. — кытаанах хах иһиттэн быга сылдьар, бытааннык сыҕарыйа хамсыыр моллюск. ☉ Моллюск, улитка
Оҕолор кытылга чоху хаатын хомуйа сылдьаллар. Кустук
ср. др.-тюрк. ха ‘сосуд, посуда’, тюрк. кап ‘куль, чехол, футляр’