n. duck; кус-хаас n. water fowl; кусчут, куччут n. bird dog; мас кус n. wood duck (Aix galericulata)

үйэтий диэнтэн дьаһ
туһ. Поэт [Күннүк Уурастыырап] бэйэтин кусчут доҕотторун …… «Лоокуттуун кэпсэтиитигэр» үйэтиппитэ. Эрчимэн
Кэрэни, туһалааҕы харыстыыр, алдьаппат буолар, үйэтитэр, хор, итинник наадалаах! «ХС»

бу I диэнтэн күүһ
ф. Биһи сыалбыт — субу сиргэ Дьоҥҥо дьолу туругурдуу. Күннүк Уурастыырап
Субу түгэҥҥэ дьиэттэн адьас чугас кусчут саатын тыаһа ньириһийдэ. И. Никифоров
Маама, чэ аһыахха. Уонна субу бардым. М. Попов

сыһыан холб. Күлэн, сэнээн, сиилиир этиини көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежение, иронию говорящего относительно объекта высказывания (ну и, тоже мне!)
Кэрэдэх, эн, эмиэ дьэ, киһи буолаҥҥын. П. Ойуунускай
Эмиэ дьэ кусчут дии. Н. Габышев
Эмиэ дьэ, дириэктэр! Г. Угаров

сыһ. Ааттаспыт курдук, ааттаһар быһыынан. ☉ Умоляюще; просяще
Саргылаана Тарасовна — Мария Ивановна диэки уухаар баспыт хараҕынан ааттаспыттыы көрдө уонна төбөтүн быһа илгиһиннэ. Софр. Данилов
Уолчаан …… икки чанчыгынан ыраас хараҕын уута субуруйбута. «Кусчут» ааттаспыттыы, атаҕын биэрэ-биэрэ ыйылаабыта. М. Доҕордуурап
Мин ийэм Кээчэ мэлдьи буруйдаахтык мичээрдии сылдьар, ааттаспыттыы имэрийэ көрбүт киэҥ, саһархай харахтаах, олус намчы-нарын кыра дьахтар этэ. И. Гоголев

туохт., кэпс. Доруобунан ыт. ☉ Стрелять из дробовика. Күөлгэ кусчуттар доруоптууллара иһиллэр
♦ Кэнниттэн доруоптаа - туох эмэ буолан ааспытын кэнниттэн, хойутаан тугу эмэ гына, миэрэ ыла, эппиэттии сатаа. ☉ Ругаться, угрожать после того, как все кончилось, миновало (соотв. после драки махать кулаками)
Кэнниттэн доруоптуурга биһиги маастардарбыт. «ХС»
Эһиги наар буолар буолан бүппүтүн кэнниттэн доруоптуугут. «Чолбон»

чугдаар диэн курдук
Манна, бу күн анныгар — Мин төрөөбүт дойдубар, — Дьолу ыллыыр чыычаахтар Чугдаарыйа туойаллар. И. Эртюков
Кынат тыаһа кыһыгырыыр, Кусчут доруоба дуораһыйар, Ыраах ынахсыт кыыс ыллыыр, Бөтүүк хаһыытаан чугдаарыйар. БАИ Х
[Оҕонньордоох эмээхсин] кэпсээн-ипсээн чугдаарыйбыт элэккэй баҕайы тыа кыысчаанын сөбүлээбиттэрэ. «Чолбон»

даҕ.
1. Биир кэм ки лэйэн көстөр (чуумпурбут улахан күөл, өрүс уутун туһунан). ☉ Открывающийся взору широкой гладью, разливающийся (об озере, реке)
Киһи хараҕа төһө ыларынан биир кэм мэндээркэй уу. Н. Якутскай
Кусчуттар массыынаттан сулбу ойон тахсан, мэндээркэй ууну дуоһуйа одуулаһаллар. П. Аввакумов
2. Киэҥ, унаарыч чы көрбүт (х ара х туһунан). ☉ Широко раскрытый (о глазах)
Уол мэндээркэй хараҕынан хос иһин эргиччи көрбүт уонна истиэнэттэн тайанан аа-дьуо тахсан барбыт. Софр. Да нилов. Дуоктар Гордон Вэн диэки иччитэ суох мэндээркэй харахтарынан өһүөннээхтик көрөн дьиэгэнитэн кэбистэ. Г. Угаров

I
туохт. Собону буһарарга үөһүн ыл. ☉ Удалять желчный пузырь (у карася)
Булчуттар соболору улаханын талан хатырыктаан, үөстээн күөстэригэр укпуттара. Далан
Тыаһыт олус имигэстик соболорун хатырыктыы, үөстүү охсон, үөлэн лаһыгыратан кэбистэ. И. Гоголев
Оҕонньор чох тахсыар диэри соботун хатырыктаан, үөстээн, былырыын суулаан маска кыбыппыт үтэһэтигэр үөлэн кэбистэ. «ХС»
II
туохт. Үөс диэки киир (хол., устан). ☉ Направляться, плыть к середине, на середину водоёма. Кустар үөстээбиттэр
□ Кусчуттар үөстээн киирэннэр, сүүрүгү утары устан, үөр ээбиллэлэри бэйэлэригэр утары көтүтэллэр. Булчуттарга к.
III
туохт., эргэр. Кими, тугу эмэ өлөр-өһөр, суох гын. ☉ Убить, лишить жизни, уничтожить кого-л.
Сэриигэ силлиэҕэ, Сибиниэс ардаҕар, Өлбөккө-өспөккө, Өстөөҕү үөстүүргэ Бэлэм буол! Т. Сметанин
Абарбыт санааҕын дуоһута, өстөөххүн үөстүөххэр — илииҥ кылгас. А. Гайдар (тылб.)

I
харбаа I диэнтэн дьаһ. туһ. Аҕата кыра Сэмэнчиги бугул түгэҕин харбата илдьэ барда. Волонтёр-оҕолорго сиппиир туттардылар уонна уулусса харбата ыыттылар
♦ Сири-буору харбат көр сир-буор
Өй-санаа өттүнэн кими баҕарар эргитиэн, сири-буору харбатыан сөп. Оннук оҕуруктаах өйдөөх. Н. Лугинов
[Чоочо:] Тустар киһи көрдөөн бараннар, «Солобочукуоп кинээс, биир бэйэтин уйуттар оҕону булбат эрээригин, аар-саарга аатырбытыҥ дуо?» — диэн хомуруйан сири-буору харбаттылар. В. Протодьяконов
Хаары харбат көр хаар. Кусчуттар тиийиэхтээх сирдэригэр тиийэ охсубаккалар хойутаан хаары харбаттылар. Халты харбат көр халты. Эр тойоно көрбөтүгэр халты харбатан, Ылдьаана эдьиийигэр тугу эмэни биэрэн ыытаары дьулуста. Амма Аччыгыйа
Кини тиһэх күүһүн муҥунан халты харбатан тураат, быраатыгароҕотугар сүүрбүтэ. А. Сыромятникова
Сорох тутуллубута, сорох халты харбаппыта. И. Федосеев
II
харбаа II диэнтэн дьаһ
туһ. Бэйи, бүтүн ыалы, бачча сүөһүнү көһөрөр, сүүрүктээх үрэҕи харбатан туоратар — оҕо оонньуута буолбатах. Н. Заболоцкай
Константин Иванов үрэҕи өрө харбатан бардар барда. М. Доҕордуурап
Өрүстэри атынан, кыдьымах быыһынан, элбэхтэ харбатан туораабыта, муна, хоргуйа да сыспыта. «ХС»