туохт. Куһаак курунан курдан. ☉ Опоясываться кушаком
Куйааһынан кутааланан, Куула тыаны тиритиннэрэн, Кустугунан куһааттанан, Куйаар халлааны киэргэтэн, Бэс ыйа тиийэн кэлэр. А. Кондратьев

I
аат. Кими эмэ туохха эмэ, тугу эмэ оҥорорго кучуйуу, угуйуу, көҕүтүү. ☉ Подстрекательство кого-л. на что-л., к чему-л.
Киирэрим кэллэҕинэ [холкуоска] уккуура да суох киириэм. Суорун Омоллоон
[Балбаара — Старостиҥҥа:] Ити барыта эн уккууруҥ, эн сутууруҥ!.. Л. Габышев
II
уккуур кутаа уот фольк. — күүскэ кутааланан умайар уот. ☉ Ярко пылающий огонь. Уккуур кутаа уот умайан кутааланар

аат., түөлбэ. Бугул саҕа булгунньах, сир чочоруттан тахсыбыта. ☉ Бугорок (величиной с копну). Орбунньах саҕа улахан
□ Уот бокуойа суох улаатан, бастаан күөс саҕа, онтон орбунньах саҕа буолла, дьиэ үрдүгэр тарҕанан, арай мин көрдөхпүнэ, дьиэни сиэн кутааланан барда. Болот Боотур

төлөннөө диэнтэн бэй., атын
туһ. Төрөөбүт дойдуга таптал Төрүт буортан төлөннөнөр, Илгэтинэн иитиллибит Ийэ кырыстан имэҥнэнэр. Күннүк Уурастыырап
Уотта, уотта өссө уотта — Хоһооммут төлөннөннүн, Уһуура, өрө кытыаста, Умайар кутааланнын! И. Эртюков

туохт., кэпс. Эбии тэптэн биэр, эбии сытай. ☉ Раззадориваться, усиливаться
Атыылааччым өссө эбии кыыһыран, тэбиэһирэн турда. В. Ойуурускай
Эмээхсин торбуйаҕын кытары тэбис-тэҥҥэ этиһэн кутааланар. Биирдэрэ ол аайы эбии тэбиэһирбит курдук мөхсөн тилигириир. «ХС»

дьохсооттоо диэнтэн бэй
туһ. [Чыычаах] төбөтүн араастаан кыҥнаҥната-кыҥнаҥната, суос бэриммиттии дьохсооттонон, туох эрэ диэн мөҕөн чубугураата. Софр. Данилов
«Чэ, аргыый дьохсооттон, эн даҕаны эбэн биэрбитиҥ холоон!» - Балааҕыйа эмискэ кутаалана түстэ. С. Никифоров
«Дьэ сити» диэн сэдэмньи тылы сэтиилэнэн Аким Андреевич төлөпүөнүгэр дьохсооттоно соҕус туттан тиийдэ. «ХС»

сыһ. Эрэһэ курдук (дьэргэйэр, эргичийэр, кылбачыйар). ☉ Как решето, подобно решету
Харахпын симнэрбин эрэ: үрүҥ көмүс кынаттара тахсан эрэр күн күлүмүгэр умайа, эрэһэлии долгуннурар күөх мырааннар үрдүлэринэн ааһар айан кубалара көстөн кэлэллэр. В. Иванов
Долгун оонньуур дьалхаанын Үллэр үрүҥ күүгэннэрэ Сэлэ чүмэчи бэстэргэ Эрэһэлии эриллэрэ. М. Тимофеев
Ити кэмҥэ хаар-кырыа Эрэһэлии эргичийэр Күүтэр киһи дьикти Ыра санаатыныы кутааланар. Чэчир-80

дьүһ. туохт.
1. Аргыый өрүтэ түллүтэлээн нарыннык долгуннуран хамсаа (уу ньуурун туһунан). ☉ Слегка волноваться, рябить (напр., о поверхности воды)
Бу хара тыа ортотугар төгүрүк тыымпы күөл кубарыйан, долгулдьуйан көстөр. Н. Неустроев
Куочай эбэ сайын күөх муоралыы долгулдьуйар. Н. Павлов
△ Наҕыллык долгуннуран эйэҥэлии хамсаа (хол., от, мас лабаата). ☉ Слегка волнуясь, качаться, нежно колыхаться (напр., о траве, ветках)
Тииттэр күөх солконон бүрүммүт хойуу лабаалара биэтэҥнээн долгулдьуйар. Амма Аччыгыйа
Тиит мастардаах киэҥ түөлбэҕэ хойуу от бөҕө үүнэн, намыын тыалга солко өҥүнэн долгулдьуйа көстөр. В. Протодьяконов
Ыраас, уһун соломолоох нэчимиэн саһарчы буһан, намыын тыалга долгулдьуйан көстөр. «ХС»
2. Кыратык илигирээн, долгулдьуйан хамсаа (хол., уһун таҥас). ☉ Слегка, мерно колыхаться (о длинной одежде)
Маҥан сиидэс ырбаахыта салгыҥҥа аргыый долгулдьуйар. С. Никифоров
Кэргэним, күнчээнигим барахсан, саҥа сону кэтэн баран, хааман долгулдьуйарын көрдөрбүн. «ХС»
3. Кыратык ибигирэтэр курдук хамсаа. ☉ Толчками, рывками качать, шатать, трясти
Аллараа көлүөһэлэр тыастара биир дьүрүс тилигириир, богуон тиэйэн иһэр дьонун утутаары бигиирдии, аргыый долгулдьуйа хамсыыр. С. Никифоров. Массыына, рессораларыгар уйдаран, кыра-кыратык долгулдьуйан, килэгир суол устун биир кэм сыыйыллыбыта. «Ленин с.»
4. Устар курдук хаамп, сүүр. ☉ Плавно идти, двигаться, плыть
Дьахтар сахалыы бэрт маанытык таҥныбыт, аргыый аҕай долгулдьуйан хамсаммыт, отучча саастаах хотун-хаан этэ. Эрилик Эристиин
Дьахтар мичээрдиирин кубулуппакка долгулдьуйа хааман олоппоско тиийэн хара саһыл бэргэһэтин устубакка олорбута. Е. Неймохов
Оо, үчүгэй уучах барахсан киһини үлтү сахсыйбакка, аргыый долгулдьуйа устан сиэлэн-хааман иһэрэ үчүгэй да буоллаҕа. А. Кривошапкин (тылб.)
5. Куоҕалдьыйа бытааннык устаҥнаа. ☉ Плавно переходить из одного состояния в другое; плавно двигаться (напр., об облаках)
Хотугу халлаан Кутаалана умайар, Дьүкээбил уотун төлөнө Дьирибинии долгулдьуйар. В. Тарабукин

I
аат.
1. Судаарыстыбалар эбэтэр норуоттар бэйэ-бэйэлэрин кытта сэбилэниилээх киирсиилэрэ, охсуһуулара. ☉ Война. Сэриигэ барбыт. Сэрииттэн эргиллибэтэх
□ [Түмэппий] аҥаар атаҕын сэриигэ хаалларан кэлэн, холкуоһугар бэрэссэдээтэллии сылдьар. Амма Аччыгыйа
Кини гражданскай сэриигэ сылдьан өстөөхтөрү үлтүрүтүспүтэ. М. Доҕордуурап
Тулуйуохха наада! Сэрии эрэйин, кыһалҕатын туораан, күүтэр күммүтүгэр тиийиэхпит, сылаас харахпытынан көрсүһүөхпүт. Т. Сметанин
2. Сэбилэниилээх хапсыһыы, ытыалаһыы, кыргыһыы. ☉ Бой, битва, сражение. Сэрии толооно. Салгын сэриитэ
□ Сэрии толоонугар тылланан киирэн Сэймэктэтиэ диэн түһээн да баттаппатым. И. Егоров
Урут сэриигэ да киириэх иннинэ буоларын курдук, Гурьянов биһикки ону-маны омуннаан, фантазиялаан кэпсэтэрбит бу күннэргэ. Т. Сметанин
Суруктарым кэлэллэрэ Үксүн сэрии хонуутуттан, Сорохторо сүтэллэрэ Кутааланар холоруктан. М. Хара
3. Сэрииһиттэр, сэбилэниилээх күүстэр. ☉ Войско, армия. Хонуутааҕы сэриилэр. Пограничнай сэриилэр
□ Кыһыл сэриитэ иһэрин туһунан кэпсээн нэһилиэк үрдүнэн тарҕана охсор. Амма Аччыгыйа
Күн ыраахтааҕы биһиги уолаттарбытын ылан, сэриитин хаҥатаары гынар! Н. Якутскай
Сэбиэскэй сэриилэр сытар окуопалара бүтүннүүтэ түллэх гынарга дылы гынна. Т. Сметанин
◊ Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии (Аҕа дойду сэриитэ) — төрөөбүт дойдуҥ тутулуга суох буоларын иһин өстөөхтөртөн босхолуур, көмүскүүр сэрии. ☉ Отечественная война. Аҕа дойдуну көмүскүүр 1812 сыллаах сэрии
□ Аҕа дойду сэриитин сылларыгар Белоруссияҕа кэргэммин, икки оҕобун сүтэрбитим, соҕотох хаалбытым. И. Гоголев
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ арҕаа фроҥҥа артиллерийскай чааска сулууспалаабыта. Н. Якутскай
Аҕа дойду сэриитигэр оҕото геройдуу охтубутун хаста да хаттаан аахпыта. Н. Заболоцкай. Аан дойду сэриитэ — бүтүн аан дойдуга сыһыаннаах, аан дойду үрдүнэн суолталаах сэрии. ☉ Мировая война
Аан дойду иккис сэриитигэр сэбиэскэй Сойуус норуоттара биир түмсүүлээхтик фашизмы утары охсуспуттарын уонна кинини утары умсары уурбуттарын курдук уот курааны кытта охсуһуллуохтаах. М. Доҕордуурап. Сэрии сэ- бэ — сэриилэһэргэ аналлаах сэп-сэбиргэл, байыаннай тиэхиньикэ. ☉ Оружие, вооружение. Ядернай сэрии сэбэ
□ Бастарыттан атахтарыгар дылы сэрии сэбин сүкпүт сатыы этэрээттэр көмөҕө кэлэллэр. Эрилик Эристиин
«Катюшаны», араас сэрии сэптэрин дьон толкуйдаан таһаарбыттара. Т. Сметанин. Уота суох сэрии полит. — эйэлээх кэмҥэ дойдулар икки ардыларынааҕы сыһыаҥҥа өстөһүүнү, тыҥааһыны соҥнуур политика. ☉ Холодная война
Оччолорго «уота суох сэрии» уонна сэриинэн ииригирии кэмэ буола турдаҕына, бу куорат Мирнэй диэн ааттаммыта. И. Данилов
«Уота суох сэрии» саҕаламмыта. Л. Брежнев (тылб.)
ср. ДТС, тюрк., монг. чериг, чирү, сэрэг ‘рать, войско, армия’
II
аат. Туох эмэ эркин эбэтэр тэлгэх курдук кэккэлэччи анньыллыбыт эбэтэр ууруллубут мастара. ☉ Плахи, доски, которые кладутся или выставляются ровным рядом (напр., на сани при перевозке сена)
Сыарҕаҕа от тиэйэрдии сэриитэ тэлгэтиллибит. М. Доҕордуурап
Миэлиҥсэ сэрии мастара эргийэн атыгыраһаллар, Ампаар иһигэр ыарахан суоруна тыаһа лүһүргүүр. Д. Таас
Быһыт сэриитигэр ыарахан мөҥүөлэри сала оҕустартаатылар. А. Фёдоров
Онно сытан кини орон сэриитин улаҕа өттүгэр үс сиринэн быһаҕынан кэрдиистээн кэбиспит. «ХС»
ср. монг. сэрээ ‘вилка; острога, трезубец’

туохт.
1. Уһуннук, ыарахан-ыараханнык өрүтэ тыын (хол., олус ыгылыйан, ыгыллан). ☉ Тяжело дышать, протяжно вздыхать, вскрикивать (напр., от резкого напряжения)
Тохтуу түһэн өрө дьигиһийтэлээтэ, уһуутуу тыыммахтаата, көмүрүө хаары ытыһан ылан, айаҕар толору симиннэ. Амма Аччыгыйа
Бачыгыратар уһуутаабытынан уҥа ороҥҥо баран, чип-чиҥник лик гына олоро түстэ. Эрилик Эристиин
Кэмниэ-кэнэҕэс тэйиччи соҕус, киһи тугун да араарбат, уһуутуур аҥаардаах харда хаһыыта иһилиннэ. С. Никифоров
△ Улаханнык, уһуутуур курдук саҥар (хол., көтөрү этэргэ). ☉ Производить похожий на тяжёлый вздох звук, ухать (напр., о птицах)
Күһүҥҥү хараҥа түүҥҥэ, ырыых-ыраах модьугулар куобах үүрэн уһуутуулларын истэрэ. М. Попов
Ханна эрэ куобах кыырда, Хаһааҥҥыттан эрэ муна сылдьар Сору көрбүт соҕотох киһилии, Уһуутуур, һуулуур. Эрчимэн
2. көсп. Тыастаахтык өрө уһуур (хол., буруолаа). ☉ С резким шумом выпускать пар (напр., о самоваре)
Кыракый борохуот үрүҥ паарынан уһуутуу олорор. Н. Якутскай
Оптуобус күөх буруонан уһуутаан кэбиһэ-кэбиһэ, салгыы айаннаан мотуорун тыаһа бирдьигиниир. Н. Лугинов
Улахан алтан сылабаар, үрүҥ паарынан тыынан, үөһэ уһуутаан, күллүгүрээн, холкуостаахтары кэтэһэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. көсп. Уһуурар курдук, уһуура тыаһаа (хол., тыал). ☉ Бушевать, гудеть (напр., о ветре)
Кыһын обургу кыскыйар тыалынан уһуутаан, хатан дьыбарынан хабырынан, кэллэр кэлэн иһэр. М. Доҕордуурап
Быйыл сааһыары халыҥ хаар түспүтэ, онуоха эбии модун буурҕа уһуутаан ааспыта. С. Дадаскинов
Муус устар чалбах уута Сааһы айхаллаан оонньуур дуу, Кыһыҥҥы дьыбар уһуутуура, Күһүҥҥү тыал тыаһа дуу? Эҕэрдэ СС
◊ Өрө (өрүтэ) уһуутаа (уһуутаамахтаа) — 1) тыыныҥ хаайтарар курдук буол, ыксаабыттыы үөһэ тыыныталаа. ☉ Издавать глубокий протяжный стон
Көөстөөн хаһыытыах курдук гынан иһэн уһуктан кэллэ, өрө уһуутаан кэбистэ. Уустаах Избеков
Сэниэтэ суох аттыгар нукус гына олордо уонна хас да төгүл өрүтэ уһуутаамахтаата. И. Гоголев
Өлөксөй оҕонньор иһин түгэҕиттэн мэҥийэн өрүтэ уһуутаата. П. Аввакумов; 2) үөһэ өрө көтөн күлүбүрэйэн таҕыс (хол., кутааны этэргэ). ☉ Взметнуться ввысь, полыхая пламенем (напр., о костре)
Холлоҕос быһаҕаһын саҕа кутаа уотунан кини диэки өрө уһуутаан кэбистэ. Ньургун Боотур
Оһох төлөнө өрүтэ уһуутаамахтыы турар эбит. П. Ойуунускай
Тугун дьиктитэй, тус арҕаа ойуур түгэҕэр хап-хара өһөх буруо халлааҥҥа өрө уһуутаан эрэр. И. Гоголев. Уотунан уһуутаа — кутаалана уһуур. ☉ С громким шумом выпускать струю пламени, обдавать огнём
Бандьыыттар элэҥнии сыталлар. Саалара уотунан уһуутаан, Биһиги дьоммутун ыталлар. Эрилик Эристиин
Аҕыйах мүнүүтэ буолаат, үрдэл кэтэҕиттэн уотунан уһуутуу-уһуутуу, тааҥкалар тахсан кэлбиттэрэ. ССС
Биһиги артиллериябыт уотунан куһуйда, сир ньирилиир, титирэстиир, халлаан уотунан уһуутуур. «ХС»