көр кутуйахсыт

дьүһ. туохт. Аа-дьуо сапсынан бытааннык көт. ☉ Лететь, неторопливо взмахивая крыльями (напр., о чайках)
Маҥнай икки-үс хопто аргыый сапсылдьыйан, налыахтаһан көтөн кэлбиттэрэ. И. Федосеев
Тураахтар дааҕырҕаһаллар, кутуйахсыт сапсылдьыйар. П. Аввакумов

м. зоол. кутуйахсыт; # седой как лунь муус маҥан, хаар маҥан. лупа ж. * лупа *(улаатыннарар таас). *лупить *несов. разг. 1. что (очищать от коры, шелухи) хаҕылаа; 2. кого (бить) таһый, сыс. лупиться несов. разг. 1. (шелушиться) хаҕылан, соролон; кожа лупится тириим соро-лонор; 2. (осыпаться, отваливаться) хастан, хоҥун; штукатурка лупится штукатурка хоҥнор.

сыһ. Туох эмэ бэтэрээ өттүгэр, туохха эмэ ыкса чугас. ☉ Близко, поблизости, недалеко от чего-л.
Бэтэрээтэх, хонуу диэкинэн, кутуйахсыт сапсынан күллүкүчүйэр. Софр. Данилов
Сыана кэтэҕэр мичуринскай сад. Бэтэрээтэх ыраас хонуу. И. Гоголев
Бэтэрээтэх — кытара күрэҥсийбит эрбэһин оттоох истиэп. Ч. Айтматов (тылб.)

туохт. Тыаһа суох, күлүк курдук көстөн аас, көт. ☉ Двигаться тенью, тихо, бесшумно
Кини ыраах истэҕинэ туһахтарын таһыттан суор көтөн күлүкүчүйэн таҕыста. Амма Аччыгыйа
Бэтэрээтэх, хонуу диэкинэн, кутуйахсыт сапсынан күлүкүчүйэр. Софр. Данилов
Утаакы буолбата, үрдүнэн туох эрэ хара күлүк күлүкүчүйэн ааста. «ХС»

аат.
1. Туох эмэ кэтэх урсуна. ☉ Фон чего-л.
Үрэх халдьаайы хордоҕойугар кутуйахсыт көтөн сапсына сылдьара харалаабыт тыа кыһамыгар сүрдээҕин туртайан, сырдаан көстөрө. И. Сысолятин
Халлаан сырдык кыһамар тииттэр үөһээ төбөлөрө кэрэлэнэн бэлиэтик көстөллөр. «ХС»
Түннүк сырдыгын кыһамыгар көрдөххө, көп түү курдук хаар кыырпахтара оргууй аҕай тэлбээриһэн түһэллэр. «Чолбон»
2. Өрүс эбэтэр муора үрдүк, туруору сыыра. ☉ Высокий, отвесный берег
[Кырса хороонун] үрдүк сиргэ, туундара булгунньахтарыгар, байҕал кыһамынааҕы таастарга оҥостор. И. Федосеев
Сөҥүү боруодалара …… сүүһүнэн миэтэрэ үрдүктээх Лена уҥа кыһамнарын устун көстө сыталлар. ГКН МҮАа
△ Туруору сыыр тэллэҕинэн ааһар синньигэс кытыл. ☉ Узкая полоска земли вдоль отвесного берега
Хотугу байҕал субурҕа кыһамнара эҥин эгэлгэ сибэккинэн, күпкүөх чыыбаҕа отунан силигилии симэнэн ахан тураллар. «ХС»

аат.
1. Кыыл төбөтүн икки өттүнэн сыҥаахтарын бараныыларынан (кулгаахтарын таһынан) ордук уһун көп түүлээх, хоҥнорхой холку тириилээх сирэ. ☉ Длинная шерсть у зверя на задней части шеи, переходящей в спину, загривок
Эһэни сабырҕаҕыттан, тайаҕы таныытыттан сиэтэр (өс ном.). [Бөрө] ороһулаан төрөөбүт оҕотун сабырҕаҕыттан ылла да ойуурга түһэн хаалла. В. Миронов
Толлоойук буруйдааҕы [кырса оҕотун], сабырҕаҕыттан өрө ыйаан тарахаччытан, тордох аттыгар аҕалбыта. И. Федосеев
Бааһырбыт эһэ өрө хорос гынаат саба түһүүтүгэр, киһи халбарыс гынан аһаран биэрдэ уонна …… сабырҕаҕыттан ылан, умса баттыы сырытта. В. Чиряев
2. түөлбэ. Кутуйахсыт. ☉ Лунь полевой.
ср. бур. сабирҕай ‘висок’

туохт.
1.
сапсый 1, 2 диэнтэн бэй. туһ. Кыргыттар [сөрүүкэтинэн] салгын курдук чараас былааттарынан сапсыналлар. П. Аввакумов
Остуол уһугар олорор старшинабыт эмискэ икки илиитин таҥнары сапсыммытынан өрө чинэрийдэ. С. Никифоров
2. Кынаттаргынан дайбан, охсуолан (көтөр туһунан). ☉ Делать взмахи, хлопать, махать крыльями
Халлаан кырсынан Хара суор, …… Хааҕыргыы-хааҕыргыы халаахтаан иһэн, Хааннааҕы харахтаан, Өлүгү көрөн, Таҥнары сапсынан Даллас гына олордо. А. Софронов
Кутуйахсыт элиэ кэлэн, Лоҥкууда ыарҕаларын быыһыгар сабыта түһэн, салгыҥҥа сарайа-сарайа сапсынна. М. Доҕордуурап
3. көсп. Илиилэргин тугу эрэ сапсыйар курдук хамсат, оннук хамсатан тугу эмэ гын. ☉ Махать, водить руками (напр., выражая радость, крестясь при молитве)
[Оҕом] мин таһыттан киирбиппэр үөрэн, …… илиилэрин сыыһынан сапсына-сапсына, даллараҥныы-даллараҥныы күлэн чычыгыраабыта минньигэһэ сүрдээх. А. Софронов
Петя, Маша диэки көрөн кэбиһэ-кэбиһэ, таҥараҕа үҥэн сапсынар. М. Доҕордуурап
4. көсп. Көтөр кынаттарынан сапсынарын санатардыы хамсаа. ☉ Подниматься и опускаться, напоминая взмах крыльев птиц
Кыыс сымнаҕас харахтарын улам аллара көрөн истэ, быыстала суох симириктээн уһун кыламаннара сапсыннылар. Амма Аччыгыйа
Манна миигин Айаҥҥа атаара Аалай былаатынан Сарыал сапсынар. М. Ефимов
Борохуот хаһыыта Хайаҕа дуорайда, Эрдиитэкыната Элэҥнии сапсынна. П. Тулааһынап

I
аат. Элиэҕэ майгынныыр эрээри арыый кыра, тыҥырахтаах сиэмэх көтөр. ☉ Хищная птица из семейства ястребиных, похожая на коршуна, но меньшая по размерам, канюк, сарыч. Туораабыты тураах сиир, салыйбыты сарт сиир (өс ном.). Үгүс сиэмэхтэр тыыннаах харамайдары бултаһаллар: мохсоҕоллор, хотойдор, сартар, кыыртар, кутуйахсыттар уо. д. а. ББЕ З
◊ Сарт кутуруга бот. — от арааһа. ☉ Род многолетних трав семейства сложноцветных, ястребинка. Сарт кутуруга буол — күһүн буолан, хагдарыйан саһархай дьүһүннэн (күһүн от-мас бастакы саһарыытын этиллэр). ☉ Начинать желтеть от первых заморозков (о растениях в начале осени)
Күһүн чугаһаан, отмас сарт кутуруга буола хагдарыйан эрэрэ. ПАК АаТХ
II
аат. Маһы кэтит тымтык курдук гына тыыран тугу эмэ оҥорорго бэлэмнэммитэ. ☉ Широкие щепки, из которых плетут корзины и пр. (раньше такое плетение ставили также в окно вместо стекла). Көнө саастаах маһынан сарт тыыраллар
□ Көмүлүөк оһох иннигэр …… эдэригэр бэрт үчүгэй сэбэрэлээх киһи кырдьыбыта, сарт тымтайтан ылан, үтэһэҕэ мунду балыктары үөлэ олорор. Р. Кулаковскай
Балаҕаннарын сарт түннүктэрэ кылбаһан көһүннүлэр. «ХС»
◊ Сарт түс — өрүһүлтэтэ суох саккыраа (хол., киһи көлөһүнүн этэргэ). ☉ Литься градом (о поте, слезах)
Буруону [тыал] сабыта охсон, дьиэ иһэ ыыс-быдаан. Харахтарын уута сарт түһэр. Болот Боотур
Бэрт өр сүүрүктүүн хатыһан, ийэ-хара көлөһүнэ сарт түһэн, Оппоос адьас ыксаабытын кэннэ, кытыл чугаһаатар чугаһаан истэ. В. Тарабукин. Сарт бар — быыһа суох тэһин, саккырас буол (хол., дьиэни, иһити этэргэ). ☉ Течь, капать сплошным потоком (напр., о жидкости, льющейся с потолка, из повреждённой посуды)
Өс киирбэх хоспоххо көтөн түс, Хоспохпут букатын сарт барбыт …… Олоруох быһыылаах манна кус Халҕанын тэлэччи астаргын. Урсун
ср. тюрк. йар, дьар ‘расщепить’, йарт ‘доска’

1. 1) чёрный; тёмный; хара өҥ чёрный цвет; хара былыт готовая пролиться туча; хара ыт чёрная собака; хара хаалтыс чёрный галстук; хара ат вороной конь; чох (или көмөр) хара чёрный как уголь; ыас хара чёрный как смоль; хара мэҥ чёрная родинка; 2) перен. чёрный, мрачный, дурной, злой; хара санаа чёрные, мрачные мысли; хара суол а) чёрное дело; б) порок; 2. употр. в нек-рых сочет. в качестве усил. сл.: хара ааныттан (или маҥнайгыттан) с самого начала; хара сарсыардаттан с самого утра; хара төрүөҕүттэн с самого рождения; хара көрсүөҕүттэн с первой встречи; как только увидел; хара сор большое (букв. чёрное) несчастье; хара түөкүн ужасный плут, мошенник; хара накаас тяжкие муки; муки ада; мука мученская; хара балыыр тяжкая клевета # аат харата а) спустя рукава; б) нехотя, неохотно; киһи-хара буол = стать человеком, выйти в люди; хара аан уст. чёрный ход; хара бараан смуглый; хара көлөһүн труд в поте (лица); хара кутуйахсыт самка полевого луня; хара өлүү проказа, лёпра; хара самыыр дождь без примеси снега; хара сар сарыч обыкновенный; хара сир а) чернозём; б) земля, грунт, почва, не покрытые снегом; хара сыыр яр, обрыв, крутой берег; хара торучча семена чёрной торицы; хара туруйа чёрный журавль; хара тыа а) дремучий лес; б) лиственничный лес; хара тыыммын харыстаа фольк. защити бедную душу мою; хара улар глухарь-самец; хара уу буол = промокнуть до ниточки; промокнуть насквозь; хара уунан олор = остаться без пищи на одной только воде; хара үлэ а) физическая работа; б) чёрная работа; в) черновая работа; үлэм харатын бүтэрдим вчерне я работу закончил (напр. над повестью, рассказом); харах харата зрачок; хара хаас новоземельский гуменник (вид гуся); хара чөкчөҥө щегол.