аат., кэпс. Сахсыйдахха чалыгырыыр тыастаах киэргэл, аарык. ☉ Побрякушки, погремушки
Көрдөһөбүн, көмөлөһүҥ: сарсын бары араас аарыктаах, чалыгырыардаах оонньуурда, куукалката, эмсэхтэ аҕалан бэлэхтээҥ. Л. Габышев

эрбэй диэнтэн атын
туһ. Эрбэллибит сырдык төбөлөөх оҕо Серго түһэҕиттэн сыыллан түһэн убайдарын эккирэппитэ. Ойуку
Эрбэллибит баттахтаах Элэккэйдик үөрбүт Куукалкабын таптаатым, Кууһа-кууһа суулаатым. А. Бродников
Аайка аҕатыгар көмөлөһөн, эрбэллибит баттаҕа сахсыллар. В. Иванов

туохт.
1. Туохха эмэ атаххынан тирэн (үксүгэр өсөһөн). ☉ Упираться ногами (обычно заупрямившись)
[Атыыр] биир сиргэ өсөһө тэбинэн турдаҕына, Уйбаанчык баһыттан быалаата уонна дал баҕанатыгар баайан кэбистэ. В. Протодьяконов
Григорий дьонуттан арахсымаары, дьиэтиттэн барымаары онно ытаабытын эриэхсит — ийэтин даба ырбаахытын тэллэҕиттэн тутуһа-тутуһа, аан боруогуттан тэбинэ-тэбинэ сарылаабыта. А. Бэрияк
Мойот, умсан баран, уу түгэҕиттэн тэбинэн кэбиһэ-кэбиһэ иннин диэки устан испитэ. Т. Сметанин
2. көсп. Туохха эмэ ыксаан туох бааргынан, олус түргэнник сүүр. ☉ Бежать бегом, мчаться (в крайней спешке)
Владимир Назарович, бадараан, быыл буолбут таҥаһын уларытар түгэнэ суох, саатын, кустарын остуолга быраҕаат, бириистэҥҥэ тэбиннэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Оскуола оҕолоро улаханныыначчыгыйдыын, сөмөлүөтү көрөөрү, онно тэбиннилэр. Н. Босиков
Оччону истэн баран, олоруохпут баара дуо, сонуну ийэбитигэр кэпсии дьиэбитигэр тэбиммиппит. В. Иванов
3. көсп. Кими эмэ (бэйэҕинээҕэр ордук күүстээҕи, кыахтааҕы) көмүскэтэр, тирэх ылар өйөбүл оҥоһун. ☉ Пользоваться чьей-л. поддержкой (кого-л. более сильного или высокопоставленного). Кыысчаан, эдьиийигэр тэбинэн, оҕолортон куукалканы былдьаан ылла
□ Кинилэр баҕас — Бөрө Бөтүҥнэр туохтарыгар тэбинэн атаҕастабыллаах буолтарын биллэриэхпит. Эрилик Эристиин
♦ Тура тэбинэн — кыратык даҕаны тохтообокко, быыстала суох (тугу эмэ гын). ☉ Безостановочно, беспрерывно, безустанно (делать что-л.)
Нина күнү быһа араас майгылаах-сигилилээх атыылаһааччылары кытта тура тэбинэн аахсарыттан киҥэ холлон кэлэрэ. Далан
Ол курдук …… Уурайбакка, тохтообокко, Уоскуйбакка, сынньаммакка, Олорбокко, турбакка Ый орулуур отут хонугун Усталаах-туоратын тухары Тура тэбинэн туран охсустулар. Күннүк Уурастыырап
Кини [Дабыыт] сылааэлээ диэн тугун төрүт да билбэт курдук, күнү тура тэбинэн үлэлиир, тимири кытта өрө мөхсөр. И. Находкин
◊ Халты тэбин — халтарый, халтарыйан оҕун. ☉ Поскользнуться
[Алаа Моҕус] халты тэбинэн, аҕыс ойоҕоһун аҥаар илиилэри, аҥаар атахтары, баһын аҥаардары хампы түһэн кэбиһэр. Саха фольк. От сыатыттан халты тэбинэн, Миитэрэй тиэрэ таһылла түстэ. Амма Аччыгыйа
Витя кыайан уйуттубата, онуоха эбии сытыйбыт инчэҕэй уллуҥ баҕайы чэҥтэн, мыыла курдук ньылбырыҥнаан, халты тэбиммитэ. Н. Заболоцкай

I
дьөһ. (туохт. уонна таһ. түһүгү кытта тут-лар)
1. Хайааһын кими, тугу эмэ кытта бииргэ оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета или лица, совершающих действие совместно с кем-чем-л.
Сеня икки күн устата уруккутун өссө чиҥэтэн лигиччи ааҕан баран, атын группалары кытары туттарса барда. Н. Лугинов
[Кэтириис:] Ол оннук үөрэхтээх дьахтар, ама, биһигини кытары олорбот да баҕайыта ини. С. Ефремов
△ Арыаллааһын суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения сопровождения кого-чего-л. (вместе с)
Ньукулаас дэлби иирсэн хаалбыт илимин, иҥнибит аҕыйах бытархай балыгын кытары суулуу тутан, тыытыгар бырахпыта. С. Никифоров
Куукалкатын кытары Валя дьүөгэм киирдэ, Киниэхэ мин дьоһуннаан Кэпсээн биэрдим барытын. Т. Сметанин
Бэйэҕин кытары Аҕалыаҥ, Биһиэхэ Эн үрдүк үөрүүнү. А. Абаҕыыныскай
2. Хардарыта оҥоһуллар хайааһыҥҥа кыттыһар кими, тугу эмэ бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета или лица, участвующих во взаимном, обоюдном действии (с, вместе с)
Мөккүс дириҥ санаалаахтык Доҕор дьонноргун кытары, Мөккүс хоһууннук, тыйыстык Өстөөхтөргүн кытары. С. Данилов
Эн хаһан даҕаны миигин кытары истиҥник кэпсэппэт этиҥ. С. Ефремов
Онтон Манчаары диэки санаалаахтар, баай баттыгаһын өйдөөччүлэр кинини кытары кэпсэтэр, сибээстэһэр, сүбэлэһэр буолбуттар. МНН
△ Быһаарар суолта дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок определительного значения
Маассаны кытары сибээһи күүһүрдүөххэ.  Талааннаах педагог оҕону, дьону кытары ханнык да үлэттэн чаҕыйан турбат, салҕар диэни билбэт. ЧКС ЫаЫЫ
△ Хайааһын туһуламмыт предметин бэлиэтиир дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения направленности действия на объект
[Преподаватель сочуоту туруоран кэбиһэр] үксүгэр наһаа «настырнай» устудьуону кытары түргэнник арахса охсор баҕаттан. Н. Лугинов
Уолан киһи, оҕо сааһа ааһан, уҥуоҕа кытаатан, хаана-сиинэ кэйэн, сул тиити кытары туста оонньуур буолбут. Н. Павлов
3. Хайааһыны оҥорууга туһаныллар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, с помощью которого осуществляется действие (с, на)
Уолбут дириэктэр массыынатын кытары барыста. Оттон куораттыыр оптуобуһу кытары кэлиэхпит буоллаҕа дии.  Тэрээккин кытары Тииттэри суораҥҥын, Титииги, ампаары Тэрийдиҥ, оҥордуҥ! Эллэй
4. Хайааһыны арыаллыыр атын хайааһыны, туругу бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении действия, состояния, сопровождающих другое действие (с)
Ити тулаайах кыыһым эппит итэҕэлэ Илэ-чахчы кэлиэ диэн, Эрэлбин кытары ийэ дойдум диэки Иэнигийэн иһэбин. С. Зверев
Өйдүүгүөн, эрэйгин кытары Устубут бэрт элбэх сыллары? Эллэй
Ыркый ырыатын кытары …… Ыраах аартыгы булаары, Хаҥыл буулуур аппынан Хара тыалары тэллэрэн, Хаамыы, сэлии иккинэн Хабылыннаран иһэбин. С. Данилов
5. Хайааһын туох эмэ адьас аттыгар эбэтэр сэргэстэһэ оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении близости предмета к месту совершения действия или смежности с ним (с)
Киирэр ааны кытары уҥа вахтер остуола, сыһыары кинигэ ыскааба турар. Н. Габышев
Киирэри кытары утары турар ааҥҥа ким эрэ ньимис гынан эрдэҕинэ, сиирэ-халты харбаан, Арбатскай кэбиниэккэ көтөн түспүтэ. В. Яковлев
6. Хайааһын тугу эмэ кытта биир кэмҥэ, тута оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении действия, события, явления, одновременно с которыми или с наступлением которых совершается другое действие (с)
[Дьахтар] саҥа күнү кытары Сарсыныгар эрдэ туран, Биргинэхтээх сайылыгар Хоту тумул аннынан Хобуохайдыы турбута. Күннүк Уурастыырап
Оҕом, бары от-мас көҕөрүүтэ, манчаары от үүнэн эрдэҕинэ, ону кытары бу тэҥҥэ көһүннэҕэ, онон кини аата Манчаары диэн буоллун. МНН
7. Ким, туох эмэ атын предмеккэ ханнык эмэ сыһыаннааҕын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, лица, к которым имели какое-л. отношение другое лицо или предмет (с)
Ганс бэйэтин урут билсибит дьахталларын кытары кинини тэҥнии саныыра. Суорун Омоллоон
Кыыһы кытары маҥнайгы сыһыаны олохтуурга, төһө сатыыргынан болҕомтону тардардыы, таайтарыылаахтык, имэҥнээхтик көрөҕүн. Н. Лугинов
8. Хатыланар ааттары кытта ким, туох эмэ туохха эмэ кубулуйуутун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В составе повторяющихся имен указывает на превращение одного предмета в другой (с)
Оҥхой курдук алаастар үрдүлэригэр эргэ, сиҥнэн эрэр эбэтэр сиҥнэн бүппүт былыргы өтөхтөр, баҕар сарсын, баҕар өйүүн буору кытары буор буолан, олоччу симэлийиэхтэрэ. В. Гаврильева
9. Хайааһын тугу эмэ киллэрэн туран ситэри оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении включенности чего-л. в сферу действия, выражая степень и предел этого действия (включая)
Мантан [уу тоҕо охсоруттан] сэрэнэн, тутааччылар өрүс аннын кытары бөҕөргөтөргө күһэллибиттэрэ. Суорун Омоллоон
Ийэ дойдубут ыҥырар: Чэйиҥ, кэтэ тардыҥ, бары Кынаттаах кыылы кытары Сырсан ситэр хайыһары! Эллэй
Киһи дьоло — оҕотугар. Микиитин оҕолорун дьоллорун туһугар барытын, кыайарын барытын, кыайбатын кытары биэрбитэ. В. Гаврильева
10. Ситим тыл суолтатыгар туттуллан, бириэмэ салаа этиини тутаах этиигэ холбуур. ☉ Употребляясь в значении союза, присоединяет придаточное предложение времени к главному (как только)
Панас, Оксана уон икки саастаах быраата, эдьиийэ этэрин кытары, хап-сабар дьиэ таһыгар тахсан хаалбыта. Суорун Омоллоон
Этээччи бүтэрин кытары, Эрчимнээх ураабыт ньиргийдэ. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньордоох эмээхсин бэрт өр сүбэлэһэн, санаа дьулуура, сүрэх баҕата оҥостон, Өлөксөөстөрө уон сааһын туоларын кытары, ыал нэһилиэктэригэр оскуола аһыллыбытыгар үөрэттэрэ биэрбиттэрэ. А. Бэрияк
II
эб. Саҥарааччы этэр санаатын күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное усиление говорящим высказываемой мысли (и, тоже)
Оттон Түүлээх: — Бу Наһаары кытары сылдьыспыта, — диир күннээх буоллаҕына, — Бу киһи миэхэ төрүт өстөөх этэ, — диэн этэргэ олоҕун оҥостон, бүгүн кинини кытта тото этиһиэх буолан иһэр. Суорун Омоллоон
[Туруйаҕа] Хонуу көтөрө бары Хоҥкуйан сүгүрүйэн барбыт, Уу көтөрө кытары Уруйдаан-эҕэрдэлээн турбут. С. Васильев
Тыатын быыһа кытары Тырымнаабыт, сырдаабыт Таас куорат инитэ — Табаҕалыыр эбэкэм. С. Тимофеев