сов. 1. кого (победить многих) кыайталаа, хотуталаа; 2. что, перен. (преодолеть) кыай, кыан; перебороть страх кутталгын кыан.

I
1. даҕ. Чычаас (уу). ☉ Неглубокий, мелководный
Чаллыргыыр чалым уу, Күллүргүүр күөх далай. В. Кейметинов
Налыыга оҕолор уһун сайыны быһа чалбыыр, кумаҕынан будулуйар чалым уулаах. А. Сыромятникова
Чалым уунан халыйбыт хотооллору туораата. Уустаах Избеков
2. аат суолт.
1. Уу ньуурун охсор тыас. ☉ Шум от удара по поверхности воды, плеск
Дьон саҥата, эрдии тыаһа, уу чалыма үрэххэ туолла. Амма Аччыгыйа
Уу үрүҥ кыым буола бырдаҥалыыр. Күлсүү, ыһыы-хаһыы, уу чалыма. Н. Габышев
2. Чычаас, чычаарбыт уу. ☉ Неглубокая вода, брод, мелководье
[Алыһар] Иирэ талах кытылларга, Итии уулаах чалымнарга Кыракыйчаан күстэхтэри Кырыытыттан кыайталаата. П. Тобуруокап
ср. ног. шалп-шылп, казах. шалп ‘звукоподражание плеску, всплеску волны, плесканию воды’
II
аат., түөлбэ. Таба эбэтэр кыыл синньигэс оһоҕоһо. ☉ Тонкая кишка оленя или какого-л. зверя
Тимир оһох үрдүгэр буһа турар күөстэн буруолуу сылдьар таба этин, чалымы таһааран сыыһа-халты уобаат, таҥаһын үрдүгэр түстэ. Г. Нынныров
Чалымы тоҥортуу уурбуттара. А. Егоров. Табаҕыт эмис ини? Саатар чалымы ыраастаһыам этэ. А. Кривошапкин (тылб.)

сыһ.
1. Чэбэрдик, чэнчистик, кирэ-хоҕо, бөҕө-сыыһа суох гына. ☉ Чисто, опрятно
[Дьэкиим:] Ол үрдүгэр ыраастык аһаан-таҥнан олоробут, онтон ордук туох наада. А. Софронов
«Тукаам, хотонуҥ муостатын күлбүһэҕинэн да сууйбутуҥ иһин, миигиттэн ордук ыраастык күрдьүөҥ суоҕа», — дии-дии, иэрийэ күлэрэ. М. Доҕордуурап
Балыарыйыттан күрдьэҕин ылан ас астыыр тэҥэ ыраастык туттан сыбаан барда. Э. Соколов
2. Биир тэҥ кылгас буоларын курдук сири кырсынан (оту оҕус). ☉ Чисто, ровно, под корень (косить траву)
Хотуурдар күөх окко умсаллар, Хоруйан ыраастык ылаллар. Д. Апросимов
Киһим оҥостон туран миигин сэмэлиир, ыраастык охсубаккын, оту хабарҕатынан быһаҕын диэн. Э. Соколов
Өйдүүбүн: аатырбыт охсооччу, Ыраастык ылларгын тэлиигин. Чэчир-68
3. Ону-маны араарар гына, чуолкайдык, дьэҥкэтик (көр). ☉ Чётко, ясно (видеть, различать)
Ханна да ат сүүрэн эрэрэ көстүбэт. Сээкэйи син ыраастык көрөргө дылы гынар. Амма Аччыгыйа
Хараҥаҕа үөрэммит харах, эмискэ сырдыгы көрдөҕүнэ, маҥнай утаа сырдык тулатынааҕыны ыраастык көрбөт. Т. Сметанин
4. көсп. Чуолкайдык өйдөнөр гына, сөпкө, дьэҥкэтик (хол., саҥар). ☉ Безупречно, чисто, правильно (напр., говорить)
Аайа соһуччу сахалыы ыраастык: «Никушенька, мин эйигин таптыырым», — диэтэ. Е. Неймохов
Ефим Хатастан төрүттээх, үөрэхтээх саха уола этэ, нууччалыы ыраастык саҥарара. ПНИ АДХ
Үөрэхтээхтэр ыраастык саҥарыыны, ыпсаҕайдык, дьэҥкэтик суруйууну үрдүк култуура бэлиэтэ дииллэр. «ЭК»
5. көсп. Туох да мөккүөрэ, мунааҕа суохтук, чиэһинэйдик. ☉ Убедительно, неоспоримо, неопровержимо, чисто (напр., победить)
Кылбанов кыдамаҕа ыраастык кыайан таҕыста. Р. Баҕатаайыскай
Болгарин Азизовы саннын лаппаакыларынан көбүөргэ ыраастык уурда. «ХС»
Утарылаһааччыларбын ыраастык кыайталаатым. «Кыым»
6. көсп. Истиҥник, ис сүрэхтэн, дьиҥчахчы ылларан. ☉ Искренне, бескорыстно
[Мэндэ:] Эн дууһаҥ кирдээҕэ эбитэ буоллар, Мин эйигин маннык ыраастык таптыам суох этэ. И. Гоголев

1. даҕ.
2. Туох да уратыта суох, тугу эмэ кытта биир тэҥ, биир суолталаах. ☉ Одинаковый, сходный по какому-л. признаку, равный, по значимости, ценности
   Ардыгар Галибаров биир иһит арыгынан күндүлээбитигэр дьааһыгынан арыгы турар сыанатыгар тэҥнээх түүлээҕи бэлэхтэтэрэ. Н. Якутскай
   Туох тэҥнээх буолуоҕай Мутукчам итирдэр сытыгар. С. Данилов
   Чааска тэҥнээх мүнүүтэлэр ааһаллар. Н. Габышев
3. Кимиэхэ эмэ тугунан эмэ сөп түбэһэр (киһи туһунан). ☉ Равный другому в чём-л., являющийся ровней кому-л. (о человеке)
   Арамаан бэйэтигэр тэҥнээх биэлсэр кыыһы ылбыт. С. Ефремов
   Оҕонньор …… сиэнин кытары тэҥнээх киһитинии кэпсэтэрэ. С. Никифоров
   Чугас эргин киниэхэ тэҥнээх хайыһардьыт киһи үөскээбэтэҕэ. «ХС»
4. аат суолт.
5. Кимиэхэ, туохха эмэ тугунан эмэ (хол., сааһынан, күүһүнэн-уоҕунан, өйүнэн-санаатынан, балаһыанньатынан) тэҥ буолар ким, туох эмэ. ☉ Человек, равный другому по какому-л. признаку (напр., по возрасту — сверстник, по положению — ровня)
   Тэҥнээххэр киирдэххинэ, тэллэх ыта буолуоҥ (өс хоһ.). Тэҥнээхтэрбин атах оонньуутугар кыайталыырым. КНЗ ОО
   Миша бэйэтин тэҥнээхтэриниин үөрэ-көтө үөрэнэн, сыллата кылаастарын бүтэрэн испитэ. «Кыым»
6. Олоҕуҥ аргыһа буолар киһи, кэргэн. ☉ Спутник, спутница жизни
   Тэҥнээх көстүбэккэ соҕотоҕун тэлэкэчийбит киһи. Амма Аччыгыйа
   Эр киһи тэҥнээҕэр түбэһэн Эйэҕэс сүрэҕэ аймаммыт, …… Сирэйэ тапталлаах имнэммит. И. Чаҕылҕан
   Тоҕус улуус уолугар Холооннооҕун булбатах, …… Сэттэ улуус киһитигэр Тэҥнээҕин билбэтэх. С. Зверев
   ♦ Тэҥнээххин булума көр бул
   [Мартыын] күүстээх үлэҕэ тэҥнээҕин булбат. И. Гоголев
   Саша дойдутугар …… тэҥнээҕин булбатах буолан, бэйэтин сир орто баайыы тустуугунан сананар этэ. Е. Неймохов
   ◊ Тэҥнээх доҕор — тэҥнээх
   2
   2 диэн курдук. Сыламнаан киирэр сылаастаах, Утутан барар угуттаах Тэллэххэ сытар Мин тэҥнээх доҕорум Мичээрдээбитинэн көрүстэ. С. Зверев
   [Туймаада:] Мин тэҥнээх доҕорум Чулуу боотураат буолуон баҕарарым. И. Гоголев
   [Хаартыһыт] дьиэтигэр буоллаҕына, таптыыр оҕолоро, тэҥнээх доҕоро — ойоҕо муҥу көрөн олорон хаалар буолаахтаатахтара. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Ханнык эмэ ааты ылын, ааты иҥэрин. ☉ Получать какое-л. имя, нарекаться
Бу тумул «Хааннаах тумус» аатырбыта түөрт уонча сыл буолла. М. Доҕордуурап
Бар дьонугар кини «Өксөкүлээх Өлөксөй» диэн аатырбыта ырааппыт эбит. Суорун Омоллоон
Мин доҕорум ол көмөнү нэһилиэнньэттэн аан маҥнай ылбытын иһин Харчы Уйбаан аатырбыт. С. Федотов
2. Тугунан эрэ билин-көһүн, сураҕыр. ☉ Стать известным, популярным; славиться
Тиэтэйбит диэн наһаа күүстээх бухатыыр киһи кыайталаата. Бу бухатыыр олус аатыран эрэр. Эрилик Эристиин
Аҕаҥ барахсан Амарах муҥутаан Алааска ыалын Барытын аһатара, Байдам туттуулаах, Баай байанайдаах Булчут чулуута Буолан аатырара. И. Егоров
Эчи, аатыраҕын-аатыраҕын да, биһиэхэ олоҥхолоон иһитиннэрбитиҥ суох. В. Гаврильева
3. Ханнык эмэ ахсааҥҥа, суокка сырыт. ☉ Считаться с кем-чем-л., слыть кем-л., каким-л.
Былырыыҥҥы тохсус. Оскуолаҕа саамай ыарахан кылааһынан аатырар. Софр. Данилов
Өймөкөөн — тымныы полюһунан аатырара, кыһын манна уһуура биллэр сир, ол да буоллар быйыл манна саас олус хойутаата. Н. Заболоцкай
Саха, эбээн кыргыттара былыргыттан сэмэйдэринэн, көрсүөлэринэн аатыраллара, ол үтүө үгэһи эһиги, кыргыттар, харыстыах тустааххыт. И. Гоголев
4. Иһилин, тарҕан (сымыйата-кырдьыга биллибэт сурах, үһүйээн, кэпсээн туһунан). ☉ Распространяться, слышаться (о слухах, молве)
Куорат «үрүҥ буолбут» аатырда. Амма Аччыгыйа
Айаантан аҕыс ат тардыыта «Аарыма сэп» иһэр аатырбыта. Күннүк Уурастыырап
[Абыраамап] Дьокуускайга тугу эрэ кимиэхэ эрэ албакааттыы суукка-сокуоҥҥа сылдьар аатырара. Л. Попов
△ Ханнык эрэ тылы ыыт, тарҕат (үксүгэр сымыйа, туохтан эрэ куотунуу, албаһырыы курдук). ☉ Распространять, пускать слух, известие (обычно вымышленное, для прикрытия неблаговидных поступков)
Аҕабыыт миэтирикэттэн көрбүт аатыран, [баайдар уолаттарын] саллаакка барар саастарын биирдии нэдиэлэ ааспыт гына оҥортоон биэрбит. Амма Аччыгыйа
Киһи хараҕар тугу да аҕалбыта, оҥорбута суоҕун иһин, биир кэм солото суох аатырар. Н. Заболоцкай
♦ Аар-саарга аатыр көр аар-саар. Аҥаардастыы аатыр — киһиттэн барытыттан чорбоччу сураҕыр, кимиэхэ да тэҥнээҕэ суох буола аатыр. ☉ Особо выделяться своей известностью, славой среди всех остальных, быть прославленным сверх меры
Арҕаа эҥээргэ баайынан, атамаанынан аҥаардастыы аатырар, соҕотохтуу сураҕырар. Саха фольк. [Нүһэр Дархан:] Эбэ хотун икки эҥээригэр Аҥаардастыы аатырыахпын бардамнык баҕарарым, Ол баламат санаам туолбата. И. Гоголев
Ол соҕотоҕун сураҕырбыт, аҥаардастыы аатырбыт Баай Бакыыһа киэҥ дьиэлин мин тэлэйэн, ыар ыалдьыт, нүһэр хоноһо буолан, иэһи боруостаан көрүөм. Эрилик Эристиин
◊ Албан аатыр үрд. — киэҥник, дарбааннаахтык сураҕыр. ☉ Иметь, приобретать громкую славу
Албан аатырбыт Алмаас тааһым Ача от сытыы күөҕүнэн Арылыйа оонньоон барбытыгар Улуу Русь сирин Унаар күөх урсуна Оргууй таала долгуйда. П. Тобуруокап
Барҕа да баайданным, албан да аатырдым, Ол эрээри санаам быһаҕас... И. Гоголев

1. 1) всё время, постоянно; всегда; кини наар хойутаан турар он всегда встаёт поздно; тустууга бүгүн наар кини эрэ кыайталаата сегодня в борьбе только он один побеждал (всех); 2) чрезмерно, слишком, чересчур; наар табахтаама , доруобуйаҕын буортулуоҥ слишком много не кури, испортишь здоровье; наар (аанньа ) буолан истэхпит на нас обрушилось одно несчастье за другим; 2. одинаковый, подобный; илимҥэ наар кыра балык туппут рыба попалась в сети сплошь мелкая # өтөр наар в скором времени; в ближайшее время; өтөр наар көрсүһэрбит биллибэт в ближайшее время мы, наверно, не увидимся.