дьүһ. туохт. Ононманан үллэн-баллан таҕыс, оннук көһүн. ☉ Выделяться вспученно-вздутым видом
Боллоруттубут, харааччы хатырбыт халыҥ уоһун туора-маары сотунна. Болот Боотур
Боллоруттубут, муос курдук кыбыс-кытаанах илиитинэн илиибин тутан көрөр. «Кыым»
Сирэйэхараҕа боллоруттубута сүрдээх. «ХС»

кыбыстыган диэн курдук
Нарын, ыраас дууһа кыбыс - тымтыа. И. Гоголев
Уолаттар кыыстан ордук кыбыстымтыалар. Ону биллэримээри, кыргыттары баттахтарыттан тардаллар, бэл ыыстаһаллар. ЧКС АК
Мэлдьи килбик, кыбыстымтыа Соня Луиза Ивановнаны барыс диэн, кимнээҕэр да ордук көрдөстө. Л. Толстой (тылб.)

көр муунту: муунту буол
Мин бу тухары испэр куулатан кыбыс та сылдьыбыт санаам дьайҕаран, дьоммун кытта тэҥҥэ күлэн-салан, муунтугурбут дууһам чэпчии түстэ. П. Аввакумов
Арбатскай муунтугурдаҕына, «табаарыһын» рапиратын кытары оонньуу түһэн ыларын таптыыра. В. Яковлев

1. сыһ. Тоһугурас гына, тоһугуруур тыастаахтык (үктэн). ☉ Так, чтобы раздавался дробный стук (ступать)
   Дьахтар, бачыыҥкатынан кирилиэскэ тоһугураччы үктэнэн, тахсан кэллэ. Н. Габышев
2. көсп. Кыбыс-кытаанах буола (тоҥ — хол., оҕуруот аһын, сири этэргэ). ☉ Очень крепко, до каменной твёрдости (промёрзнуть — напр., об овощах, поверхности земли)
   Сир тоһугураччы тоҥмута. В. Титов
   [Оҕуруот аһын] Тута тиийэн ылбаппыт, Тоһугураччы тоҥоробут. С. Тимофеев

туохт. Төп-төгүрүк, кыбыс-кытаанах истээх буол (кыра уҥуохтаах, киппэ кыыл туһунан этэргэ). ☉ Иметь круглый, тугой живот (о низкорослом, плотном животном). Буос биэлэр тысхайан тураллар. / / Төгүрүйэн тахсыаххар диэри тугунан эмэ толору симилин. ☉ Быть туго, плотно набитым чем-л. (напр., о кошельке). Бурдуктаах куул тысхайан турар
□ Куул туораахтан тысхайтын Куонча көрөн турабын. М. Тимофеев

1. даҕ. Ыарахан, кытаанах. ☉ Тяжёлый, массивный
   Кыыс …… тирии бүрүөһүннээх, быа тардардаах лип курдук ыа ра ха н ха лҕа ны а р ыйа та рта. Болот Боотур
   Анфиса атаҕынан тэ биэлээтэ да, аана лип курдук, аспаттар. Н. Габышев
2. сыһ. суолт. Кыбыс-кытаанахтык, барбат-кэлбэт гына (бааллан хаал). ☉ Крепко, надёжно (быть связанным чем-л.)
   Ки н и х а н н а да б ыгы а лыы р к ы а ҕа суох эбиэккэ дылы лип курдук онно хам бааллан хаалбыта. В. Гаврильева

даҕ. Төп-төгүрүк, кыбыс-кытаанах истээх (үксүгэр кыра уҥуохтаах, киппэ кыыл туһунан этэргэ). ☉ С круглым, тугим животом (обычно о низкорослом, плотном животном)
Тааһы-буору тарбыахтаах, Таар-туур тыҥырахтаах, Тыс үтүлүк саҕа Тырытысхаҕар, Харчылаах сыҥ матаҕа Хайа хаспаҕар Сааһыттан куотан Саһан сытарын Тараччы тутан Таайан таһаарыҥ. Болот Боотур
△ Төгүрүйэн тахсыар диэри тугунан эмэ тобус-толору симиллибит. ☉ Туго, плотно набитый чем-л. (напр., о кошельке). Тысхаҕар кумааһынньык

1. аат. Бөдөҥ дулҕалаах, хаспахтардаах, оллур-боллур сир; сир оллура-боллура, адаара; сылдьарга эрэйдээх хаппыт сэппэрээктээх, оттоох сир. ☉ Труднопроходимое, бугристое, заросшее высокими кочками место; кочкарник с рытвинами, ухабами; покрытое травой, кустарником место
   Сонуоктарга билигин кыбыс-кытаанах кылыс от үүнэр, дулҕатааҕар куһаҕан, киһи нэһиилэ хаамар адырҕайа. Далан
   Дуолумаайы от үрэх халаанын кэмигэр тэнийэр, улаатар. Ол иһин адырҕайдыын, дулҕалыын көҕөрө чэлгийэн, ыраахха, харах дала нэһиилэ ылар сиригэр диэри тумарыктыйан көстөр. А. Сыромятникова
   Адырҕай дулҕа киһи сыратын быһааччы. В. Башарин
   △ Хаар-муус, бадараан чохчолоһо тоҥмута. ☉ Замерзшая комьями грязь на дорогах
   Сарсыарда суол адырҕайа Кэһиллэр күрдүргэччи. Баал Хабырыыс
2. даҕ. суолт., көсп. Эрэйдээх, эндиэлээх, эриирдээх (олох). ☉ Тяжелый, тернистый, многотрудный (о жизненном пути)
   Аан дойду олоҕо араас адырҕайдаах, улуу дойду олоҕо оннооҕор буолуох уһуктаах, долгуннаах буолар. А. Софронов

туохт.
1. Хам бааччы сытар да, олорор да кыаҕыҥ суох буолан мээнэ хамсан, дэлби хамсаан таҕыс (хол., туохтан эмэ босхолоно сатаан, эбэтэр ыалдьан, тыын былдьаһан). ☉ Биться, метаться (напр., от боли или высвобождаясь из чего-л.)
Ууттан тахсыбыт собо мөхсөн лаһыйар.  Бэһис балаатаҕа Степанов сордоох билиҥҥэ диэри ө й д ө н ө и л и к , …… тыынын былдьаһан мөхсөр. Н. Лугинов
Биирдэ өйдөнөн кэлбитим, о ҥ х о й и һиг э р с ыт а р э б и п пи н , туох эрэ кыбыс-кытаанах хам баттаабыт. Мөхсөбүн. Т. Сметанин
Витя умса-умса күөрэйтэлии, мөхсө, чалбыы сырытта. Н. Заболоцкай
2. Күүскэ тэбиэлээн ыл, мөҕүллэҥнээ (сүрэх туһунан). ☉ Забиться, задрожать (о сердце)
Оксана сүрэҕэ мөхсөн, уҥуоҕа хамсаан кэлтэ. Суорун Омоллоон
Орлосов хараҕа хараҥарталаан ылла, сүрэҕэ ойон тахсыах курдук мөҕүстэ, хаана ыгылынна. Н. Габышев
Аркаша нохтолоох тойон сүрэҕэ толугуруу мөҕүстэ. ДьИэБ
3. көсп. Б ы ы һ а с у о х т у о х х а э м э т ү б ү г ү р , туох эмэ түбүгэр түс. ☉ Быть постоянно занятым чем-л., заваленным работой, хлопотать, суетиться, вертеться как белка в колесе
Анна Андреевна наар эт атыытыгар мөхсөн таҕыста. Софр. Данилов
Ити күнтэн ыла Сүөдэр, бурҕалдьытын кэппит оҕус курдук, эмиэ күннэр аайы үлэҕэ мүлкүллэн, мөхсөн барар. Н. Якутскай. Куорат тойотторо, а т ы ыһыттар …… куораты урукку чөлү гэр түһэрээри араастаан мөхсөллөрө. П. Ф илиппов

туохт.
1. Туох эмэ кэнниттэн, иһиттэн эбэтэр ортотуттан өҥөй, өҥөс гын, көһүн, көстөн кэл. ☉ Выглянуть, высунуться откуда-л. Арай биллэрик орон быыһын үрдүнэн оҕо сирэйэ аргыый быган кэллэ. Суорун Омоллоон
Бэҕэһээ биһиги сыппыт сирбититтэн киһи төбөтө быкта, киһи буолуо дуо, бөлүүн биһиги оҥорбут чуучалабыт. Т. Сметанин
Кэлин ыаллара уоскуталлар, Бэйэлэрин биллэрэллэр, Онтон-мантан дьоннор быгаллар, Кэҥээн, кэпсэтэн бараллар. Дьуон Дьаҥылы
2. Үүнэн таҕыс, сир үрдүгэр, кырсыгар көһүн (саҥа үүнэн эрэр от-мас туһунан). ☉ Взойти, всходить (о растениях)
Онно эппиттэр сүллэр этиҥнэр, Онон ааспыттар иэрийэр силлиэлэр, Улахан да халааннар устубуттар, Кэрэ чэчирдэр сиртэн быкпыттар. С. Данилов
Сотору халдьаайыга харалдьыктар тахсыахтара, онно маҥнайгы ньургуһуннар быгыахтара. С. Никифоров
Хаар хайдарын кытта Тимэх оттор быкпыттар. Баал Хабырыыс. Тэҥн. былтай
3. көсп. Туох эмэ кэнниттэн көстөн тур, туох эмэ иһиттэн көстө сырыт (тыыммат эттиктэр тустарынан). ☉ Выступать из-за чего-л., торчать из чего-л. (о неодушевленных предметах)
Хонук сиргэр бэрэмэдэй туолуор дылы Кыһыл эмэхтэ хаалаа, Саһылгын үрдүгэр уган тураҥҥын Кутуруга быга сылдьар гына Кыбыс-кытаанах гына тис. Саха фольк. Бэл диэтэр кырдьаҕас эмээхситтэр соҕуруу халлаан анныгар саҥардыы быган эрэр ыыстыйбыт хара былыт түгэҕин чарапчыланан көрөллөр. Эрилик Эристиин
Эмээхсин соһуйан, күөх луук адаарыйа быга сылдьар суумкатын мүччү ыһыктан кэбистэ. Л. Попов
4. көсп. Таҕыс, көһүн (халлаан сырдатааччыларын туһунан). ☉ Взойти, показаться (о небесных светилах)
Өлбөөркөй сарыаллаах дьэс ыйым — Үптэри эрэйбэт банаарым, Саатар, эн былыттан быкпаккын. Эллэй
Тымныы тыына халбарыйда, Былыттан быган мичик-мичик, Күнүм уота чаҕылыйда. Дьуон Дьаҥылы
5. көсп. Кэлбэт, сылдьыбат буол, кимнээххэ эрэ сылдьаргын тохтот (буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Перестать ходить, приходить (в какое-л. место)
Дьэкиим, дьахтарыҥ тугу гынар, тоҕо хайаҕыт да быкпат буолан хааллыгыт, туохтан хоргуттугут? А. Софронов
Хас да хонук ааспыта. Ольга Александровна ити күннэргэ биирдэ да хонтуора диэки быкпатаҕа. Д. Таас
Оҕолононурууланан, бу дойдуга букатын быкпат буолан хааллыҥ дуу? Дойдугунсиргин умнан эрэҕин дуу? Далан