1) дальний, далёкий || далеко; кый дойдулар дальние страны; кый барбыт сылгылар далеко ушедшие лошади; 2) давний || давно; манна кэлбитим кый буолла я сюда прибыл очень давно.

сильный шум, крик, шум-гам.

I обходить; идти, ехать по краю берега; күөлү тула кый = обойти озеро кругом.
II ломить, ныть; уҥуоҕум кыйда у меня кости ломит.

a. far, distant, remote; кыйаар= v. to fly far away

I
туохт. Иһигэр киирбэккэ кытыытынан, таһынан батыһа бар. ☉ Идти вдоль, по краю чего-л., в обход
Бэркэ сэрэнэн кырыы тааһы кыйан, улахан долбуур тааска тиийэн, сынньанан баран, аллараа түстүм. Т. Сметанин
Сарсыарда эрдэ бааһына күрүөтүн кыйан, дьиэбитигэр сыҕарыйбыппыт. Н. Габышев
Ньурбаҕа киирэр-тахсар айан суола оччоҕо да, билигин даҕаны бу алааһы кыйан ааһар. С. Федотов
II
туохт.
1. Дьаралыйан ыарый (киһи уҥуоҕун, тииһин туһунан). ☉ Ломить, ныть, болеть (об ощущении тупой, тянущей боли)
Дьиэ иһэ итиитэ бэрт. Уҥуохтарым кыйаллар. Н. Якутскай
Мин [сугуну] ыстыах курдук гынан иһэн, тииһим кыйан, тылбынан сына-сына таах ыыталаан испитим. Далан
Тарбаҕын хаалдьыгар Хадьымал чап гына саайара, Көй бааһа чыбырҕаан Уҥуоҕа, сүрэҕэ кыйара. С. Васильев
△ Этиҥ-сииниҥ куһаҕан баҕайытык дырылыырын бил (соһуйууттан, долгуйууттан, эмискэ ис дууһаҥ айманыытыттан). ☉ Ощущать нервную дрожь в теле (от испуга, внезапного возбуждения, потрясения)
Ону [Дьэлиһиэй кыыһырбытын] көрөн баран, кыыс уҥуоҕа кыйда, этэ саласта, куйахата күүрдэ. Эрилик Эристиин
Тороев …… сирэйэ-хараҕа уларыйан, тыынара тыастанан, уҥуоҕа кыйан, ураһа иһигэр сорунуулаахтык көтөн түстэ уонна сандалыга иһит сууйа турар Чуураҕа кыыллыы биирдэ ыстанан тиийдэ да, дьахтары ыга кууһан ылла. Л. Попов
Арай хамхаадьаа кыһыҥҥы суолунан таһаҕас тиэйэр улахан массыыналар лиҥкинэһэн, Дьуойа үрэх чиргэл мууһун быһа охсон, киһи куйахата кыйыах, лыҥкыначчы баттыалаан ааһаллар. В. Яковлев
III
даҕ. Олус ыраах, кыраман. ☉ Очень далекий, дальний
Кый быдан үөһэнэн кыырайан Кынаттаах биистэрэ кэллилэр. Күннүк Уурастыырап
Сэбиэскэй оскуола Москваҕа да, кый хотугу оройуоҥҥа да биир программанан үөрэтэр. Н. Габышев
Берлин билигин да быдан ыраах. Хаамыах диэтэххэ кый дойду! В. Быков (тылб.)
◊ Кый бырах бар (сырыт) — бэйдиэ, ыраах, быралгы бар. ☉ Уходить далеко (в неопределенном направлении), отрываться от родных мест, уходить куда глаза глядят
Оо, ол мин кыыл курдук, дьонтон күрэнэн, үрэх бастарынан кый бырах сылдьыбытым диэн — олох буолаахтыа дуо. Болот Боотур
Аһылыга суох сир буолан, табаларбыт кый бырах баран хаалан булларбатахтара. А. Кривошапкин (тылб.)
Кый бырах сылдьыбыт киһилии, сыыспыппын кэмсинэн, аҕам дьиэтигэр төннөргө быһаарынным. Д. Дефо (тылб.). Кый ыыт туохт., эргэр. — ыраах ыыт, үүр (былыр улаханнык байбыт киһи хас сүүстүү сүөһүтүттэн хаһы даҕаны дойду иччилэригэр анаан илин диэки мээнэ үүрдэрэрэ). ☉ Гнать далеко (в старину богатые люди угоняли на восток лошадей, по нескольку голов от каждой сотни, принося их в жертву духам)
Кэнники бу дойдуттан сылгы, ынах булуммут, бука, кый ыыппыт сүөһүлэри булаттаан сүөһүлэммитэ буолуо диэн буолара. Саха сэһ. I
Ол кэлэн манна билиҥҥиттэн Чабычах Ыйаабыт диэн сиргэ оччоҕо кый ыыппыт хаһыыга сылдьар сылгылары көрөн, сэттэ байтаһын сылгыны ох саатынан ытыалаан, өлөртөөн сиэн, быстарыыга абыранар. Саха сэһ. I
ср. тув. кый ‘бок’, казах. кый ‘даль, отдаленность’

I
туохт. Тугу эмэ бары өттүнэн чинчийэн бил, чуҥнаа. ☉ Рассмотреть, изучить что-л. со всех сторон
Слепцовтары ырааҕынан кыйан-хайан: кинилэр Уйбаан бартыһааннаан сылдьыбытын билбэттэрин, байыаннай лүөччүк буолан кыргыһа сылдьан, дьоруойдуу өлбүтүнэн ааҕалларын билбитэ. М. Ефимов
Чэйдээн баран мин дьэ эрдийдим. Таастары барытын кыйанхайан көрдүм. И. Данилов
II
аат. Бэрээдэгэ суох хаһыы-ыһыы, айдаан-куйдаан. ☉ Беспорядочный крик, шум, гомон, суматоха
Саша хайдах буоллуҥ? Баттаттыҥ дуу? Кый-хай бөҕөнү түһэрдиҥ ээ. П. Аввакумов
Ырааһыйаҕа мустан олорор кыыллар ортолоругар ыҥырыа уйатын тоҕо тардыбыт курдук дьүүлэ-дьаабыта биллибэт кый-хай, айдаан-күүгээн биирдэ оргуйа түспүт. Эвен фольк. Олбуор иһигэр кэлии-барыы, үтүрүһүү-хабырыһыы, көлөлөөхтөр кыйдара-хайдара. Ч. Айтматов (тылб.)