даҕ., поэт. Уйаара-кэйээрэ биллибэт, улахан, кэрэ. ☉ Бескрайний, необъятный, чарующий, красивый (о лесе)
Кэҕэлиирэ кыылым Киҥкил-силик тыам Кэрискэ маһыгар Кэдэллэн …… олорор. Өксөкүлээх Өлөксөй
Киҥкил-силик тыаларга Кэҕэ кэлэн кэпсээтин. Эллэй

даҕ. Киэҥ нэлэмэн, уйаара-кэйээрэ көстүбэт (нор. айымнь. тутлар). ☉ Широкий, необъятный, бескрайний (употр. в уст
нар. тв.). Унаармунаар урсуннаах улуу дураар хонууга тэбэр тилэх ньиргийдин! П. Ойуунускай
Орто дойду дураар уорҕата хонук аҥаара кытара кыыһан сытта. Д. Апросимов
Уҥуоргута биллибэт, Улаҕата көстүбэт Уһун дураар толоон буолан Муҥутаабыт эбит. «ХС»

кэттэтэ биллибэт (кэтитэ биллибэт) — уйаара-кэйээрэ биллибэт, муҥура көстүбэт. ☉ Обширный, необъятный, безграничный, бескрайний, необозримый
Кэттэтэ биллибэт киэҥ дайдым киэбин тухары кэтит кэһии тэнийбит. Саха нор. ыр. I. Бу ииппит Иэйэхсит, айбыт Айыыһыт биһиэхэ эргийэҥҥит, …… кэттэтэ биллибэт кэтит кэһиигитин биһиэхэ дьэбэлгэдитэн кулуҥ! ХИА КОВО

аат. Туох эмэ киэҥэ, киэҥ сабардама. ☉ Площадь чего-л.
Устатын-туоратын харах дала ылбат. Амма Аччыгыйа
[Эбэ Хотун барахсан] устата-туората биллибэккэ, килбэйэкүндээрэ, нэлэйэ-хотойо, оргууй устара ууһун, намыынын эбитин! Суорун Омоллоон
Чаҕыл Иванович, хайдах эрэ, бу ходуһаны уруккуттан бэркэ билэр, устатын-туоратын уллуҥаҕынан элбэхтик мээрэйдээбит сирин курдук санаталаата. С. Никифоров
◊ Устата-туората биллибэт (көстүбэт) — олус киэҥ, нэлэмэн сиринэн тайаан сытар, улаҕата көстүбэт. ☉ Безграничный, необъятный, бескрайний
Устата-уҥуоргута биллибэтэх, Устататуората көстүбэтэх, Унаар-мунаар урсуннаах, Уһун тунаар хонуулаах Улуу хочом. П. Ойуунускай
Устата-туората биллибэт сис тыаҕа үрүйэ тахсар. Амма Аччыгыйа
Кыыс Хотун өндөйөн көрбүтэ, устата-туората биллибэт байҕал ортотугар баар эбит, тыа ырыых-ыраах ии буолан көстөр. А. Сыромятникова

даҕ. Устата-улаҕата көстүбэт киэҥ, киһи хараҕар дьиримнээн, эйэҥэлээн тунаарыйан көстөр (сир). ☉ Необозримо широкий, открывающийся взору, переливаясь разными оттенками красок и затянутый лёгкой дымкой (напр., дали, просторы)
Халлааҥҥа эмискэ дьэргэлгэн көстөн кэлэр. Уста сылдьар муустаах Хотугу муора унаар-мэнээр урсуна, күп-күөх оттоох-мастаах кытыла, илиигэ тутуллуох курдук, эйэҥнии дьиримниир. Суорун Омоллоон
Унаар-мэнээр улуу күөлгэ Умса оонньуур кубалыы, Ыйбыт устар үөлдьүөлгэ, Былыт уҥуор кылбаҥныы. Л. Попов
Халлаан уута халыйан тахсан Улаҕата көстүбэт Унаар-мэнээр сыһыыбын угуттаата, Туората көстүбэт Тунаар солко сыһыыбын толордо. С. Тимофеев
◊ Унаара-мэнээрэ биллибэт — ыраах сиринэн тайаан сытар, олус киэҥ (сир). ☉ Безграничный, необъятный, необозримый (о местности)
Ханан да маһа суох унаара-мэнээрэ биллибэт туус маҥан хаар устун сурулатан истибит. А. Софронов
Саллааттар, ыраах көстөр мыраан кэтэҕэр унаара-мэнээрэ биллибэт киэҥ тайҕаҕа хорҕойо куоталлар. Н. Якутскай
Унаардара-мэнээрдэрэ биллибэт киэҥ күөллэр хочолоро сибэкки былаастаах күөх нуолур солко отунан бүрүммүттэр. «ББ»

I
мэҥэ таас — былыргы суруктаах таас. ☉ К амен ь с др евни ми письменами
Былыргы сахалар, өссө ордук кинилэр өбүгэлэрэ, үйэлээҕи үйэтитэр буоллахтарына, мэҥэ тааска кубулутар эбиттэр. К. Уткин
Мэҥэ таастар тиэкистэрин элбэх учуонай араас өрүттээхтик сиһилии чинчийбитэ. «ХС»
др.-тюрк. беҥгү таш
II
аат.
1. эргэр. Мастан оҥоһуллубут киһи уҥуоҕа. ☉ Надмогильный деревянный памятник
Өлбүт киһиэхэ мас уҥуох туталлар. Ол аата м э ҥ э ди э н. СТ С
Киһи мэҥэтин эргийдибит. «ХС»
2. түөлбэ. Киһи уҥуоҕа, кылабыыһа. ☉ Могила, кладбище
Манна мэҥэ баар, онтон куттанар этибит.  Өтөр мэҥэлэрин кириэстэрэ баара. КЕИ С-ВДЗ
ср. др.-тюрк. беҥү, беҥгү ‘вечный; памятник’
III
даҕ. Муҥура биллибэт, киэҥ; үрдээн бара турар. ☉ Бескрайний, необъятный; устремлённый ввысь
Бэдэр бэргэһэтэ мэкчиргэ буолан Мэҥэ халлааҥҥа көттө. С. Данилов
1 9 3 7 с ы ллаах ха В.П. Чкалов АНТ-25 сөмөлүөтэ мэҥэ куйаарга көтөн кылбайан тахсыбыта. Багдарыын Сүлбэ
Дойдум хайа туһунан Туруон сөбүн билээри, Кытылыгар киирэммин Кыҥастаһа сатыыбын — Мэҥэ далай муннаран Мэндэһийэ мэлдьэһэр. А. Николаев
◊ Үрдүк мэҥэ халлаан поэт. — муҥура биллибэт, үрдүк (халлааны хоһуйан этии). ☉ Бескрайнее небо
Сөмөлүөт үрдүк мэҥэ халлааҥҥа кө төн кы лбайан тахсыбыта. Болот Боотур
Хотойдор тугу да билбэтэх-көрбөтөх к у р д у к үрдүк мэҥэ халлааҥҥа аргыый аҕай элиэтии, эргийэ сылдьаллара. И. Федосеев
Үрдүк мэҥэ халлаан итиинэн илгийэн, ардаҕынан аргылаан уруйдаатаҕына …… өҥ сайын үтүөтэ буолар. «Кыым»
ср. др.-тюрк. меҥи ‘вечный’, меҥү ‘вечность, вечный’, уйг. меҥгү, каракалп. мэҥги, тат. меҥге ‘вечный’
IV
даҕ. Кытарах, төрөөбөт (биэни этэргэ). ☉ Яловая, бесплодная (о кобыле)
Мэҥэ биэ. ПЭК СЯЯ

даҕ.
1. Уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥ сири сабардыыр (үксүгэр Саха сирин тайҕатын хоһуйан этэргэ). ☉ Необъятный, бесконечный (обычно при описании якутской тайги)
Аара айаннаан иһэн Сахам сирэ тайалҕаннаах таһаалааҕын, киэҥ хоннохтооҕун илэ харахпынан көрөн итэҕэйбитим. И. Гоголев
Най былыт халыйан намтыы сатыылыыр, Суһуктуйан барар тунаарар урсун Таастартан күлүк тараадыйа таргыыр Тайалҕаннаах тайҕа таһаатын устун. М. Ефимов
Кини [Сэргэй Тиэрэхэп] төрөөбүт сирэуота хатыҥ чараҥнардаах алаастар, уһун синньигэс от үрэхтэр, ыарҕа хаймыылардаах толооннор тардыыларынан утум-ситим сиэттиһэн, силбэһэн, уҥуоргута-маҥааргыта биллибэттик унааран-тунааран барар тайалҕаннаах тайҕа. П. Аввакумов
Нөҥүө өттүнээҕи [бөртөлүөт] түннүгүнэн, тыһыынчанан ахсааннаах күөллэрдээх тайалҕаннаах тайҕа ханна эрэ тиийэн халлааны кытта силбэһэн бүтэрэ көстөр. «Кыым»
2. Кыраман ыраах; унньуктаах уһун (хол., суол). ☉ Бесконечно далёкий; дальний, изнурительный (напр., путь-дорога)
Кинилэр [хоһуун айанньыттар, бэдэрээтчиттэр] буолаллара тайалҕаннаах сырыылары сылдьыбыт, онон тайалҕаннаах тайҕа, тумара хас үрэҕин, үрүйэтин аахтара билэр тыыннаах куомпастар. Багдарыын Сүлбэ
Туундара, Дьүкээбил уота, Дьүлэй дириҥ чуумпу да, Тайалҕаннаах ыраах да, Тапталлааҕыам, араартаабат. Доҕордоһуу т. Шар соҕуруулуу-арҕааттан — халлаан сырдыаҕыттан ыла, хас эмэ сүүс милянан кэмнэнэр тайалҕаннаах ыраах сири көппүтэ. Ж. Верн (тылб.)

I
(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) туохт. Күн уотуттан киһи итииргиир гына сыралый, суоһур (салгын, халлаан туһунан). ☉ Становиться знойным, жарким (о воздухе, небе)
Халлаан куйаарбыт. — Сарсыарда, сарсыарда Күн ойдо, куйаарда. С. Данилов
Онтон күн куйаарбытын кэпсэттилэр, сөтүөлүүр сири ыйыттылар. Н. Заболоцкай
II
(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) туохт. Мээнэ, тохтоло суох айдаар, саҥар. ☉ Шуметь, болтать без умолку
Кини сотору-сотору эрин мөҥөн куйаарбытынан барара. М. Доҕордуурап
△ Уһуннук саҥа таһаар, тыаһаа. ☉ Залиться (напр., песней); издавать долгий непрерывный шум, звук (разными голосами)
Чөкчөҥө, үгүрүө, араас көтөр-сүүрэр саҥата холбоһон, тула барыта дьэргэйэ, куйаара олорор. Н. Заболоцкай
Субу-субу ыллаан куйаарар. М. Доҕордуурап
♦ Кураанаҕы куйаар — хаалар тылы тыллас. ☉ Болтать, говорить впустую, молоть вздор
Кураанаҕы куйаара олоробун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уларыта тутабыт диэн кураанаҕынан куйааран, айдааран ахан биэрдибит. «Чолбон»
III
(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) туохт., кэпс.
1. Түргэнник элэстэнэн бар, көт. ☉ Устремляться, уноситься (вперед)
Харачаев, хараҕын кырыытынан ат суол устун куйааран эрэрин көрдө. Эрилик Эристиин
Ыттарбыт таспытынан сыр гынан, иннибит диэки куйаара турдулар. Я. Семенов. Көмүс чыычаах күөрэгэй Көтөн тахсан куйаарар. УуУЛ
2. түөлбэ. Туох да сыала суох сырыт; бар, сүт. ☉ Бродить бесцельно; пропадать, исчезать. Куйааран хаалыма, дьиэҕэр олор
IV
(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’)
1. аат. Туох эмэ бүппэккэ, муҥурдаммакка бара турара; уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥэ, киэлитэ. ☉ Бескрайняя даль, необъятный простор; неограниченное пространство
Баараҕай баалынан баргыйбыт улуу муора киэҥ куйаара дьалкылдьыйан көһүннэ. Амма Аччыгыйа
Халлаан куйаарыттан биһиги үрдүбүтүгэр киһи хараҕар көстүбэт араас сардаҥалар таммалыы тураллар. В. Яковлев
Геологтар Илин Сибиир уонна Саха сирин киэҥ куйаардарын бэрт үгүс сыл иҥэн-тоҥон туран чинчийдилэр. И. Данилов
2. даҕ. суолт.
1. Иитэ-саҕата биллибэт, улаҕата көстүбэт, киэҥ. ☉ Бескрайний, безграничный, просторный, обширный
Ар-дьаалы! Аат-татай! Бу уһун дураар хочолоох, киэҥ дьалхаан сыһыылаах, уһун куйаар толоонноох дойду эбит, оҕолоор! Ньургун Боотур
Бу аҕыйах сыл иһигэр сис тыалары сиҥнэри солооммут, сүүһүнэн айан аартыктарын астыбыт, куйаар хонуулары тэниччи тиэрдибит. Амма Аччыгыйа
2. поэт. Уһун. ☉ Длинный, бесконечный
Тойон эһэм, салбар баскын салайабын, куйаар кутуруккун хомуйабын. ПЭК ОНЛЯ II
Лаппаҕаркаан самыылаах, Оҥочо куйаар кутуруктаах, …… Дьөһөгөйтөн төлкөлөөх Соноҕостой барахсан! Саха нар. ыр. II
[Күкүр Уус:] Мин баайым-дьолум — уон уһун куйаар олоҥхо. Суорун Омоллоон
◊ Баһа байҕал (байҕалга), кутуруга куйаар (куйаарга) көр бас II
Барбыппыт, дьэ, ырыа ындыыланан, Иккиэн биир айаҥҥа. Дьэ, онтон кэлин, киэҥ сырыыланан, Кутурукпут — куйаар, баспыт — байҕал. Эллэй
Ээ, ол кинилэр диэн бастара байҕалга, кутуруктара куйаарга буоллаҕа эбээт. «ХС». Кумах куйаар — үүнээйитэ суох эбэтэр хобдох үүнээйилээх кумаҕынан бүрүллүбүт куйаар дойду. ☉ Пустыня
Кумах куйаары Курдурҕаччы кэстэрэн, Тэбиэннээхтэр айанныыллар. Л. Попов
Манна Гоби кумах куйаарыттан көстөр баараҕай улахан ящердар уҥуохтара ууруллубуттар. И. Федосеев
Кумах куйаардарга кэрбээччилэр уонна сыыллааччылар ордук элбэхтэр. СПН СЧГ. Кураайы куйаар — сэдэх үүнээйилээх, сиигэ суох, кураан киэҥ дойду. ☉ Полупустыня
Үгүс дэхси сирдэри киһи өссө туһана илик, холобур, туундаралары, кураайытыҥы уонна кураайы куйаардары. МНА ФГ
Хотугу Африкаҕа …… сир шарын бүтүннүүтүн да саамай куйаас уонна кураан уобалаһа — Сахара кураайы куйаара баар. КВА МГ
Уу тиийбэт үрдүк сирдэригэр туох да үүммэт кураайы куйаардара сыталлара. КФП БАаДИ. Муус куйаар — киэҥ сиринэн тайаан сытар муус дойду. ☉ Ледовая пустыня
Ити муус куйаарга [Антарктидаҕа] сорох ардыгар аҕыс уон кыраадыстан ордук тымныы түһэр! ЮГ КХЭДьС
Хаар, муус куйаар устун айан да айан. «ХС». Хонуу куйаар — тыата суох, үксүгэр от үүнээйилээх киэҥник тайаан сытар дэхси сир. ☉ Степь
Кубань хонуу куйаара былыр-былыргыттан элбэх эрэйи, үгүс кыргыһыыны көрбүт сир. П. Филиппов
Москва курдук үтүөкэн куораттан …… тымныы Сибииргэ, хонуу куйаар Казахстаҥҥа, Алтайга, Уралга сүүһүнэн тыһыынча эдэр ыччаттар бараллар. С. Ефремов
Кураанах хонуу куйаарга суугунуур олордуу тыабыт. Баал Хабырыыс
ср. каз. хый ‘даль, отдаленность’

даҕ.
1. Чарааһа суох; дириҥ. ☉ Большой в объёме, в обхвате, в поперечнике, толстый; глубокий
Микиитэ …… халыҥ сарыы ыстаанын туппахтыыллар. Амма Аччыгыйа
Ганс халыҥ таастаах ачыкылаах, обургу харалҕан этэ. Суорун Омоллоон
Үс халыҥ сурунаалы Мойокко уунна. Т. Сметанин
Таба — хаар оҕото — халыҥ хаартан Хаһан даҕаны иҥнибэт. И. Эртюков
2. Куппут-симмит курдук, киппэ, үскэл (эт-сиин, куҥ туһунан). ☉ Полный, тучный, плотный (о теле, туловище)
Халыҥ куҥнаммыт, Хат таманнаммыт диэн [атын хайҕаата]. П. Ойуунускай
Айдар быраатын халыҥ санныттан кууһан ылла. Н. Лугинов
Василий Михайлович, халыҥ куҥнаах-таастаах, намыһах уҥуохтаах киһи, …… төттөрүтаары хаамта. Ф. Софронов
Өлөөнө тиэтэйэн түргэнник дайбаата. Иннигэр оҕонньорун халыҥ көхсө багдайар. М. Доҕордуурап
3. көсп. Элбэх ахсааннаах, үгүс ханыылаах. ☉ Бесчисленный, несметный
Былыр Бэһиэлэйэптэр сүүнэ халыҥ аймах дьон эбиттэрэ үһү. Амма Аччыгыйа
Кулуба халыҥ сүөһүтүн эмиэ ойуун сиэтэҕэ диэн сэрэйэллэр. И. Гоголев
Бааска үрдүнэн ааһан иһэр халыҥ үөрдээх моонньоҕоннору күөрэтэн биэстэ субурутта. Далан
4. көсп. Уҥуоргута, бараныыта чугаһа суох, ыраахха диэри тайыыр (хол., тайҕаны, тыаны этэргэ). ☉ Необъятный, обширный, массивный (напр., о тайге, лесе)
Халыҥ сис тыаны быһа түһэн, киэҥ ходуһалаах алааска ойутан тахсыбыттара. Н. Лугинов
Уйбааскылаах үрүҥ хаарга хам баттатан сөҥөн турар халыҥ тыаҕа киирдилэр. Л. Попов
Массыына халыҥ тайҕа устун нэлэһийбит кутуу суолунан айаннаан иһэр. П. Аввакумов
5. көсп. Кырата суох, улахан (буруй туһунан). ☉ Серьёзный, значительный, тяжёлый (о вине, проступке)
Миигин да халыҥ буруйбуттан, хараҥа аньыыбыттан быыһаатыҥ, онуоха үөрэ-көтө турабын. Ньургун Боотур
Халбарыйбат халыҥ аньыыгын Хааҥҥыттан иэстиэхтэрэ. П. Ойуунускай
[Сатараал:] Ийээ, оччоҕо бырастыы гынаҕын дуо халыҥ аньыыбын? Суорун Омоллоон
♦ Суон сааллан <халыҥ хаһалан> көр саалла
Соххор-доҕолоҥ сорунанмуҥунан суон саалламмыттар, харакыра норуот хааннаах хараҕын уутунан, хара көлөһүнүнэн халыҥ хаһаламмыттар бу аата буолар баайдар диэн. П. Ойуунускай
Суон тыын, халыҥ тыын көр тыын II. [Айыы Умсуур эдьиийим!] Суон тыын толуура, халыҥ тыын хардайа буол эрэ! Ньургун Боотур
Сүрэҕэ халыҥ көр сүрэх I. Дьон сүрэҕэ халыҥ, истэн биэрбэттэр. Амма Аччыгыйа
Биһиги оҕолорбутун босхо үөрэппэтэх баҕайыта ини! Сүрэҕэ халыҥ соҕус буолуо. Амма Аччыгыйа. Тыла халыҥ — холустук, сиэрэ суохтук саҥарар. ☉ Бестактный, несдержанный (о речи — букв. язык его толстый)
Ээ, ити киһи тыла халыҥ. Халыҥ сириттэн ылларда — силлибэт сириттэн ылларда диэн курдук (көр силин). Уоруйах халыҥ сириттэн ылларда. Халыҥ тирии, дьүлэй куҥ көр тирии. Ону мин, дьүлэй куҥ, халыҥ тирии, билиэм дуо? Суорун Омоллоон. Халыҥ тириилээх калька. — кыраҕа ымыттыбат, дьиппиэн (киһи). ☉ Толстокожий, бесчувственный, неотзывчивый, нечуткий (человек)
Оо дьэ, киһи да бөҕөбүн! Халыҥ да тириилээх эрэйдээхпин... С. Никифоров. Халыҥ тириитин хайыт фольк. — өлөр, өһөр. ☉ Убивать, уничтожать (букв. распороть его толстую кожу)
Бу эппит тылыҥ, саҥарбыт саҥаҥ иннигэр, сибилигин халыҥ тириигин хайытаммын хара хааҥҥын супту оборон ылыам! Ньургун Боотур
Ыар ыалдьыт, нүһэр хоноһо буолан, халыҥ тириитин хайытан, хараҥа хаанын тоҕон, иэһи боруостаан көрүөм. Эрилик Эристиин
[Дыгын:] Хайдах сырыыны сырыттыгыт, Бөрө Бөтүҥ бөтөстөрүн халыҥ тириилэрин хайыттыгыт дуо? «Чолбон». Халыҥ харчы кэпс. — ахсаана биллибэт, элбэх харчы. ☉ Большие деньги (букв. толстые деньги)
[Сэмэн:] Хайа, миэхэ халыҥ харчыга атыылаан сииргэр маннык майгылаах диэбэтэҕиҥ дии. А. Софронов
Ханна баҕарар сылдьарга, Хара «Москвич» да ыларга Хармааныгар-хаассатыгар Хаарыһынан халыҥ харчы. Күннүк Уурастыырап
Өйдөөх киһи, куоракка да олорон, халыҥ харчыны булар баҕайыта. У. Ойуур
Халыҥ хаһалаахтар, суон сааллаахтар көр саал I. Биһиги, кыра дьоннор, араас тардыыны дууһа баһынан …… баайдары, күөх истэри, халыҥ хаһалаахтары, суон сааллаахтары кытта тэбис-тэҥҥэ төлүүр этибит. П. Ойуунускай
Халыҥ хаһанан харчыта кэбис (охсун), суон саалынан мохсуота уурун (кэбис) көр саал I. Ооксиэ дуо, оҕолоор! Халыҥ хаһанан харчы кэбиһэр, Суон саалынан мохсуо кэбиһэр, Айгы-буйгу, аан чалбараҥ диэн Бу аата буолбат дуо! Өксөкүлээх Өлөксөй
[Баайдар] халыҥ хаһанан харчы охсуналлар, суон саалынан мохсуо ууруналлар. П. Ойуунускай. <Халыҥ хахха>, суон дурда буол — барыттан бары көмүскээччи, харыстааччы буол. ☉ Будь нашим надёжным защитником, крепким заслоном
Тоҕо сэбиэт оҥорбуттарай, дьэ халыҥ хахха, суон дурда буол. Болот Боотур
Сорох ардыгар наада буолар түбэлтэтигэр халыҥ хахха, суон дурда буолбута. «ХС»